^sta^. ^ r , , ^ '^- r c r- ^-^ c c. ^ r '6.C.V ■^ n. ^-.'11. 4f^^^^,V. ~.G/Toy^sy^A^/v ^>^/' ^\^<^ v^ ^^ c Cj'( % ^ C C , 7 «/ ^- €^^ VU ^^>^..^ :^=:^ r*"*^: ^:k \ C ^ VS^ t*^ - - / C Ccr tC ^:«*fe^ ^■. ^- — C c .^^iT" ^^ Ccr ^\ Cc? ' S3 151950 9/11 kr 2fJjMf>^ i 44*A, 3 ^•-^ J Yorrede. Ich iibergebe den Freimden der Hymenopterologie das 1. Heft meiner Monographie der Apiden Europa's. — Was zunachst die Sprache anbelaugt, so bin ich der Meinung der Mehrzahl meiner Subscribenten gefolgt: die Tabellen und ausfiihrlichen Diagnosen sind lateinisch, das Uebrige iu meiner Muttersprache abgefasst. Somit ist das Werk den Fachmannern aller gebildeten Nationen zuganglich. — Der allgemeine Theil wird in den nachsten Heften fortgesetzt werden, namentlich werde ich eine provisorische Be- stimmungstabelle fiir die Gattungen geben, die am Schluss der Arbeit, falls es nothig, durch eine neue ersetzt werden soU. „Niemand kann zwei Herren dienen' ^' Mogen dies alle die- jenigen meiner verehrten Collegen bedenken,' die mir besondere Wiinsche ausgesprochen hatten, von denen sich einige geradezu gegeniiber stehen. Wollte ich alle beriicksichtigen, ich wiirde um so weniger Freunde haben, und wann sollte meine Arbeit beendet sein? — IV — Die Besclireibungen gebe icli so ausfuhrlich als moglich; jede Gattung soll eine Mouographie fiir sich sein. Es ist allbekannt, dass kurze Beschreibungen mehr Schaden als Nutzen bringen. Mein Werk erfordert dadurch mehr Zeit, desto mehr wird es Anspruch auf Gedlegenheit machen konnen; bin ich mir doch trotzdem wohl bewusst, dass meine so ausgedehnte Arbeit noch manche Liickeu uud Irrthiimer euthalten wird, deren Ausfiilhing und Beseitigung um so eher zn erwarteu steht, je mehr Freunde diesem Zweig der Entomologie zugefiihrt werden. Andere An- sichten und Verbesserungen bitte ich mir in collegialischer Weise zukommen zu hissen; ich werde sie um so eher beherzigen. Es ist wahrlich keine Kunst, ein Stiickchen von dem weiten Felde herauszugreifen, es speciell zu uutersuchen uud sich dann als offentlichen Kritiker aufzuspielen. Ueber die Prioritatsfrage gebe ich meine Ansicht vielleicht nachsteus ausfiihrlich in irgend einer Fachschrift. Hier mochte ich uur eriuueru, dass Principienreiterei noch nie gut ge- than hat. Was die Ausdelmung des Gebietes betrifft, so umfasst das- selbe gauz Europa bis znm Ural, theilweis noch dariiber hinaus. Ebeuso siud alle Artcu aufgeuommeu, die aus dem Kaukasus be- kauut gewordeu siud. Viel zu viel Raum wiirde es iu Auspruch ueliinen, weuu ich die lauge Liste derjenigeu Herren aus fast alleu Landeiii Europa's anfiihren wollte, die mich bis jetzt getreulich unterstiitzt und fiir die Zukunft ihre Mitwirkung zugesichert haben. Ihuen Allen auch hicr meiueu iuuigsteu Dauk uud deu der Wissenschaft. Dauk im Besoudereu auch deu Verwaltuugeu uud Custodeu der bedeutendsten Museen Europa's, namentlich von Berliu, Wien, _ V — Miinchen, Genf und Budapest, die rair in zuvorkomraendster Weise ihr reiches Material zur Revision einsandten und rair naraentlich Gelegenheit boten, eine grosse Anzahl typischer Stiicke einzu- sehen. Es ist nur ein kleiner Theil vom grossen Buch der Natur, dessen Durchforschung und Bearbeitung ich mir zur Aufgabe ge- stellt habe, und doch gehoren Jahre und ein Bienenfleiss dazu. Der Schwerpunkt meiner Arbeit soll ja in die Kritik gelegt wer- den. Ich will kein Werk schreiben, das zu den vielen Schwierig- keiten neue hiuzubringt. Ira Gegentheil, ich will den Weg er- leichtern, den die Meisten aus Rathlosigkeit niclit fanden oder nicht einschlagen wollten und die desshalb immer wieder und wieder die beiden breitgetretenen Heerstrassen zogeu, die so we- nig Neues noch bieten, wahrend der Gliickliche, der jenen blu- migen Seitenweg betreten, bei jedem Schritt und Tritt neue Be- obachtungen und Entdeckungen zu machen Gelegenheit vollauf hat. Mein Werk soll die in neuerer Zeit sich geltend machende Reaction gegen das ewige Eiuerlei unterstiitzen helfen, es soll die Thiere mehr aus dera Dunkel ziehen, deren wuuderbares Leben und deren hochwichtige RoUe ira Walten der Natur ihnen in allen Systemen den ersten Platz unter den Gliederthieren ein- raamt, deren Studium gerade des reiferen Maunes wiirdig ist und auf die sich wohl mehr als auf alle iibrigen Familieu der Ausspruch des gefeierten, rait allen Ordnungeu vertrauten Erichson bezieht: ,,Die Hyraenopteren sind die Krone der lu- secteu." Moge raein Werk recht Vielen, uaraeutlich aus den jiingereu Generationen, die Anregung geben zu eiuera Studiura, das sich stets als ein uuversiegbarer Quell ungetriibten Naturgenusses er- weisen wird, das weit mehr bietet, als die Erfiilluug eines oft — VI — nur einseitigen Sammeltriebes, und moge es mir, es sei mir erlaubt, diese Bitte auszusprechen, als Lohn fiir jahrelange Ar- beit dereinst einen ehrenvollen Platz unter den Entomologen sichern. Gumperda in Sachsen-Altenburg, Ende Januar 1882. Der Verfasser, UelDer Fang und Praparation der Hymenopteren, besonders der Bienen. Zu den zahlveichen Hindeniissen, die sich bisher dera hoch- iuteressanten Studium der Hautfliigler entgegeugestellt und eine zu stiefmiitterliche Behandhmg dieser am hochsteu stehenden Insecten- gruppe verschuldet haben. gehort wohl nicht ani wenigsten die Rathlosigkeit vieler Insektenfreunde, wie dieses stachelfiihrende Geschlecht eiuzufangen und fiii- die Sammhmg herzurichteu sei. In beiden Punkten werden meist zugleich Missgrifte begangen, und die Folge ist, dass die Hymenopteren-Sammhing, trotz der darauf gewandten Miihe eiuen Vergleich mit anderen Gruppen nicht aushalten kann. Und will uicht gerade das Auge deu meisteu Genuss vou der Sammhing haben? Wie viele sammeln nur zu diesem Zweck! Wer freiHch mit tieferem und sinnigerem Auge schaut, dem wird die wuuderbar begabte Biene in ihrem bescheidenen Kleide weit hoher erscheinen als eiu funkelnder Kafer oder gleissender Schmetterling. Aber gerade weil das Kleid weniger prunkend ist, muss darauf gesehen werden, dass es nicht durch schlechte Behaudluug noch uuansehnliclier wird. Au wie vielen eingesandten Sammhingeu habe ich gesehen, wie viel Fleiss der Besitzer darauf verwandt hat und wie viel die Sammluug den- noch iu Bezug auf Zurichtuug zu wiinscheu lasst. Dagegen wird eine sauber praparirte Bienen-Sammlung stets den grossten Bei- fall finden, namentlich die Hummeln in ihren Sammetpelzen, oft prachtig weiss, gelb oder roth verbramt, verfehlen uiemals ge- 1 vadezn Aiif«(>li vor ;illi'ii hiiigeii diiiiint' :iiikriimiit. rung ilev Fliigel. Ich bcuutze stets weisse Nadelu uud habe luich uie niit deu schwarzeu befreuudeu kouueu. Meine Nadelu habeu eine Lange von 40""", bei kleineren Thieren 36, deuu die Nadel erscheint durch optische Tauschuug ebenso lang. Eiue gleiche Lange fiir alle Thiere einzufiihren, halte ich uicht fiir rathsara, die kleinen Prosopis, Halictus etc. nehraen sich an den langeu Nadelu schlecht aus. Da das sotortige Anspiessen der Thiere jedocli Zeit wegnimmt, so thue ich kleinere Bienen in eine kleine Schachtel. die an verschiedeneu Seiten Ausschuitte tragt, die mit Gaze verschlosseu sind- Auf diese Weise kann die Luft circuliren. Feruer vergesse raan nicht, die Schachtel mit zerzupftem Fliesspapier a\izufiillen, das alle Feuchtigkeiten auf- saugt. Statt einer Schachtel kann mau auch eine weitmiindige Flasche benutzen. Ausserdem fiihre ich noch eine audere Flasche bei mir, in die ich Hymenopteren werfe, die einen schwachen oder gar keineu Giftstachel fiihren, die man also mit deu Fingeru uehmen kaun, z. B. die r^ der Bienen. Diese Flasche hat ebeu- falls einen weiteu Hals, der mit eiuera Korkstopsel geschlossen ist, durch welcheu eine Rohre fiihit, die obeu uud besouders unten hervorragt. Die Weite betragt etwa einen Ceutimeter. Die Rohre kaun von Glas oder Metall seiu, ich selbst mache sie aus gerolltem Papier. Verschlossen wird sie oben mit eiuem kleineu Korke. In die Flasche thut man ebeufalls zerzupftes Fliesspapier, das mau vou Zeit zu Zeit mit eiu paar Tropfen Aether benetzt. Hat man uun ein Thier gefangeu, so steckt mau es, natiirlich mit dem Kopf vorau, in die kleine Rohre und setzt deu Korkstopsel wieder auf. Hat mau zuviel Aether iu das Glas gegossen, so beschlagen sich die Wiiude, und mau muss deu grosseu Pfropfen 1* f.rtiifii mikI <'iiH'ii TIkmI vorcIjniiptVn lasspn. Das lcrnt. sicli Alles hahl (luicli ri'l)iiiig. Aiil' (licsc Woisc gclit dic Faiigci-ci aiis.scr ordciitiicli rascli, hcsoiidcrs kaiiii icli sic s(dir hci Blalt- uutl Scliliipfwcsiicii cniplclilcii. liat iiian nnr einen grossen Stopscl, so cntwischoii solir viclc 'rhicre l)eiiii Hineintlnin, was bei der besclirielieneu Flasclio nie vorkoninit. Boi grfjssoreu Excnrsiouen locrt riiau dic l''lasclioii von Zeit /u Zoit aus uiid licuutzt die Buhcpausen zuiu Autspiosseu. (ir()sser(^ 'riuere, besoudt^rs Hiiui- nielii, ratlie ich sotort na(di deui Kiufaiigeu uiid Todteii aii Nadeln /u l)rint;'cn, diircli das Heruniscliiitteln iii deii Flaschen odcr der Schaclitel leidet dio Behaarung. lcli luiiss aher nochuials he- uierken, keiu Tliicr chci- an/usteeheu, als his der Aether voll- koimuen verdam])tt ist. Was uuu dio cigeutliclic Prapai-atioii hetritft, so hiiugt es uatiirli(di vou der Liist und hesoiiders vou der Zeit (Mnes .leden al), oh er scine Exoniplarc autspauuou -will. ncrartig liergerich- tetc Thiero nehnien sich oliue allc Widorrcdc viel scluViner aus. Bei i-eicheren Saminliiugeii liissl es sich au.s Zeitmangel nicht durchfiihreu, weil das Aufspanucn \iol schwioi-iger ist als l)ei den Schmettorliiigeu. Man mag sicli (h^shalh aiif seiuc hesoudern Lieblinge oder oinzeluc sch()Uo (iruppen oder Arteu hesclirauken. Die gro.^iste Schwiorigkeit heim Spauucu hestcht dai-in, dass dle Fliigel wegon der starkon Musculatur uicht nachgeheu. Um dies /n iilHMwiudou, gcli()rt Uohuug uiid (ioduld. Zuiiiichst hat man sehon heiui Auste(druck mit l>aunien und Zeigefinger, um diese Lage her- vorzubi iugcu. Hilft dios uichts, dauu uehme ich eiue starke Na.dol oder hoi grossereu Thiereu eiu feiues Messercheu uud fahre untei- die Fliigelhasis und suche durch eiue Drehuug oder durch Dehuou uud wenu alles uichts hilft, durch Zerschueiden der Muskelu die Fliigel uachgiebig zu machen. Nichts sieht schlechter aus, als weuu boi gespauuteu Thiereu die Fliigel voru eiugeknickt siud, iudem dieselbeu beim Spauneu au der Basis uicht weiter uachgegebeu habeu. Ich komme zu eiuem auderu Punkte, wo ebeufalls viel gefehlt wird, zur Haltuug der Beine. Geradezu hasslich uehmeu sich die •wagerecht ausgespreizteu Beiue aus, namentlich die uunatiirlich uach hinten gerichteten Mittelbeiue. Das gespannte Thier soll ja doch die Haltung darstellen, die das lebende Thier beim Fhige eiuuimmt. Die Beiue miisseu also nach unteu gericlitet sein; mau giebt also den Scheukeln eiue mehr wagerechte Haltung uud lasst Schieueu uud Tarseu mit deuselbeu einen Winkel uach unteu bilden. Das Auge wird das gefallige Mass erkennen. Die Beine ausgestreckt nach unteu richteu zu woUen, wurde sich ebenfalls schlecht ausnehmeu. — Der Grund, warum man bei deu meisten gespaunten Exemplaren eine schlechte Haltung der Beiue antrifft, liegt daran, dass mau vom Spauuen der Schmetterliuge her gewohut ist, Bretter mit eiuer Rinue zu nehmen, dereu Weite der Breite des Thieres eutspricht. Danu weiss mau nicht wohiu uiit deu Beiueu, die uugefiigsameu Mittel- beine, die uach vorn wolleu, werdeu uach hinteu gezwiiugt und kommeu wohl gar oben auf die Brettcheu zu liegen. Mir ist es ja aufangs auch so gegangen. Meiue Spaunbretter siud hochst eiufach coustruirt, bewahreu sich aber ausgezeichuet. .Jedes Spanubrett besteht aus 2 getrenuteu Brettcheu, die iu verschiedener Weite auf 3 Querholzer geuagelt sind, je eiues der letzteru am Eude, das dritte iu der Mitte. .Je grosser natiirlich die Entferuung der Langsbrettcheu vou eiuauder ist, desto grosser muss auch die Dicke seiu; die weitesteu habeu bei mir 25""" Eutfernuug uud 20""" Tiefe. Unten schliesst man sie mit einem Sti-eifen Insckteupappe oder Kork. Torf staubt zu sehr. Beim Spanueu uimmt raan uuu eiu Brettcheu von solcher Weite, dass die schlaff herabhangenden Boine iu deu Zwischen- raum mit hineingehen uud die Wanduug gerade beriihien. Die Rinue ist also immer breiter als die Breite des Hiuterk'ibes ist. Aus diesera Grunde miisseu auch die Fliigel uachgiebig seiu, weil die Papierstreifeu etwas weiter hinausriickeu. Falls die Beiue nichf iii dcr uothigen Lage bleibeu wolleu, so iiiift iiiati iiiit jSadeln nai'r Iliutcrleih dart uicht zu oiig aii die Tliorax- wand angedriicUi wcras Wichtigste wird ohnehin bei den einzelnen Gattungeii und Arteu angefiilirt werden. Ebenso ver- weise ich, was Gattungs- uud Artcharactere betriftt, auf die ein- zelnen Monographien. Die brenuende Frage, was Art und was Varietat ist, vvird mir bei den einzelnen Gattuugen oft Gelegen- heit bieten, meine Ansichten zu anssern und ueueren Anschauungen das Wort zu reden. Hier ankniipfend, mochte ich wiederholt mahnen, statt der oberflachlichen Hast, blosse Namen oft oben- drein dnrch fremde Hiilfe zu erlangeu, sich einem ernsteu und fruchtbringenden Studium hinzugeben, und dazu liefert oft eine einzige Gattung Stofl^' fiir das ganze Leben; die Wahl der- selben bleibt einem Jeden frei. Ich halte es fiir eiu grosses Unrecht, weun ein Fachmanu glaubt, er miisse seine Autorschaft auch dadurch bezeugeu, dass er mit einer neuen Eintheilung auftritt, die womoglich die alt- hergebrachte auf den Kopf stellt. Jedes natiirliche System bleibt ja immer auch theilweis ein kiinstliches und von der subjectiven Meinung des Autors abhangiges, deuu die Natur selbst vereitelt ein vollkommenes System durch die Zwischenformen, die sie schatt"t. Ich folge deshalb, abgesehen von einer gauz kleinen Ver- anderung, der Eintheilung, wie sie Schenck in der Berliner Ento- raologischen Zeitung 1874, p. 347 — 349 giebt, eine Eintheilung, die in erster Liuie die Lebeusweise beriicksichtigt: ll^ Conspectus sectionum et familiarum. Sectio 1. Apidae sociale.s. Sectio II. Apidae solitariae ceihilas coustruetiles. Sectio III. Apidae paiasiticae. Sectio I. A. Sociales periuaDeutes. l. Faui.. Apidae seos. str. Apis. B. Sociales uuius auui. II. Fam. Bouibidae. Borabus. Sectio II. A. Podilegidae (Scopulipedes, Beiusammler). a. Crurilegidae (Scliieueusaramler). b. Femorilegidae (Schenkelsammler). B. Gastrilegidae (Dasygastrae. Bauchsammler.) C. Pseudoparasitae i. e. apparatu ad polleu colligeudum hand instructae, attameu haud parasitice viveutes. A. a. III. Fam. Antliopiioridae. Anthoplioi-a, Habropoda, Saropoda, Macrocera, Plistotrichia, Kucera, Meiiturga, S\stropha. IV. Fam. Melittidac. Cilissa, Macropis. A. b. V. Fau). Xylocopidac. Xylocopa, Ceratina. 12" VI. Fam. Pauurgidae. Panurgus, Dasypoda, Pauurginus, Camptopoeum, Dufourea, Biareoliua, Rhophites, Rhophitoides, Halictoides. VII. Fam. Andrenidae. Audrena, Halictus, Colletes, Nomia, Nomioides. B. YUI. Fam. Megachilidae. Megachile, Chalicodoma, Lithurgus, Trachusa, Os- mia, Heriades, Trypetes, Chelostoma, Anthidium c. IX. Fam. Sphecodidae. Sphecodes. X. Fam. Prosopidae. Prosopis. Sectio III. A. Inquiliuae sive Commensales i. e. Apidae parasiticae in nidis socialium viventes. (Gesellig lebende Parasiten.) XI. Fam. Psithyridae. Psythyrus. B. Apidae parasiticae verae sive solitariae. (Einsam lebende Pa- rasiten.) XII. Fam. Melectidae. Melecta, Crocisa, Nomada, Epcolus, Epeoloides, Biastes, Pasites, Melittoxena, Ammobates, Aiiimo- batoides. XIII. Fam. Stelidae. Stelis, Coelioxys, Dioxys. 13* I. Fam. Apidae sens. str. Lingiia louga lioearis. Alae su- periore.s cellulis 3 cubitalibus. Paipi niaxillares breve.s, vix arti- culati; labiale.s difformes i. e. articulis 2 primis lougis, valvato- compressis. Oculi hirti. Tibiae posticae patella et calcaribus nullis, operariis corbicnla instrnctae. II. Fara. Bombidae. Ut Fam. I, sed tibiis posticis 2-cal- caratis et oculis glabris. TII. Fam. Antliophoridae. Lingua longa. Palpi maxillares 6-articulati. Femiuae pedibus posticis scopa pgllinigera iu.^tructis, flocculo autem nuUo. Uuguiculi pulvillo magno. IV. Fam. Melittidae. Apparatus polliuigerus ut in familia praecedeute. Differunt lingua brevi. V. Fam. Xylocopidae. Lingua et palpi ut in Anthopho- ridis, sed pedes postici tibiis et tarsis circum plus minus deuse hirtis. Genus Ceratina habitu valde differens transitum inter Anthophoridas et Xylocopidas format, attamen optime in hanc familiain quadrat. VI. Fam. Panurgidae. Lingua longa vel sat brevis. Palpi maxillares 6-articuIati. Pedes postici tibiis ut in Anthophoridis, praeterea autem femoribus interdum etiam coxis et metathorace villis pollinigeris instructis. VII. Fam. Andreuidae. Lingua labio brevior, apice acuta vel bifida. Apparatus pollinigerus ut in Panurgidis praeterea trochanteres postici flocculo longo incurvo instructi. VIII. Fam. Megachilidae. Liugua elougata. Palpi labiales difforraes articulo prinio secuudo breviore. Palpi maxillares 1- -4 articulati. Mandibulae validae dentatae. Labrum elongatum sub mandibulis occultum. Alae superiores cellulis 2 cubitalibus. Fe- minae scopa deusa ventrali. IX. Fam. Sphecodidae. Ut Andrenidae, apparatu autera poUi- uigero nullo. Lingua brevis lanceolata. X. Fam. Prosopidae. Ut Andrenidae, apparatu auteui polli- uigero uullo. Liugua brevissima apice dilatata et leuiter emar- ginata. 14* XI. Kam. Psit liyridae. Ut Bombidae femiua autem corbi- cnla et torcipe nullis. Solura Q et (j^. XII. Fam. Mclectidae. Lingua elongata. Pedes postici parce pilosi, apparatu pollinigero uullo. Labrnm maguum, liberum, sub augulo fere acuto intlexum. XIIL Fam. Stelidae. Ut Melectidae, labro autem maguo sub mandibulis occulto, bic validis fere semper dentatis. Conspectus generum. 1 Alae superiores cellulis 3 cubitalibus completis. 2 Alae superiores cellulis 2 cubitalibus completis. 26 2 Cellula radialis apice acumiuata vel rotundata. 3 Cellula radialis apice oblique truucata. 25 3 Tibiae posticae colcaribus uullis. Oculi hirti, maris supra connati. Cellula radialis longissima alarum apici approximata. Apis L. Tibiae posticae calcaribus instructae. Cellula radialis longe ab alarum apice remota. 41 4 Cellulae cubitales magnitudine inter se aequales. 5 Cellularum cubitalium una vel altera reliquis major sive miuor. 9 5 Cellula cubitalis priina nervo obiiquo pallido divisa, inferne secunda brevior. Ocelli in lineam fere rectam iti positi. Corpus dense hirtum. Clypeus rf semper colore nigro. Celluhi cubitalis prima nervo obliquo hand divisa, inferne secunda major rarins aeqnalis. ij' fen; semper clypeo albido vel flavo. Corpus deuse pilosus, inter- dum pallido-fasciatum. (> ^f 16* 6 Sociales. O*, ^' et «^ (operaria). Q et S tibiis posticis dorso deplanatis et politis corbicula iustructis, nieta- tarsis posticis angulo superioro exterue hamo sive for- cipe (P^ersejiheukel) iustructis. i-^ tibiis posticis dorso phis minus uitidis iuterdum concaviusculis et fere cor- bicula iustructis. Geuitaliuin squama et laciuia corueae. Bombus P'ab. Comraeusales. Solum rj^ et ^' . Q corbicuh» nulla, sed tibiis posticis dorso convexo et dense piloso. Meta- tarsus posticus forcipe nullo. § auo inflexo. Mas tibiis posticis couvexis aequaliter pilosis. Genitalium squama et lacinia fere membranaceae. PsithyrilS Lep. 7 Palpi maxillares 4-articuIati; $ et ij^ clypeo flavo. Abdomeu flavo-fasciatum, 10™"'. Saropoda. Latr. Palpi maxillares 6-articuli; ^ saepissirae clypeo uigro. Abdomen plerumque pallido-fasciatum. Pleruraque ma- jores. 8 8 Cellula cubitalis secuuda nervum recurrentem primum in medio excipiens. Antliopliora. Latr. Nervus primus recurrens interstitialis, uempe inter cellulara cubitalem secundam et tertiam exceptus. Habropoda Smith. J> Cellula cubitalis tertia multo raajor quam prima vel secuuda. Corpus magnum, plerumque uigro - pilosum cum alis violaceis, rarius flavesceuti-pilosum et alis hya- linis. Xylocopa Latr. Cellula cubitalis teitia primae aequalis vel miuor. Corpus minus robustum. 10 10 Cellula cubitalis priiua tertiae aequalis vel subaequa- lis; secuuda minima. il Cellula cubitalis prima distiucte plerumque raulto raajor quara tertia. 18 17* 11 Cellula cubitalis tertia superne aeque lata ac iuferue vel latior, Vena trausversa cubitalis tertia fere serai- circularis. Corpus uigruiu plerutnque maculis pilosis pallidis. 12 Cellula cubitalis tertia superne augustata. 13 12 Scutellum convexiusculura superue longc et dense pi- losura. Melecta Latr. Scutellum plauum superne breviter et parce pilosum, apice incisum et pallide fimbriatum. Crocisa Latr. 13 Tegiilae alarum perraagnae. Mas scutello utrinque dentato, pedibus posticis paradoxe formatis. Abdoraen pallido-fasciatura. 7—8'"'". Noniia Latr. Tegulae alarum solito non majores. 14 14 Abdomen glabrum, sanguiueura, basi, interdura etiam apice, nigrum. Scutellum planum, haud bipartitura. Spliecodes Latr. Abdomen nigrum vel aeneum, pleruraque dense pi- losum. 15 15 Cellula radialis apicera versus acuminata et costara attingens. Q antenuis brevibus clavatis, ry autennis apice trianguli instar iuvolutis. 8 — l^"^"". Systropha Latr. Cellula radialis apice distiucte a costa remota. 16 16 Corpus fere glabrum, viridi- vel coeruleo-aeueum, ra- rius nigrura. Antennae breves apiceui versus iucras- satae. Cellula cubitalis secunda superne valde angustata. 5_12'°™. Ceratina Latr. Corpus pilosuuj, abdoraine saepe fasciato. Anteunae femiuae capite longiores, niaris (geuere Plistotricliia excepto) lougissiraae abdoraiuis apicem interdura attiu- gentes. Cellula cubitalis secuuda superne parum angu- stata. 1*7 18* 1.7 rf anteuuis brevibus, meUitar.so postico loagissimo (uirvato. ^ auteuuaruMj flagello (ieplauato, (mlcaribus posticis longissimis setitormibus, abdomine uiticio albo- fasciato. 7— 8'""\ Plistotriclli a Mor. rf auteuuis lougissimis. Q flagello solum apice deplanato, calcaribus posticis brevioribus liaud setitor- mibus. 10-20™"'. Macrocera Latr. 18 Cellula radialis apicem versus augustata et acumiuata. 19 Oellula radialis elliptica, basi et apice eadem latitu- diue, apice a costa remota. 24 19 Cellulae cubitales 2 et 3 inter se fere ae^iuales. 20 Cellula cubitalis tertia multo major quam secuuda. 21 20 Abdomen fere glabrum, pictura vespiformi: nigrum et ttavuni, vel nigrum flavum et rufum, rarius albo- maculatum. Cellula radialis apice costam attingeus. 5—16'°™. Noiuada F^ab. Corpus deuse pilosum, abdomine plerumque fasciato. Cellula radialis apice a costa remota. 8 — 12™'". Colletes Latr. 21 Veua basalis lenissime curvata, fere directa. 22 Veua basalis basi valde curvata. 23 22 Veua aualis alae iufefioris usque ad margiuem di- stiucta. Trochauteres postici Q. flocculo polliuigero iustructi. Auteuuae maris apice acuminato. Abdomeu basin versus atteuuatum. 5 — 20™'". A 11 d r e 11 a Latr. (et subgenus i) a m p y 1 o g a s t e r Dours) Vena analis piocul a margine desiueus. ^ flocculo pollinigero haud iustructa. r^ auteunis apice truucatis, articulis fere serratis. Abdomeu basi tiuncatura, semper pallido-fasciatum. 9—12™™. CiliSSa Leach. 19* 23 Cellula radialis apice costam attingeus. Q seg- meuto quinto rima deuudata (mit kahler Laugsfurche) instructo. r^ capite pius minus rostrato-producto, fere semper apice pallido-uotato. Abdomen rarissime rufo- pictum. 5 — 18""'. Halictns Latr. (et subgeuus Lucasius Dours). Oelluhi radialis apice a costa distincte remota. Q segmeuto quinto rima nuda non instructo. ^ clypeo nou producto ueque pailido-notato, antennis nodulosis. Abdomen fere glabrum, sanguineum, basi et apice ple- rumque nigrum, solum mares quidam specierum mini- marxim rarissime toti uigri. 5 — 18""". Sphecodes Latr. 2^ Palpi maxillares 1-articularis. Cellulae cubitales 2. et 3. inter se fere aequales. Abdomen opacum maculis et pilis uiveis ornatum. 6 — 8'""'. Epeolll S Latr. Palpi maxillares 6-articulati. Cellula cubitalis 2. distincte miuor quam .3. Abdomen nibidum rufum et nigrura, albo -maculatum, vel fulvescens et nigrum. 8—10""". Epeoloides Giiaud. 25 Corpus fulvescent.i-pilosuin. Antennae brevissimae valde ciavatae. 10—14""". MelitllF^a Latr. Igitur minimum nostratium genus. Caput et thorax viridi-aenea flavo-picta. Abdomen flavo - fasciatum. 4—5 "'"'. Nomioides Schemk. 2K Cellula radialis apice costam attingens, apicem ver- sus valde augustata, lanceolata. Palpi maxillaris 6-ar- ticulati. 2^ Cellula radialis apice plus miuus a costa remota, 32 20* 2*7 Abdoraen subglobosnra, nigrum, uitidura, apice albido- fasciatnm. Articulus tai*sorum posticorum secnndus an- gulo inferno prirai insertus. (^ clypeo flavo, femoribus posticis incrassatis. c^ et 5 antennis filiformibus, capite longioribus; lingua brevis. 9'"'". M a c r p i 8 Panz. Abdonien satis lougum. Articulus secundus tarsorum posticorura medio primi insertus. Q antennis brevibus, clavatis. Lingua elongata. 28 28 Corpus parce pilosura, abdomine fere glabro, nitido, liaud fasciato; interdum segmenta postica apice parce ciliata. 29 Corpus, praesertim thorax, distincte villosum, abdo- mine albido-fasciato. 30 29 Vena ordinaria interstitialis. ' (^ autennis tborace longioribus, flagello subtus noduloso. 8 — 9""". Halictoides Nyl. Vena ordinaria ante furcara. c^ antennis thorace haud longioribus, articulis flagelli subtus haud nodu- losis. 5—10'"'". Dufourea Lep. 30 Thorax superne ferrugiueo-villosus. Vena ordinaria pone furcam. Andrenis quibusdara valde sirailis. 8—12'"™. Biareolina Duf. Thorax superne cauescenti-villosus. Vena ordinaria ante furcara. 81 31 Palpi labiales difforraes i. e. articuli basales forma et lougitudine ab ultirais valde differentes. 2 facie nigricanti-pilosa. (f antennis thorace longioribus, arti- culo ultimo dimidio apicali attenuato. 8 — 10""". Rhophites Sp. Palpi labiales conformes i. e. omnes articuli forma et raagnitudine inter se fere aequales. Q facie albido- pilosa. rj^ antennis thoracis longitudine, articulo ultimo solum apice acuminato. 6—7'""*. Rhophitoides Schenck. 21* 32 Cellula radialis apice truucata. Mandibulae acutae liaud dentatae. 33 Cellula radialis apice acurainata vel anguste rotuudata, haud truncata. Mandibulae dentatae. 37 *!••] 'J3 Abdomen uigrum, nitidum, fasciis vel niaculis nullis. 34 Abdomen rufum et nigrum, fasciis vel maculis pilosis albidis ornatum. 35 NB. Ocelli fere in lineam rectam dispositi. Lin- gua brevis. Palpi labiales 4-articulati, uniformes, articulo primo reliquis, simul sumtis longitudine aequalis. Abdomen globoso-ovatum, nitidissimum, segmentis tertio et quarto albido-fasciatis. Pedes postici magni, tibiis et metatarsis hirsutissimis. Genus satis mysticum Scraptt^r Lep. 34 5 tibiis et metatarsis posticis dense et longe villosis. r^ clypoo nigro longe piloso, pedibus nigris. 6 — 9'"'". Paniirgns Latr. Q tibiis et metatarsis posticis breviter pilosis. (^ clypeo plerumque flavo, vix piloso, pedibus nigris, flavo- variegatis. 4—5""". Pannr,2;inns Nyl. 85 Scntellum fortiter bituberculatum. Postscutellum haud dentatum. Vena ordinaria fere interstitialis. 6 — 8'""\ Pasites J. Scutelhim fere planum. Postscutellum denticulo parvo muuitum. Veua ordinaria satis longe pone furcam. 7 — 9""". 36 3tt Paipi maxillares 6-articuhiti. Antennae inter se satis remotae. Ammobates Latr. Palpi maxillares 3 vel 4-articulati. Antennae inter se valde approximatae. Ammobatoides Schenck. 22* 3*7 Celhila cnbitalis priraa distincte minor quam secnnda. Anteimae (f^ longissimae, abdominis apicem fere attin- gentes. Clypeiis (^ fere semper flavus. Articulus tar- -< sorum posticorum secundus Q angulo iuferno primi iusertus. 8—20'""'. Eucera Latr. Cellula cubitalis prima secundae aequalis vel major. 38 38 Tibiae posticae cum metatarsis in utroque sexu pilis deusis longissimis hirtae. Etiam corpus dense pilosum, abdomine fasciato. 10 — 18™'". Dasypoda Latr. Tibiae posticae cum metatarsis breviter pilosae. 39 39 CeHuha cubitalis 1 distincte major quam 2. 40 CeHula cubitaUs prima aequalis secundae vel paulo minor, rarissime (CbaHcodoma) paulo major. 41 40 Corpus parvum, glabrum, vix pilosum. Antennae ar- ticulo tertio haud eiongato. Facies tota pallida {(^) vel pallido-maculata (plerumque Q) rarissime tota nigra. Liiigiia valde hrevis, apice dilatata et leniter emarginata. Prosopis Fab. Corpus mediura, dense pilosum. Antennae articulo tertio valde elongato. Liugua elongata. 10 — 12""'\ Phiarus Gerst. (et Euglages Gerst.) 41 Alae superiores nervo secuudo recurrente in cellula secunda cubitah recepto. 42 Alae superiores nervo recurrente secundo pone celhi- lam cubitalera secundam recepto. 54 42 Scutelhim muticum, rarissime denticulis munitum. 43 Scutelhim lateribus deiite magno arcuato armatum. UnguicuH pnlvilh) uullo. 5 scopa ventrali haud in- structa . 53 23* 43 Abdomen glabrura, parce pilosum, omnibus segmentis medio flavido-fasciatis ; etiam caput et thorax flavido- picta. Q ventre vix piloso. Antennae in utroque sexu breves. 6— 7™"\ Camptopoeum Spin. Abdomen nunquam flavo-fasciatum. Corpus vere sem- per pilosum. ' 414 44 Corpus parce pilosum; abdomen fere glabrum, nigrum vel nifum et nigrum. Q ventre nudo, segmento anali exciso. (5^ antennis brevibus 12 vel 13 articulatis. 45 Corpus plus minus pilosum. Q ventre densissime piloso ad pollen colligendum. c? antennis 13-articulatis. 46 4|5 Scutellum bituberculatum. Cellula cubitalis 1. fere major quam 2. 6"™. Melittoxena Mor. Scutellum fere planum. Corpus magis robustum et glo- bosum. Cellula cubitalis 1. distincte minor quam secunda. 6—8""". Biastes Panz. (et Biastoides Schenck.) 46 Unguiculi pulvillo (corpus inter unguiculorum bases eminens) nullo. Abdomen superne plamuscuhim, solum in genere Chalicodoma satis convexum. Corpus plus minns robustum. 47 Unguiculi pulvillo distincto. Abdomen superne con- vexum, saepe cylindricum. 49 47 Mandibulae angustae, apice bidentatae. Q sub an- tennis lamina prominente instructa. (^ segmento anali plerumque spina valida armato. LitllurgllS Latr. Mandibulae validae apice dilatatae et 4-rarissime 3-dentatae. 48 10 24* 48 Cellula cubitalis prima secundae aequalis, haud ma- jor. Mandibulae aute apicem penicillis pilosis (Haar- biischel) haud munitae. Celhila radialis plerumque haud appendiculata. Abdomeu 2 superue distincte planum. Megacliile Lutr. Cellula cubitalis prima distincte major quam secunda. Mandibulae dente exteruo valido et acutissimo; ante apicem hujus peuicillis longis pilosis plerumque ferrugi- ueis munitae. Celhila radialis appendiculata. Abdomeu superue magis convexum. Clialicodoma Lep. 49 Q uuguicuUs deute subapicali distincto armatis. c^ facie antice M\a.. Abdomen breve. Corpus fulvescenti- pilosum. 9—10""". Diphysis Lep. 2 unguiculis dente nullo subapicali. r? facie haud pallido-picta. SO 50 Abdomen segmeuto primo linea trausversa elevata me- dio instructo. Abdomeu albido-fasciatum. 6 — 7'"'". Trypetes Scheuck. Abdomeu segmeuto primo linea elevata haud instructo. 31 51 Palpi maxillares 4-articulati. Abdomen phis minus latum, iuterdum aeneum. Auteuuae articulo secundo tertio breviore. Postscutellum valde declive. Vena or- diuaria perpeudicularis. 8 — IS""'". Osinia Latr. Palpi maxillares o-articulati. Abdomeu lougum, au- guste semicylindricum, plerumque albido-fasciatum. Antenuae articulo secnudo tertio plerumque aequale vel lougiore. Postscutelhim fere horizontale. Vena ordinaria valde obliqua. 5—10""". 32 32 Q clypeo apice lamina brevi suberecta. Mandibulae apice bidentatae, feminae elongatae. r^ articulis flagelli intermediis subtus deute armatis. (jhelostoma Latr. Q clypeo iuermi. Mandibulae trideutatae. cf arti- cuHs flagelli simplicibus. fleriades Latr. 25* 53 ScuteUiim 2-dentatum. Oculi hirti. Abdomen coni- cum, feminae acuminatum, maris spinis porrectis arma- tum. 8 — 15™"\ Coelioxys Latr. Scutellum 3-dentatum. Etiam postscutellum dente erecto munitum. Oculi glabri. Abdomen obtusum. Dioxys Lep. 541 Abdomen nigrum, fere semper maculis vel fasciis fla- vis rarius albidis oruatum. TJnguiculi pulvillo (corpus inter unguiculos prominens) nullo. Q scopa ventrali polliginera. (f abdomine apice fere semper dentibus et mucronibus munitum. 6—18""°. Allthidium Fab. Abdomen nigrum, rarius maculis albis vel flavidis ornatum. Unguiculi pulvillo instructi, in feminis brevi, in maribus magis distincto. ^ scopa ventrali nulla. (5^ abdominis apice haud dentato. 6 — 10™"*. Stelis Latr. An die gegebene heutige Eintheihmg ankniipfend, sei es gestattet, einen kurzen Blick auf die Entwickhmg der Systematik in friiherer Zeit zu werfen, indem ich mich mit kurzen Angaben begniige, da es zu viel Raum in Anspruch nehmen wiirde, wenu ich iSngere Betrachtungen und Recensionen an die Mehrzahl der Schriften kniipfen wollte. Als Erster, der einen Versuch machte, eine Eintheilung der Hymenopteren vorzunehmeu, ist Jollll Ray (Johanues Rajus) an- zusehen. Die Hautfliigler bilden den grossten Theil seiner Tetrap- tera, wozu er besonders viele Netzfliigler noch zahlt. Ich fiilire nachstehend seine Eintheilung an: 10* 26=* Tetraptera seu Quadripennia. A. Gregaria et favifica. I. Mellifica. 1. Corpore longiore angustiore et glabriore. Apis Mansueta. 2. Corpore breviore latiore et birsuto. B m b y 1 i u s. IT. Non Mellifica. 1. Majora. Crabroues. 2. Minora. Vespae. B. Solitaria. Non gregaria neque favifica. I. Apiformia. II. Vespiformia. III. Papilioniformia. IV. Seti- caudae seu Tripilia. Eiueu ganz ungemeiuen Fortschritt zeigt die Eintheilung des als Beobachter der biologischeu Verhaltnisse nicht hoch genug zu stellendeu RetlUlllur, der ja mit Vorliebe sich dem Studium der Bieuen widmete. Er tindet zuerst den durchgreifenden Unterschied in der Zuuge derselbeu und trenut die mit kurzer Zuuge als Proabeilles ab. Wie zu erwarteu war, griindet er die Eintheilung der Bieneu (Apis mellifica ist besouders behandelt) auf ihren Nestbau : I. Bourdons. II. Des Abeilles Perce-bois. III. Des Abeilles Ma(;onnes. IV. Des Abeilles coupeuses de feuilles. V. Des Abeilles qui creusent la terre pour y faire leurs nids. VI. Des Abeilles dont les nids sou faits d'especes de mem- branes soyeuses. VII. Des Abeilles Tapissieres. Ich komme zu Linue. Die erste Ausgabe des Systema Na- turae erschieu 1735. Die Hymeuoptereu siud mit deu Lepidop- tereu, Neuropteren uud Diptereu vereiuigt uuter dem Nameu An- gioptera. Blos 2 Genera siud aufgestellt: Apis uud Ichueumon. 27* In der 2. Auflage siud die Hymeuopteren abgetreuut als Gymnop- tera. Erst iu der 4. Auflage (1744) ist ihueu der Name Hymeuop- tereu beigelegt uud zwar werdeu 4 Geuera aufgestelit: Tentliredo, Ichneumon, Apis uud Formica. Zwei Jahre spater erschien die Fauna Suecica. Apis ist iu .3 Familieu zerlegt: Vespae, Apes proprie dictae uud Bombylii hirsuti. Zugleich werdeu zum ersten Mal Species beschriebeu. Unter Apis gehoren also noch die Ves- piden, Chrysiden und der grosste Theil der Sphegiden. Aus den urspriinglich 2 Gattuugeu der Hauptfliigler werdeu im Laufe der Zeit 10, uamlich: Cyuips, Teuthredo, Sirex, Ichueumon, Sphex, Clirysis, Vespa, Apis, Formica uud Mutilla. Damit legte Linne mit wuuderbarem Scharfblick deu Gruud zu einer Eintheihmg, wie sie noch heute besteht. Es braucht uur Iclineumou etwas aufgelost zu werden und mau hat das Scheraa fiir sammtliche uatiirliche Familieu. Die Diaguose von Apis iu der letzteu Aus- gabe des Systema Naturae lautet: Character Essentialis. Apis. Aculeus punctorius. Lingua inflexa. Character Artificialis. Os maxillis atque proboscide inflexa, vagiuis duabus bival- vibus. Alae plauae iu omui sexu. Aculeus femiuis et ueutris punctorius, recouditus. Vou deu Nachfolgeru Liuue's ist zuuachst Scopoli zu er- wahneu. Die vou Liuue fiir Apis vorgeschlageue Eiutheihiug iu Apes propie dictae uud Bombiuatrices hirsutissiraae verwirft er. (Sonus et hirsuties, iu his speciebus gradatim aucta, iucertos reddit ordiues iude petitos. Eut. Car. p. 298.) Seine eigeue Eiutheiluug iu Bieueu mit gei-aden uud solche mit gekuieten Fiihlern erkennt er bahl selbst fiir uurichtig und trenut deshalb iu seinem Anuus historico-uatnralis quartus die gauze Familie iu 3 Geuera, uamlich : Eucera, Apis uud Nomada. Man sieht, wie weit hier Nomada gefasst ist, iudem Scopoli dar- uuter uugefahr das versteht, was Reaumur iu seinen Proa- beilles, 28* De Geer kehrt wieder zur alten ZweitheilHng zuriick und uimmt blos die beiden Gattungen Apis und Nomada an mit fol- genden Diagnosen: Apis. Antennae fractae articulo primo longiori. Os dentibus et rostro flexili fracto, sursumque plicato. Alae planae. Abdomen thoraci petiolo brevi adnexum. Aculeus punctorius in abdomine reconditus. Oculi reticulati ovales integri. Nomada. Antennae clavatae vel filiformes articulis duo- decim. Os dentibus et rostro porrecto vagina cartilaginea cylindrica. Alae planae. Abdomen petiolatum. Aculeus punctorius in abdomine recontlitus. Fabricius iu seinem reformatorischem Eifer fiihit bekauut- lich in seiner Entomologia systematica fiir die Beneunung Hyme- noptera die Bezeichuung Piezata ein, ein Name, der sich nie ein- gebiirgert hat. Die Bienen zerlegt er in 5 Genera: (eigentlich 6, indem auch Bembex dazu gerechnet wird) Hylaeus, Andreua, Apis, Eucera und Nomada. Ich halte es uicht fiir nothig, die Diagno- sen dieser Gattungen anzufiihren, zumal Fabricius bei Vertlieilung der Species sehr weuig kritisch zu Werke ging, wie ihra beson- ders der mit scharfem Auge untersuchende Kirby bereits sattsam vorwirft. Derjenige, der zunachst das wichtigste aussere Kennzeichen der Bienen, namlich die erweiterten hintersten Metatarsen, be- tont, wenn aucli nur zunachst fiir die Honigbiene, ist Joliannes Roenier in seinem Werke : Genera iusectorum Linnaei et Fabricii iconibus ilhistrata, 1789. Er giebt von Apis folgende Diag- nose: Apis: Os maxillis dentatis, atque proboscide inflexa, vaginis duabus bivalvibus linguam inckidentibus. Caput triangulare, fronte plana, flexum. Antennae saepe pedatae, primo articulo reliquis longiore. 29* Alae plauae iu omni sexu. Aculeus puuctorius recouditus, retractilis, serratus, femi- uis et neutris. Tarsi quinque articuiis, primo longitudine tibiae, com- presso, ciliato, transversim sulcato. Latreille iu seiuem ersteu Werke: Precis des caracteres geueriques des insectes, disposes dans uu ordre naturel, behielt die 5 Gattungen von Fabricius bei, erkaunte abcr -wohl den Unter- schied in den Mundwerkzeugen uud stellte deshalb Hylaeus uud Andrena iu die 10., Nomoda, Apis uud Eucera in die 11. Famile seiner Hymenoptereu. Es sind nun gerade 80 .Jalire, dass die erste Lokal-Fauna iiber Bieneu erschien. Im Jahre 1802 verolfeutlichte Williaill Kirby, Rector zu Barham in Suffolk, seine Mouographia Apum Angliae. Durchdrungen von eiuem tiefreligiosen Sinn, bemiihte er sich, den Bau dieser damals noch so Avenig gekannten In- sektengruppe auf das Sorgfaltigste zu studireu uud die vou ihm und seinen Freunden gefuudenen Arteu in ein System zu bringen, das vorzugsweise auf die Muudwerkzeuge begriiudet ist, iu dereu Untersuchung der Antor wahrhaft Ausgezeichnetes geleistet hat. Man mochte es fast Bescheidenheit nennen, weuu Kirby die Zahl der Gattungen wieder auf zwei beschrankt, indem er dem Bei- spiele Reaumurs uud De Geers folgt. Da er, wie er selbst iu der Vorrede sagt, fast bei jedem Thiere die Mundwerkzeuge unersucht hat, so stimmen die Unterabtheihiugeu, in die er die beiden Gattungen zerfallt, fast ganz genau mit den jetzt be- stehenden Gattungeu. Seiu Werk hat deshalb einen hohen kritischen Werth und die meisten der von ihm aufgestellten Ar- ten gelten auch heute noch. Wunderbar bleibt es, dass eiu so aufmerksamer Beobachter es so wenig verstaud, die Zusammen- gehorigkeit von (^ und ^ nachzuweiseu uud so verschuklete, dass eine ganze Reihe von Arten je 2 Nameu erhielt, ein Uebel- stand, der noch heutzutage in der Nomeuclatnr schwer empfunden wird. Wie bereits erwahnt, uimmt Kirby die im Bau der Zunge begriindete Zweitheilung an. Statt der von De Geer uud Scopoli gebrauchten Benennung Nomada fiir die Arten mit kurzer, nicht 30* eingeschlagener Zunge wendet er die griechische Bezeichnung Melitta an, um der Verwirrung zu entgehen, die dadurch ent- stehen konnte, dass Fabricius den BegriflF Nomada weit enger, mehr der heutigen Auffassung gemass, angewandt hatte. Ich fiihre iu Folgendem die Unterschiede zwischen beiden Gattun- gen an. A. Melitta (Proabeille Reaumur, Nomada De Geer, Scopoli). Character Essentialis. Aculeus punctorius. Lingua apice brevis, porrecta, planius- cula, Yagina subcylindrica. Character Artificialis. Os proboscide subcylindrica , porrecta, linguara brevem, planiusculam, exereute. Antennae mediae, aculeatis subclavatae articulis 13; maribus filiformes articulis 14. Oculi laterales subovales, integri. Alae planae. Aculeus punctorius, reconditus. B. A p i s. Character Essentialis. Aculeus punctorius. Lingua elongata, inflexa. Character Artificialis. Os proboscide fracta, inflexa, liuguam cylindricam, elougatam, exerente. Antennae mediae, aculeatis articulis 13; maribus arti- culis 14. Oculi laterales subovales, integri. Alae planae. Aculeus punctorius, reconditus. Ich gebe im P'olgendeu die weitere Eintheilung, indem ich gleichzeitig in Klammern die heutigen Gattungen zufiige. 31* Fapailiarum sive Ordiunm Synopsis (secundura Kirby). M e 1 i 1 1 a. * Lingua obtusa. a. Lingua obtusa apice biloba. (Colletes.) b. Lingua obtusa apice truncata. (Prosopis.) ** Lingua acuta. a. Labio inflexo, emarginato. (Sphecodes.) b. Labio appendiculato, appendicula inflexa. (Halictns.) c. Labio obtusangulo, tnberculo munito. (Andrena, Dasy- poda.) A p i s. * Proboscide laciniis exterioribus nullis. a. Antennis subclavatis in omni sexu. (Pannrgus.) b. Antennis filiformibns in omni sexn. (Nomada.) ** Proboscide laciniis exterioribns instructa. a. Palpis exterioribus 5-articulatis. Labio snbquadrato. (Me- lecta.) b. Palpis exterioribns exarticulatis. Labio autice curvo. (Epeolns.) c. Labio inflexo, elongato. 1. Ventre femineo glabro. a. Abdomine femineo conico, acntissimo. (Coelioxys.) (3. Abdomine femineo subcylindrico, obtuso. (Stelis.) 2. Ventre femineo hirsnto. a. Palpis oranibus biarticnlatis. (Megachile.) fi. Palpis exterioribus exarticnlatis. (Anthidinra.) y. Palpis interioribus exarticulatis (Chelostoma, Heriades, Trypetes.) ^. Palpis exterioribus 4-articuIatis. (Osmia.) d. Proboscide recta, apice subulato-conica; palpis exterioribus 6-articnlatis. 1. Laciniis interioribus involntis, exteriorum lougitudine. (Eucera.) 2. Laciniis interioribus rectis, qnam exteriores brevioribus. a. Labio quadrato inermi (Authophora, Ceratina.) /3. Labio emarginato, tuberculo munito. (Xylocopa.) 32' e. Proboscide submvoluta, palpis exterioribus exarticulatis. 1. Corpore villoso. (Apis). 2. Corpore hirsutissinio. (Bombus). Fast unmittelbar nach Kirby's gediegeuem Werk erscliieu das Systema Piezatorum von Fabricius. Die Arbeit /eigt gegen- iiber der Entomologia systematica vou demselben Verfasser nur wenig Fortschritt, und vergleicht man sie gar mit der Arbeit des englischen Monographen, so documeutirt sich darin ein gewaltiger Riickschritt. Kirby's Werk scheint Fabricius gar uicht gekannt zu haben. Die Eiutlieilung ermangelt recht sehr der Kritik und die kurzen Diagnosen der Arten haben den spateren Autoren eine uneudliche Arbeit verursacht. Zunge uud Fiihler werden zur Eintheilung benutzt. Die Bienen stecken in der 3. Abthei- hing: Os lingua, elongata, inflexa; nur die Gattuug Prosopis steht raerkwiirdigerweise uuter deu zungenlosen Hymenopteren. Zu deu friiheren Gattuugeu Hylaeus, Audrena, Apis, Eucera uud Nomada kommeu verschiedeue neue hinzu. Sammtliche siud uach dem Bau der Fiihler iu zwei Gruppen zerlegt, eine Eintheihiug, die am besteu beweist, mit welcher Sorglosigkeit Fabricius ver- fuhr. Antennis filiformibus : Hylaeus, Megilla, Epeolus, Nomada, Melecta, Eucera. (Dazu rechuet Fabricius ferner: Scolia, Hellus uud Elis). Antennis fractis: Audreua, Dasypoda, Xylocopa, Bombus, Centris, Euglossa, Authidinm, Apis, Anthophora. (Dazu Parnopes und Bembex). Die nun kommendeu Autoreu vertreten gewissermassen die Neuzeit. Die Eintheilungen, wie sie Latreille und Lepeletier de St. Fargeau aufstellten, bilden die Basis des heutigen Systems. 33* Latreille in seinem letzten Werk: Considerations genei-ales sur Tordre naturel des auiraaux composant les classes des crustaces, des arachnides et des insectes, classificirt die Hymenopteren in hochst scharfsichtiger Weise und schafft gleichzeitig eine ganze Reihe von Gattungsnamen. Ich fiihre sein System mit besonderer Riicksicht auf die Bienen an. Er zerlegt zuuachst die Hymenop- teren in: I. Les Terebrans (Blatt-, Holz-, ScMupf- und Goldwespen). IL Les porte-Aiguillon. 1. Fam. Les Heterogynes, (Ameisen und Mutilien). 2. Fam. Les Fouisseurs, (Grabwespen und Verwandte). 3. Fam. Les Diplopteres, (Faltenwespen). 4. Fam. Les Melliferes, (Bienen). Caracteres. Les deux pattes posterieures ayant le premier articles de leurs tarses tres-grand, fort coraprime, en palette carree ou en forme de triaugle renverse, caractere unique qui distingue cette famille de toutes les autres familles dlnsectes. Machoires et levre ordinairement fort lougues et composant une sorte de trompe. Languette ayant le phis souvent la figure d'un fer de lauce ou d'un filet tres-loug et dout Textremite est soyeuse ou velue. Larves vivant exchisivement de miel et du polleu des etamines des ileurs. Insecte parfait ne se uourrissaut que de miel. A. Les Andrenetes Latr. Hylaeus, Colletes, Audrena, Dasypoda, Sphecodes, Haiictus, Nomia. B. Les Apiaires Latr. I. Les Solitaires Latr. 1. Les Andrenoides Latr. Systropha, Panurgus, Xylocopa. 2. Les Dasygastres Latr. Ceratina, Chelostoraa, Heriades, Megachile, Lithurgus, Osmia, Anthidium, Stelis, Coelioxys. 3. Les Cuculines Latr. Ammobates, Phileremus, Epeolus. Nomada, Pasites, Me- iecta, Crocisa, Oxaea. u* 4. Les Scopulipedes Latr. Eiicera, Meliturga, Antliophora, Saropoda, Ancyloscelis, Centris, Epicharis, Acauthopus. IL Les Sociales Latr. 1. Les Sociales Auuuelles. Euglossa, Bombus. 2. Les Sociales, dout la societe dure plusieurs aunees. Apis, Melipoua. Ebeu so viel Gewiclit oder uoch ruehr legt Lepeletier de St. Pargeau bei seiuer Eintheilung auf die Lebensweise. Haupt- criterien sind ilim die Art und Weise, wie das Ei gelegt wird, und die Ernalirung. A. Hymenopteres Ovititliers. (Das Ei wird frei gelegt, ohne Hiilfe einer Legerohre). B. Hymenopteres Oviscapters. (Das Ei wird mit Hiilfe einer Legerohre iu das Innere von Pflanzen oder Thieren gelegt). A. Hyraenopteres Ovitithers. I. Ovitithers phytiphages. a. Phytiphages nidifians. 1. Nidifiants sociaux. aa. Sociaux perennes. * Heterogynides (Ameiseu). ** Apiarides. t Apiarites (Apis). tt Melipouites (Melipona). bb. Sociaux aunuels. * Bombides (Bombus). ** Polistides. 2, Nidifiants solitaires. aa. Podilegides. (Euglossa, Eulema, Anthophora, Ma- crocera, Mouoeca, Eucera, Meliturga, Systropha, Kirbya, Centris, Epicharis, Xylocopa, Lestis, Me- litta.) bb. Merilegides. (Panurgus, Dufourea, Dasypoda, An- dreua, Scrapter, Halictus, Nomia, Ancyla, Colletes.) 35* cc. Gastrilegides. (Diphysis, Chalicodoma , Osmia, Megachile, Lithurgus, Anthocopa, Anthidiura, Heria- des, Chelostoma.) a. Phytiphages parasites. 1. Psithyrides. (Psithyrus.) 2. Dimorphides. aa. Melectites. (Aglae, Melecta, Crocisa, Mesocheira, Mesoplia, Hopliphora, Mesonychium, Epeohis, No- mada, Ceratina, Melissoda, Acauthopus.) bb. Phileremides. (Aramobates, Phileremus, Dioxys, Coelioxys, Stelis, Allodape, Pasites.) 3. Monomorphides. aa. Prosopites. (Prosopis.) bb. Rhathymites. (Rathymus, Sphecodes.) II. Ovithers zoophagcs. (Ein Theil der Faltenwespen und die Crabroniden.) Die eugiischen Autoreu Westwood und Fred. Smith kehr- ten wieder zur alten Eintheihing uach der Zunge zuriick. In der neusten Auflage der Bienen Englauds orduet Smith nach folgeu- dem System: Anthophila. Div. I. Solitariae. Fam. 1. Andrenidae. Subfam. I. Obtusilingues. (Colletes, Prosopis.) Subfam. II. Acutiliugues. (Sphecodes, Andrena, Cilissa, Halictus, Dasypoda, Macropis.) Fam. 2. Apidae. Subfam. I. Andrenoides. (Pauurgus.) Subfam. II. Cuculinae. (Nomada, Epeolus, Melecta, Stelis, Coelioxys.) Subfam. III. Dasygastrae. (Osmia, Heriades, Chelostama, An- thidiura, Megachile, Ceratina.) Subfam. IV. Scopulipedes. (Eucera, Saropoda, Authophora). Div. II. Sociales. (Bombus, Apathus, Apis.) 86* Von deu iibrigen ueueren Autoreu sind nur noch Schenck und Thomson zu erwahnen. Da ich Schenck's System meiner Arbeit zu Grunde gelegt habe, so fiihre ich kurz noch ThomS01l's Eintheilung an: A. Sociales. I. Apina. (Apis.) II. Bombina. (Bombus, Apathus.) B. Solitariae. III. Megillina. (Megilla = Anthophora, Eucera, Macropis, Dasy- poda, Cilissa, Ceratina.) IV. Andreniua. (Andrena, Panurgus.) V. Halictina. (Rhophites, Hylaeus = Prosopis, Halictus, Sphe- codes, Colletes.) VI. Nomadina. (Phileremus = Melittoxena, Nomada, Melecta, Epeolus.) VII. Megachilina. (Anthidium, Megachile, Diphysis = Trachusa, Osmia, Chelostoma, Gyrodroma == Heriades, Heriades = Trypetes, Stelis, Dioxys, Coelioxys.) S c h e n c k ist in seinen ersten Schriften dem System Latreille's gefolgt, spiiter eutschied er sich mehr fiir die Prin- cipien Lepeletier's. NOMADA FAB. Die wichtigsten friiheren Schriften, in denen das Genus Nomada behandelt ist. 1763. Johannes Antouius Scopoli, Entomologia Carniolica ex- hibens Insecta Carnioliae iudigeua. Vindobonae. 1779. Jacobus Christiauus Schaffer, Icones Insectorum circa Ratisbonam indigenorum. 3 Bande mit 280 fein colorirten Kupfert. in 4. Regensburg. 1788 — 1793. Carl v. Linue, Systema naturae in 13 Auflageu, die letzte von Gmeliu. 1790. Peter de Rossi, Fauna Etrusca, sistens Insecta quae in provinciis Florentiua et Pisana praesertim collegit F. Ros- sius. Liburni. ,1791. Johann Ludwig Christ, Naturgeschichte, Klassificatiou uud Nomeuclatur der lusekten vom Bienen-, Wespeu- und Ameisengeschlecht, mit 60 color. Kupfertafelu. Frankfurt am Maiu. 1792 — 99. Johannes Christiauus Fabiicius. Entomologia syste- matica. 4 vol. Hafuiae. 1796 — 1809. Georg Wolffgang Frauz Panzer, Faunae Insectorum Germanicae Initia o' Reilie von Biciicnii.-itttiugen aiir nnd (lcsliall) ist Noinada wcit cnjjcr gciasst, ahcr niaii kann sicli (lenkcu, dass seinc Gattnnj' Nomada nocli genug Aitcn cnt- hjilt, die hentzutage langst davon getrennt sind. Dies daif l>ci einer so scliwierigen Gattung nicht Wuuder neliiiieu, hat docli nocli Nylaudei' Arten luit 2 ('ahitalzcilcu zu Xoiuada gereclinct. Imiiierhiu ist man gewohut, Fabricius als Autor zu Noinada zu stelleii. Kirby. iu seiuer Sucht, so wenig vvie moglich Gattungen anzuuehmeu, stellte deu alten Linnt^schen Nameu Apis Aviedcr her; alle spateren Autoreu gebrauclieu dcu Gattuugsiiameu No- mada. So leicht es nun war, der Gattuug selbst den gcliruigcii Platz anzuweisen, so schwer vvar es, der zalilrciclieu Arten Hcrr zii werdeu. Bedenkt man nuu, dass dic fiiiliereu Autoi-en iii ihren kurzeu Uiagnosen tast nur dic Farbung beriicksiclitigeii, so kann mau sicli denkeu. wchdi kiitisclien Wertli dic bcschriel)eneii Artcn liaben. Es ist eiu walircs Gliick, dass die iilteren Autorcii niclit iiber ein massenhattcs Material verfiigt lialien, wie cs ziir Artuutctsclieidung durchaiis nothwendig ist, welclie Siindfliitli von Namen wiirden sie uus geliefert liaben. Geuiigteu ihueii docli Flcckeu au deu Beineu, Schihlchen. Brustseiteu u. s. w., uni ncne Arten aufzustelleu. Uud iiini beiUMike mau uur dic cudlnscn Farbungen (Um- eiuzigcn Noiiiada ruticornis. Es ist dcslialb bcim bcsteu Willen niclit moglicli, den Anfordcrungen def 1'iioritiit. fiir dic mauclie Autoicu scliwarmeu, gereclit zii wcrck^n. Solclic Pietiit dient oft blos dazu, die (Joufusion zu erholien; ich denke aber, Specialarbeiten sollcn gerade zur Klarheit dienen, uud mau hat mehr zu thuu, als diese mystischeu Arten immer mit (forte) oder so uud so viel Fragezeicheu auzufiihren. Ich habe es auch verschmaht, eine ewig lange Liste von allen friiheren Autoren zu geben, die der Art vielleicht mit einigeu Worten gedacht habeu. Was soll ich meine Arbeit mit diesen werthlosen Notizen un- nothig verlangern. Die wichtigeren Autoren fiihre ich ohne- hin au. Panzer war der erste, der eine grossere Anzahi Nomaden beschrieb, die sich auch mit Hiilfe der Abbildungen fast alle deuten lassen. Kirby unternahm es nach ihm, ziemlicli ausfiilir- liche Beschreibungen der englischen Arten zu geben. Schon ihm 8 j^n^sirt «las ^lissgoscliick, avos Inst nllo spiit.cvcii Aiitorfii hetfoffcn hal. iiiiiiilicli ilic Arteii spiiios Vor4tiiiii;ers iiiclit wiedfr/ufrkciiiieii. So liclegt ci" "lii* iiH'isfi'11 Paii/orschcii Artcii iiiit iiciicii Naiiicii. l'iiiicii zwcitcii iMissti;iitt' bt^gelit cr (lainit, r sa!j;t iu seiucr Schritt: ,,r)ie Bieneu des (ionverucuieuts vou 8t. Pet<'rsl)iir^\ 1868'' auf pag. 28 Folgeudes: ,,\Vas die Bestiuiiuuug dcr BiiMicn auhetritft, so liabeu inir luir die Nouiada-Artcii ciuiiic Sclnvierifi- keitcu vcrursaclit; deuu die Gruppiruug der /.alilrciidieu Species diescr liattnus; ist uoch Nieiuaudcu gcinugeu, uud ancli icii liahc micli vergeheii.s uaeli dnrcligrcifi'udcn nud sli^dilialtigcu L'ulcr- scheidnugsinerkuialeu ningeseheii. Heirich-Sedeutend crleichtert wird." Ich will liieran ankinipfend glcicli ini Voraus benierkeu, dass bei allen Augaheii iiber dic iiange der Geisselglieder die Fiihler als von unten hetrachtet aiigenoiiiinen siiid. Mit dieseiu vou Mora- witz entdeckten Kennzeichen war uneudlich viel gewonueu fiir die Unterscheiduug der Arten, naineutlich der nahesteheuden uud gleichgefarbteu, z. B. lineola uiid Marsliamella, feirugiuata uud cinnabariua oder mutabilis, oclirostoma und Braunsiana, luutabilis J^ uiid ochrostonia c^ u. s. w. So trennte deuu Morawitz iu seinen spatereii Schriftcn nianche Artcu. die bis dahiii vernieugt worden waren. P^in zweites gutes Merkmal, das leider fast nur hei den ^ zu benutzen ist, benutzte Thomsou zuerst; es siud dies die Dornen, die das Ende der HinterschieTieu ausseu ziereu, uud die auf die inanuigfachste Weise gebildet uud somit fiir die meisten Arten ein uutriigliches Kenuzeiclien sind. So lassen sich die ^ von den so aliulicheu lineola und Marshamella sofort durch die Schiendoruen uuterscheiden. Gauz aulfalleud siud diese Dorueu z. B. bei alboguttata, trispinosa, succiucta, Nausicaa, Mephisto, blepharipes, der gauzeu Gruppe der mutabilis u. A. Die raeisteu rj^ habeu fiir die fehleudeu Schieudorneu eiu anderes gutes Uuterscheiduugszeicheu, uamlich die eigeuthiimliche, wimper- artige Behaaruug, die die Grube au der Basis der Hinterscheukel uuten ziert. Damit siud freilich auch die hauptsachlichsten pla- stischen Merkmale erschopft, denu die Sculptur des Mesouotum, die Structur der Oberlippe uud Maudibeln, die Behaaruug u. s. w. lassen sich weit besclirankter zur Artbegreuzuug beuutzeu. Nur gauz weuige Arteu sind durcli eiu auffalleudes plastisches Merk- mal ausgezeichuet, z. B. femoralis rf durch die gezahuteu Vorder- schenkel, blepharipes c? durch deu eigeuthiimlicheu hinteren Meta- 11 tarsus, die (^ von rufiventris, ferruginata und cinnabarina durch die Knotclien an den Fiililern u. s. w. Die nordischen Nomaden fanden in Thoinson einen tiich- tigen Bearbeiter. Er findet in vielen Farbungen besondere Arten, die ich nach Vergleichung reichen Materials, besonders auch aus nordlichen und sudlichen Landern nur als Formen derselben Species aufi^assen kann. Smith, in der 2. Auiiage seiner Bienen Englands beniitzt die Arbeiten seiner Vorgauger gar nicht, wie ja in allen seinen Schriften sicli der Mangel an Kritik mehv oder weniger fiihlbar macht. Die sammtlichen Beschreibungen sind wieder blos auf die leidige Farbung basirt, deshalb Verwirrung in ahnlich gefarbten Arten, z. B. ochrostoma uud ruficornis. Schenck und Morawitz lieferten noch verschiedene Beitrage, die fiir die Sichtung der Arten von Wevth sind ; letzterer beschrieb besonders verschiedene neue Arten. Alle diese Abhaudhmgen sind jedoch in den verschiedensten Schriften zerstreut uud er- schweren deshalb die Anschaffung. Als ich vor geraumer Zeit anfing, mich fiir Nomada zu interessiren und nach Schenck's Schriften meine Schatze zu ordnen suclite, sah ich bald, wie arg es mit dieser Gattung bestellt war. Glaubte ich eine Art mit Miihe uud Noth herausgefunden zu haben, so wurde der Name in einer spateren Abhaudhing iiber den Haufen geworfen, oder es wurden verschiedene ahnliche Arten citirt, deren Beschveibung mir nicht zuganglich war. Ich versuchte mir nun Tabellen zum Bestimmeu anzulegen, aber aus den Besclireibungen war nicht herauszubekommen, wo die eine Art aufhorte und die andere anging. Wie viele Exemplare ver- mochte ich gar nicht unterzubringen, und was eigentlich Art war oder nur Varietat, dariiber war ich, als auf dem Staudpunkt der alten Systematik stehender Anfanger, vollkoramen im Unklaven. Und nun gar die Synonymie. Welch lieillose Confusion im Laufe der Jahre entstauden war, davon ein drastisches BeispieL Panzer beschrieb vor etwa 80 Jaliren in seiner Fauna Germanica eine Nomada lateralis und bildete c? "id Q davon ab. Die Art ist leicht kenntlich an den liellgelben Schulterbeulen. Kirby wird nicht recht klug aus dieser Art; er besclireibt sie als neu untev xanthosticta, gleichzeitig beschreibt er eine ueue entfernt alinliche 2 12 Art die N. ochrostoma. Herrich-Scbaffer gebrancht deshalb den alteii NaTneu lateralis wieder uud stellt xauthosticta K. als Syuo- uym dazu. Bald darauf beschreibt Nylauder eine neue eigenthiim- liche Art, die N. obtusifrons, die sich von alleu auderen Arten sehr leicht durch dou Mangel eiues scharfeu Kieles zwischeu den Fuhk'ru auszeichuet. Nun veroftentlicht Smith seiue 1. Auflage der Bieuen Euglands. Die N. lateralis Pz. versteht er gar nicht, er besclireibt daruuter eiue Farbuug der ruficornis L. Er h;it in Englaud auch die obtusifrous Nyl. gefunden, wie er aber fast nie plastische Kennzeichen beachtet, so iibersieht er das auffallende Merkmal dieser Art, denn Nylander's Beschreibuug war ihm sicherlich bekaunt, weil er dessen Schriften oft citirt. Nuu halt er merkwiirdiger Weise die vou ihm gefundene obtusifrons Q fiir die xanthosticta Kirby und beschreibt sie unter diesem Naraen. Auch das r^ von obtusifrons hat er gefangen. Da ist die Ver- legenheit noch grosser, es wird also als neue Species unter N. mistura beschrieben. Nun kommt Schenck. Die N. lateralis Pz. ist auch ihm ein Bathsel, er beschreibt darunter die ochrostoma Kirby uud halt sie fiir eine Varietat der ruficornis. Nmi hat er in Nassau eine neue Art gefangen, die er aber keineswegs fiir neu halt, sondern als N. xanthosticta K. anfiihrt. Bald darauf fiudet er jedoch, dass die nassauischen Stiicke nicht recht mit der Kivby'scheu Beschreibung von xauthosticta iibereinstimmen. Er halt sie deshalb fiir flavoguttata Kirby. Aber auch gegen diese Aenderuug hat er spaterhin Bedenken und kommt auf den rich- tigen Gedauken, dass die betreffenden Thiere neu sind. Er giebt ihuen deshalb den Namen N. rufipes Schenck (2. Nachtrag 1868). Zum Uugliick ist der Name rufipes bereits von Fabricius ver- geben, und nun tauft Morawitz die betreffeude Art N. rhenana, und den hat sie heute noch. Thomson, um dieser Confusion aus dem Wege zu gehen, belegt die N. ochrostoma Kirby mit einem neueu Namen, N. punctiscuta und trennt davon eiue neue Art, die N. villosa ab. Mittlerweile hat Smith auch die echte N. la- teralis Panzer iu Eugland aufgefunden ; da er aber diesen Namen bereits vergebeu hat uud soust keine Beschreibung auf die eut- deckte Art passt, so veroftentlicht er sie als neu unter dem Namen 13 N. Bridgmaniana, und so passirt das Merkwiirdige, dass eiue 80 Jahr vorher beschriebeue Art wieder als uova species auftaucht. — Ich hatte mir aufangs vorgeuommen, blos die deutschen Arteu einer griindlicheu Revision zu uuterwerfeu, fand aber bald, dass ich damit nur zu einem einseitigeu Urtheil kommeu wiirde, weil zur Umgrenzung der Arteu massenhaftes Material von deu verschiedeusteu Fuudorten durchaus nothwendig ist. Ich unter- nalim deslialb die weit schwierigere Aufgabe, die Nomadeu von gauz Europa, namentlich die zahlreichen, grosstentheils unbe- kannten Arten des Siidens in einer Monographie zu vereinigen. Es war eine Arbeit von fast 3 Jahren, dieses Proteus-Geschlecht zu bewaltigen. Aber sie hat mir Klarheit gebracht in meiue Anschauungen iiber die brennende Frage, was Art und was Va- rietiit ist. Es ist mir uuzweifelhaft geworden, dass Greuzen zwischen diesen beiden nicht existiren, dass uns die Natur kein Mass gibt, die Khift zu messen, die eine Art oder eine Varietat bediugt, sondern dass lediglich die Auschanungsweise der ein- zehien Autoren das Massgebende ist. Oder wer "^ill mir klar machen, dass signata oder glabella oder borealis eine Varietat der ruficornis seien oder eigene Art, wer will mir denselben Fall klar legen zwischen ochrostoma und Braunsiana, flavoguttata und Dalla-Torreana, lineola und cornigera u. s. w. Freilich wer blos wenige Exemplare zur Vergleichung hat, wird mit seinem Urtheil bald bei der Hand sein. Man vergleiche z. B. die prachtvolle N. ruiicornis var. mirabilis Schm. mit ruficornis var. hybrida Schm. Was fiir ein Contrast zwischen beideu. Aber nun halte man Revue iiber nahe an 1000 Exemplare dev ruficornis, wie ich es gethan habe, und die Kiuft ist iiberbriickt. Oder man nehme eine nordische Farbung der lineola, z. B. die Varietat Sagemehli Schm. und halte sie neben die Varietat aurigera Schm. aus Sicilien. Und doch finden sich zwischeu beiden alle moglichen Uebergange. Uud wie stufenweis entwickeln sich auch die plastischen Kenn- zeichen. Nirgends lasst sich dies schoner vei-folgen als an dem glatten Raum der Oberlippe und den Schienenenddornen der Gruppe der mutabilis, von der bescheidenen nigro-autennata Schm. bis hinauf zu der prachtigen Eos Schmied und armata H. Sch. Wie interessaut ist gleichzeitig bei dieser Gruppe das Auftreten 2* 14 . B. Smith geneigt ist anzunehracn. Gerade durch das Gelangeu iu die Nester verschiedener Wirthe ent- stehen eine Keihe von Grossen und Farbuugeu, die rait der Zeit sich zu Arten ausbilden, weil auch die Sculptur Verauderungen er- leidet. Legt z. B. Noraada ferruginata ihre Eier iu die Nester von Andrena fulvescens, so entsteht daraus eine kleine Forra, wahrend bei Andrena ochracea oder audern grossereu Andrena-Arten eine weit grossere Form hervorgeht, deren herzformiger Raura weit glau- zcuder ist. Ebenso ist es bei N. ruficoruis, die in den Nesteru vou Andreua fulva, wahrscheinlich auch nitida und Triraraerana die grossen Forraen siguata, rairabilis etc. liefert. Hier ist noch ein weites Feld fiir biologische Untersuchuugeu. Noch gauz un- klar ist die Art und Weise, wie die Q der Nomada-Artou bei der Unterbringuug ihrer Eier iu fremden Nesteru verfahren. Man sieht sie wohl haufig genug beiui Suchen der Nester uud sieht sie aucli in dieselben eiudringeu, der nahere Vorgong liat sich jedoch bis jetzt der Beobachtung entzogeu. Smith ist der An- sicht, dass die Nomada ihr Ei in die Zelle an das von der Wirthin eingetrageue Larvenfutter legt uud dann eigeus die Zelle schliesst. Er stiitzt seine Meinung darauf, dass er ofters Noraada Q mit Lehrakliimpchen an den Hinterbeinen angetroifeu fiat. Ich habe diese Beobaclitung auch gemacht, aber noch viel haufiger eine Lehnikrust au Kopf und Thorax augetroffeu uud zwar ebenso haufig bei c^; ich habe nicht den geriugsteu ZAveifel, dass dies lediglich nur von dem Aus- und Einkriechen in feuchtem Sande herriihrt Die Arten der Gattung Noraada siud vom ersten Friihjahr bis in den Spatsomraer hineiu auzutreften. Die raeisten von ihneu sind grosse Bluraeufreunde; die Q triift nian ebeuso hjiufig lang- sara iiber dem Boden hin- und herfliegeud beim Suchen uach • 17 den Nestern ihier Wirthe. Ich habe die Erscheiuung.sz(?it, soweit wie bekannt, bei den eiuzelnen Arten augetiihrt uud gebe iui Folgenden eine gedriingte Ucbersiclit, wie die Verlialtnisse in den warmeren Thalern von Thiiriugen siud. Am friihesten erscheint lateralis Panz., meist sclion in der letzten Woche des Marz; Ende Marz habe icli auch das einzige cf der obscura gefangen, das ich besitze; mit den ersten Tagen des April bifida und cf der lineola, die mit Vorlicbe Wcideu- katzchen, nanientlich Salix vimiualis, cinerea und purpurea be- suchen. Genau mit den aufijliilicnden Stachelbeerbiisclicn kouiiuen die grosseu Varietaten der rnficoruis, uutermisclit mit liueola und eiuzelnen Fabriciaua uud ochrostoma var. Hillaua. Selir selleu findet man Exeraphirc von der Friihjahrsgeueratiou der fucata. In der ersten Halfte des Mai fliegt daun die Stammform der ruficornis, aber fast nie auf Bh;raeu, sondern iu lichteu Fcld- holzern. In die erste Woche des Mai fallt auch meist die Haupt- flugzeit der Marshamella, eiuzelue Exemplare fiuden sich jedoch bereits im April an Weidenkntzchen mit lineola. Die Stammform der letzteren fliegt imraer vor der Marshamella, die grosse Varie- tat cornigera dagegeu zeigt sich erst Ende Mai und Juni. Von Mitte Mai ab verscliwiudet die i-uficoruis, um noch einrnal im Jnni als Varietat glabella aufzutreten. Statt ruficoruis erscheiuen dann, am liebsten am Rande von Gebiisch, ochrostoma uud Brauus- iana. Gleichzeitig fliegen succiucta, zonata, guttulata, rlienana, flavoguttata, letztere zuweilen schou Anfang Mai. Ende Mai zeigt sich bereits die seltene cinuabarina, zuweilen auch schon ferruginata. Mit Juni kommen sexfasciata uud mutabilis hinzu, einzeln furva. Mit den bliiheuden Scabiosen stellt sicli armata ein, auf sonnigen Holzschlagen die zierliche alboguttata. Der Juli ist die Erscheinuugszeit fiir eine Reihe von Arteu, die nameutlich auf den Bliitheu von Senecio Jacobaea zu findeu sind. Es sind dies: Jacobaeae, Roberjeotiana, Solidaginis, die auch sehr gern bliihende Haide aufsucht, ferruginata, fuscicoruis uud fucata. Auf sonnigeu Halden fliegen distinguenda, fuscicornis und siinilis, die rait Vorliebe Jasione montaua aufsucht. Anfang August ist rair obtusifrous anf Dolden vorgekommen. ' Die letzte in der Rcihe der Arten ist die eigeuthumliche brevicornis, die ich stets erst in den letzteu Tagen des August auf Scabiosa columbaria angetroffen habe. Fiir die einzehien Lander ist die Erscheinungszeit sehr ver- schieden. Wahrend, wie erwahnt, lateralis in Thiiringen bereits Eude Marz in guten Jahren zum Vorschein komiut, fliegt sie in Norddeutschland erst Ende April. Auf Corfu fand ich vergangenes Jahr ferruginata und sexfasciata bereits Mitte April. Die zahlreichen Arteu der Gattung Nomada in Gruppen zu zerlegen, ist fast uumoglicli. Dieselbe Schwierigkeit, die beira Feststellen der Arten sich zeigt, macht sich auch hier geltend, namlich der Mangel an plastisclien Kenuzeichen. Es ist ja rich- tig, cine gauze Reihe von Arten lassen unschwer ihre Verwandt- schaft erkennen, nameutlich die Gruppe der armata zeigt viel Abgeschlossenes, eine grosse Anzahl jedoch will sich nirgeuds unterbringen lassen, weil sie eben iu mehrere Gruppen zugleich passen, und auf diese eiuzelneu Arten besondere Gruppen zu bihien, hat schliesslicli auch keiuen Werth. Sogar zwischen ganz eutferut stehenden Gruppen giebt es Uebergauge. So stehen sich z. B, Braunsiaua und cinuabaiiua ganz nahe, sodass man nicht weiss, ob mau letztere zur Gruppe der ferruginata oder der rufi- cornis stelleu soll. Wie weuig Gewicht eigeutlich auf die Zeichnung zu legen ist, zeigt die Gruppe der armata am besten, wo rj* und ^ ganz verschieden gezeicliuet sein kounen. Gleichwohl ordnen sich die Arten nach der Farbuug irumer noch am leichtesteu. Wenn ich nun im Folgenden deu Versucli mache, eine Gruppirung voizu- nehmeu, so gescliieht dies blos, urii cinige Ueborsicht zu ge- Aviuueu: I. Gruppe der succincta. 1. succincta Panz. 4. niutica Mor. 2. lineola Panz. 5, festiva Schmied. 3. Marshamella Kby. 6. ? fulvicoruis Fab. II. Gruppe der Solidaginis. 7. Solidaginis Panz. 9. uobilis H. Sch. 8. Roberjeotiana Panz. 10. fucata Panz. 11. confiuis Kriechb. 19 III. Gruppe der Jacobaeae. 12. Jacobaeae Panz. 14. arrogaus Schraied. 13. emarginata Mor. 15. Gribodoi Schmied. IV. Gruppe der sexfasciata. 16. sexfasciata Panz. 19. Frey-Gessneri Schmied. 17. iraperialis Schmied. 20. speciosissima Schraied. 18. incisa Schmied. 21. ilhistris Schraied. V. Gmppe der agrestis. 22. agrestis Fab. VI. Gruppe der Lathburiana. 23. Lathburiana Kirby, 25. coxalis Mor. 24. verna Mocs. 26. pectoralis Mor. VII. Gruppe der chrysopyga. 27. chrysopyga Mor. 29. pastoralis Ev. 28. Mephisto Schmied. 30. discrepaus Schmied. VIII. Gruppe der trispinosa. 31. trispiuosa Sclimied. 37. calimorpha Mocs. 32. tripunctata Mor. 38. regalis Mor. 33. andahisica Schmied. 39. Mocsaryi Schraied. 34. piliventris Mor. 40. sybarita Mocs. 35. blepharipes Schmied. 41. scita Mocs. 36. Manni Mor. 42. robusta Mor. IX. Gruppe der melanopyga. 43, melanopyga Mocs. 44, pallideuotata Schmied. X. Gruppe der ochrostoma. 45. ochrostoma Kby. 47. guttulata Schenck. 46. Braunsiana Schmied. 48, obscura Zett, XI, Gruppe der rhenana. 49. rhenana Mor, 51, lateralis Pauz. 50. dira Mocs. 52. rubra Sinith. 53. zonata Panz, 20 XII. Gruppe der ruficornis. 54. ruficornis L. 59. olympica Schmied. 55. cruenta Mocs. 60. bifida Thoms. 56. Schmiedeknechti Mocs. 61. alboguttata H. Sch. 57. longiceps Schmied. 62. eustalacta Gerst. 58. propinqua Schmied. 63. balteata Mocs. 64. borealis Zett. XIII. Gruppe der flavoguttata. 65. flavoguttata Kby. 68. furva Panz. 66. Dalla-Torreana Schmied. 69. distinguenda Mor. 67. carniolica Schmied. 70. concolor Schmied. 71. Kohli Schraied. XIV. Gruppe der fuscicornis. 72. fuscicornis Nyl. 74. Julliani Schraied. 73. similis Mor. 75. panurgiua Mor. XV. Gruppe der armata. 76. armata H. Sch. 83. helvetica Schmied. 77. mutabilis Mor. 84. Thersites Schmied. 78. femoralis Mor. 85. Nausicaa Schmied. 79. corcyraea Schmied. 86. nigroantennata Schuiied. 80. immaculata Mor. 87. laevilabris Schmied. 81. transitoria Schmied. 88. Kriiperi Schmied. 82. erythrocephala Mor. 89. Eos Schmied. XVI. Gruppe der ferruginata. 90. ferruginata Kby. 93. brevicornis Mocs. 91. austriaca Mocs. 94. Fabriciana L. 92. cinnabarina Mor. 95. glaberrima Schmied. XVII. Gruppe der obtusifrons. 96. obtusifrons NyL Conspectus specierum. NB. Antennaruni articuli ad longitudinem comparandam semper ab infra inspieiendi sunt. 1 Abdomen nigrum et flavum vel citrinum, sine colore rufo. Thorax haud rufo-lineatus; scutellum flavopictum. Antennarum articuhis tertius plerumque brevior quam quartus. 2 Abdomen pro parte rufum vel ferrugineum. 19 2 Caput rostratum, oculis a mandibularum basi valde remotis. Segmeuta 1 — 3 maculis, 4 et 5 fasciis, scutel- him punctis 2 magnis citrinis. Caput et thorax fulves- centi-hirta. Flagelli articuhis secundus parura brevior quam tortius. 12'"'". 16. sexfasciata Panz. Caput breve vel subrostratum, tum autem flagelli ar- ticuhis secundus tertio fere longior. «I 3 Scutelhim macula citrina vel albida ornatum, quae rarissime leniter divisa est. 4 Scutelhim macuHs distincte separatis. 9 4 Omnia segmenta fasciis citrinis completis oruata. Me- tathorax fere sempei" flavopictus. Anteunae colore fulvo. Vena ordinaria haud iuterstitialis. 8 — 10'"'". 4. miitica Mor. Segraenta antica fasciis interruptis vel tantura macu- Us lateraUbus. 5 22 5 Corpus magnum vel medium. Caput et thorax pilosa. Antennae plerumque totae rufae. Vena ordinaria pone furcam. Flagelli articulus secundus tertio longior. 6 Corpus medium vel subparvum. Caput et thorax pa- rum pilosa. Antennae plerumque fere totae nigrae. Vena ordiuaria interstitialis. 8 6 Mesonotum et scutelhim nitida, parce sed crasse puuc- tata. Abdomiuis pictura flava. 10 — 14""". 9. iiobilis H. Sch. Mesonotum ruguloso-puuctatum, opacum. 7 7 Abdominis pictura albida. 10—12'"™. 40. sybarita Mocs. Abdominis pictura flava. 12 — 16'"™. 17. imperialis Schmied. 8 Segmentum primum totum nigrum. Scutellum fere planum. 7—9'"™. 7. Solidaginis Pauz. Segmentum primum maculis citrinis vel fascia inter- rupta ornatum. Scutellum bituberculatum. 8 — 10™'". 12. Jacobaeae Panz. var. «) Abdomeu fasciis completis, interdum prima subinter- rupta, rarissime etiam secunda. 10 Fasciae anticae tres phis minus interruptae. 15 10 Tibiae posticae apice spiuulis nigris vel piceis ar- matae. 11 Tibiae posticae apice spiuulis pall dis. lo 11 Tibiae posticae spinulis apicalibus satis longis. Vena ordinaria satis longe pone furcam. 10 — 12™™. 2. lineola Panz. var. Tibiae posticae apice spinulis brevissimis nigris rau- uitae. Labrum deutatura. 1* 13 Veiia ordiuaria interstitialis. Metatliorax utrinque macula albido-subsquamosa. 6. fll 1 vicorilis Fab. Vena ordinaria pone furcain. Metathorax aequaliter albido-hirtus. 14'""\ 5. festiva Schmied. 13 Antenuae apiceiu versus nigrae. Clypeus alutaceus. Alarum nervi testacei, solum uervus subcostalis nigri- cans. Veua ordiuaria interstitialis. 12""". 19. Frey-^iessiieri Schmied. Autennae fulvae. 14 14 Tibiae posticae apice spinulis duobus recurvis approxi- matis et obtusis armatae. Tegulae citrinae. Facies fere semper pictura citrina. 9 — 12""". 1. SllCCincta Panzer. Tibiae posticae setulis pallidis satis acutis. Tegulae fere semper ferrugineae. Facics rarissime pictura citrina. 10""". 3. Marshameliae Krby. var. 15 Caput et thorax fere glabra. Alae nervis obscure piceis. Antennae nigricautes basi ferrugineae. Segmenta 1 — 3 maculis lateralibus citriuis. 8 — 10""". 12. Jacobaeae Panzer. Caput et thorax distincte pilosa. Nervi et stigma testacea. Anteunae rufae. Segraenta 1—3 fasciis medio interruptis. 10—14""". 16 16 Corpus magnum. Caput satis rostratum. Tliorax deuse fulvescenti-hirtus. 17. imperialis Schmied. Corpus minus. Caput breve. Thorax parcius pilosus. VH l? Tibiae posticae apice spinulis duobus approximatis recurvatis obtusis rauuitae. Tegulae citriuae. 1. SUCCillCta Pauz. var. Tibiae posticae apice serie spinulorura satis acutorum. 18 24 18 Spiniili apicales paliidi. Flagelli articnliis secundus tertio paullo bvevior. Tegulae ferrugiueae, rarissime flavo-pictae. Orbita interior uigra. 10 — 12""". 3. Marsliamella K. Spiuuli apicales fusco-nigri. Flagelli articulus secun- dus tertio fere dimidio brevior. Tegulae fere semper citriuae. Orbita iuterior ferruginea. 10 — 12'"'". 2. lineola Pauz. 19 Caput inter anteunas deplanatum carina acuta uulla. Caput et thorax nigra fere g]a])ra, antenuae nigricantes. Abdomen basi fuscura, lateribus obscurioribus, apicem versus nigricaus; segmeuta 2 et 3 maculis lateralibus 5 dorsali quadrata a]bidis. Vena ordinaria interstitialis. 6—7™'". 96. obtnsifrons Nyl. Frons inter anteunas carina acuta. 20 20 Abdomen pictura flava vel albida, saltim segmentum secundum maculis sive punctis lateralibus vel quiutum macula dorsali flavis. 31 Abdomen tantum rufum vel ferrugineum plus minus nigro-pictum. Pictura flava vel albida omnino deest. 78 21 Caput et tliorax praecipue metathorax fere glabra. 22 Caput et thorax plus miuus pilosa. In speciebus parce pilosis magnitudo nec non pictura diflferentiam praebent. 24 22 Thorax et abdomeu ubertim luteopicta. Segmentum primum maculis luteis. Vena ordinaria iuterstitialis. 12. N. Jacobaeae var. haematodes Schm. Abdomen maculis albidis. 23 23 Totum scutellum rufum. 7— 9-""^ 8. Roberjeotiana Panz. Scutellum maculis duabus magnis albidis. 10 — 12'"'". 15. Gribodoi Schmied. 25 24 Coxae auticae spina acuta armatae. Flagelli articulus 2:dus 3:tio lougiov. Pronotnin profunde emarginatum. Thorax pictura ilava et rufa exteusa. 10—14""". 25 Coxae anticae haud dentatae vel spinosae. 27 25 Flagelli articulus secundus tertiosubaequalis. 10 — 11""". 13. emar^inata Mor. Flagelli articulus secundus tertio distiucte lougior. 26 26 Pectus carinula mediana instructum in processu securi- formi terminante. Abdomeu ferrugiueum, segmenta ante- viora pictura aurantiaca indistincta, 4 et 5 obscure aurau- tiaca basibus nigricautibus. 26. pectoralis Mor. Pectus processu securiformi non munitum. Abdomeu fasciis sordide flavis. 25. COXaliS Mor. 27 Tantum segmentum quintum macula sive fascia flava trausversa dorsali oruatum. 28 Abdomeu fasciis vel maculis lateralibus flavis vel al- bidis. 30 28 Thovax glaber, nitidus, paucis puuctis profuudis. Scutellum et postscutellum, maculae pleurales et clypei limbus apicalis rufa. 6""". 75. paniir^ina Mor. Thorax fortiter rugulosus. 13'"'". 29 29 Caput et thorax nigra, rufopicta, flagelli articulus se- cundus tertio aequalis. Pronotum valde emarginatum. 12—13""". 27. chrysopyga Mor. Caput et thorax dilute i-ufa, mesouoto linea longitu- dinali nigra; flagelli articulus secuudus tertio vix bre- vior. 10""". 29. pastoralls Ev. 26 30 Saltiin segmeata 3 — 5 fasciis flavis vel citriuis com- pletis utrinque ventrera attingentibus. Segmentum se- cuudum fascia integra vel maculis magnis lateralibus flavis. 31 Segraenta tantum maculis lateralibus, intei-dum 4 et 5 fasciis vel maculis transversis, quae autem marginem lateralem non attiugunt. Species quaedam parvae ab- dorainis pictnra dilute flavo vel ferrugineo. 38 31 Corpus valde robustum. Plerumque segmeuta oninia fasciis latis flavis, primum pallide rufum. Flagelli ar- ticulus secundus tertio aequalis. Labrum sine tuberculo. Scutellum plerumque totum flavum. Thorax pictura rufa extensa interdura fulvescente. 12 — 16'"'". 36. Manni Mor. Corpus pleruraque minus vel aliter pictum. Species similes labro tuberculo acuto munito dignoscuntur. 33 32 Caput et thorax dense fulvo - hii-ta. Tegulae ferru- gineae. Veuter pictura flava nulla. Flagelli articulus secundus tertio paulo brevior vel lougior. Segmentura priraum fascia rufa. Scutellum maculis duabus flavis vel immaculatura. 9—12""". 33 Caput et thorax parura vel obscuro - hirta. Venter saepe fasciis vel raaculis flavis. Flagelli articulus secun- dus tertio brevior, tantura N. fucatae subaequalis. 34 33 Scutellura maculis duabus flavis, rarius ferrugiueis. Scapus in fronte flavus. Stigma ferrugiueum. 23. Lathbnriana Kirby. Scutellum nigrum, immaculatum, scapus fere semper niger. Alae satis fumatae, stigmate obscure piceo. 24. verna Mocsay. NB. Species antennis longissimis, cf. N. propinquara. 27 34 Scutellum planiusculum vix sulco impresso, macula ci- triua ornatum. Thoracis pictura citriua. Abdominis basis rufa; segmeiita postica nigro et flavo-fasciata. 10'"™. 10. fucata Panz. Scutelhim plerumque distincte bitubercuhitum, maculis separatis, rarissime pro parte confluentibus ; interdum to- tum nigrum. Specierum, quarum scutellum totum rufum est, abdomen vix nigro-pictum. 35 35 Corpus maguum. Abdominis segmenta solum aute- riora, plerumque tantum primum rufo-pictum. Thoracis pictura flava. Tibiae posticae apice spiuulis uigricauti- bus. 10—12™". 2. lilieola Panz. var. Abdomen etiam segmentis posticis rufo-pictis, pic- tura nigra fere nulla. Tibiae posticae spiuulis pallidis, tantum zonatae a liueola mox distinguendae brunneis. 36 36 Scutellum totum rufum; thorax vittis quatuor sangui- neis, raetathorax maculis aurantiacis vel flavis. Segmen- tum primum fascia lata rufa, cetera tota flava, margini- bus apicalibus rufis utrinque brunneis. 10™™. 54. ruficornis var. signata Jur. Scutellum maculis duabus ferrugineis aut flavis, sepa- ratis, vel totum nigrum. 37 37 Mandibulae acutae. Scutellum rufo-pictum. Fasciae abdominis fere semper subinteiTuptae, segmentum quin- tum macula transversa. Corpus vix medium. Flagelli articulus secundus paulo brevior tertio. 7 — 8™™. 53. zonata Panz. Mandibulae obtusae. Scutellum plerumque maculis dua- bus flavis; thorax callis humeralibus tegulisque flavis, his interdum ferrugineis. Autennae longissimae, capite thoraceque simul sumtis fere longiores, ferrugineae, scapo superne interdum toto nigro. Flagelli articulus secundus paullo brevior tertio. 9 — 10™™. 58. propinqua Schmiedek. 28 38 Abdominis pictura albida. 39 Abdominis picf.ura citrina, flava vel dilute fulva. 43 39 Metathorax glaber, etiam caput et thorax subglabra. Scutelhm et postscuteUum nec non abdominis basis rufa. Segmenta 2 — 4 maculis lateralibus albidis, quin- tum macula transversa. 8™'^ 8. Roberjeotiana Panz. Metathorax distincte pilosus, plerumque maculis dua- bus albo-hirtis. 40 40 Calli citrini 10""'". SCita Mocs. Calli rufi vel obscuri. 41 41 Labrum maxima parte, vel totum nigrum. Tibiae posticae apice spinulis pallidis inaequalibus. Antenuarum scapus niger vel subtus rufo-maculatus. Mandibulae bi- fidae. 8'"'". 48. Obscura Zett. Labrum ferrugineum. Tibiae posticae apice spinis aequalibus longis, curvatis, nigris armatae. Scapus ferru- gineus. Mandibulae simplices, acutae. 42 42 Pictura rufa obscurior. Vittae quatuor abdominis et oculorum orbita minus distincta. Veua ordiuaria inter- dum non totum interstitialis. 8 — 9'""\ 61. albo-guttata var. 5-spinosa Thoms. Multo gracilior, pictura rufa magis laeta et distincta. Vena ordinaria semper interstitialis. 6 — 7'"™. 61. albo-guttata H. Sch. 43 Tibiae posticae apice spinis aequalibus longis curvatis, nigris munitae. 6—9'"'". 42 Tibiae posticae spinis plerumque pallidis et brevibus. 44 Tibiae posticae dente magno uncinato. Corpus mag- num. 28. N. Nephisto Schmied. 29 44 Thorax callis humeralibus citrinis vel flavis. 45 Thorax callis humeralibus ferrugineis vel nigiis. 58 45 Flagelli articulus secundus tertio longior. 46 Flagelli articulus secundus tertio brevior vel subae- qualis. 50 46 Corpus fere totum rufum, tantum thorax parum nigro- pictus. Abdominis segmenta, primo excepto, maculis lateralibus flavis, quarti satis transversis. Labrum tuber- culo acuto. 8—10'""'. 39. Mocsaryi Schmied. Abdominis basis nigro-picta. 47 47 Tibiae posticae apice spinulis brevibus tribus clavatis nigris munitae. 8""". 31. trispillOSa Schmied. Tibiae posticae aliter armatae. 48 48 Tibiae posticae apice setis sive ciliis longis rectis pallidis in serie obliqua truncata positis munitae. Scu- tellum punctis duobus flavis ornatum. 8'"'". 35. blepliaripes Schmied. Tibiae posticae spinulis sive setis inconspicuis munitae. 49 49 Segmentum primum basi punctis tribus nigris. Ab- domen usque ad medium rufum, postice nigrum. Seg- menta 2, 3 et 5 maculis, 4 fascia flavis. Anteniiae et pedum maxima pars rufa. Scutellum puuctis duobus flavis. 8—12""". ' 32. tripuiictata Mor. Segmentum primum basi tota nigra. Segmenta 2 et 3 maculis acutis, 4 et 5 fasciis basalibus flavis. Flagelli articulus secuudus tertio dimidio longior. Scutellum plerumque totum flavum. 10 — 12""". 38. regalis Mor. 50 Corpus parvum. Segmenta 2 et 3 utvinque macnlis parvis citrinis. Labri maxima pars nigra. Scutellum, 3* 30 postscutellum et tlioracis vittae iuterdum obsoletae rufa. Calli humerales iudistincte flavi. 5 — 7""". 65. flavoguttata K. Pictuva alia. 8—15"'". 51 51 Caput rostratum. Mesouotum vittis quatuor rufis or- natum. 12—13'"'". 62. eilStalacta Gerst. Caput haud vel vix rostratum. Mesouot m rarissime vittis flavis ornatum. 52 52 ScuteHum maculis duabus citrinis separatis. Pro- thorax et plerumque metathorax pictura citrina. Tibiae posticae apice spinulis nigris. Abdomen parum rufo- pictum (varietate Sagemehli excepta). Segmeuta 4 et 5 fere semper fasciis flavis. Corpus magnum. 10 — 15'"'". 2. liiieola Panz. Scutelhim maculis confluentibus vel totum flavum sive ferrugiueum, raro maculis separatis rufis. 53 53 Caput et thorax fere nuda elegantissime flavo-picta praecipue mesouotum semper flavo-vittatum. 8 — 9""". 14. arrogans Schmied. Caput et thorax phis minus pilosa, minus ubertim picta. 54 54 Abdominis plerumque tota pars antica rufa, solum segmentum primum maculis duabus nigris, rarissime basi nigra. Segmentum 2 et 3 maculis parvis utrinque, 4 et 5 fasciis flavis. Tibiae posticae apice spinulis pallidis crassjs seriatim positis. ScuteHum maculis flavis fere attingentibus plerumque rubro-marginatis, rarius maculis parvis rufis. Veua ordinaria interstitialis. Antennae et pedes colore rufo. lO'""". 41. scita Mocsary. Pictura alia. Corpus minus, N. robusta excepta. 55 55 Scutellum totum flavum vel citrinura. 56 Scutellum rufopictum, interdum tuberculis flavis. 57 31 56 Corpus magnum. Calii liumeraies, prouotum et ma- cuiae magnae mesopieurales flava. Segraenta 2 et 3 utrinque macniis, 4 et 5 fasciis latis basaiibus flavis. Antennae et pedes totum rufa. Tibiae posticae spinulis N. iineolae. 12""". 42. robusta Mor. Corpus medium. Mesopleurae plerumque immacu- latae. 10. fucata Panz. 57 Antennae totae ferrugineae. Scutelium maculis con- fluentibus ferrugineis, tubercuiis interdum citrinis. Me- sonoti iatera, pronotum et orbita iaete rufa. Pierumque segmenta secuudum et tertium macuiis rotundatis, raro quintum macula transversa fuivis. Abdomen ovaie, basi nigrum. 8""". 49. rheuaua Mor. NB. Abdomen fasciis flavis interruptis, scutelium fortius bituberculatum, confer N. zonatam Panz. Scapus fei-e semper uiger. Scuteiium planiusculum maculis duabus rafis. Caput et thorax nigra, solum clypei margo, raandibulae et labrum rufa. Calli bume- rales citrini valde distincti. Abdomen rufum, basi nigra. Segmeutum secundum interdum etiam tertiura utrinque macuiis rotundis citrinis, rarissime etiam quartum et quintum pictura citrina. Feraora raaxima parte nigra. 9—10"'. 51. lateralis Panz. 58 Labrum maxima parte vei totum nigrum. 59 Labrum rufum. 65 59 Labrum basi spatio poiito distincto. 60 Labrum basi vix polita. 61 60 Abdomen breve et ovatum. Flagelii articulus secun- dus tertio aequaiis. Antennae ante apicem cingulo ob- scuro. Scutellum totura rufum. Tantura segmentum secundum utrinque puncto flavo. N. ferruginatae et fe- morali similis. 8"'"". 81. transitoria Schmied. 32 Labrum dente valido. Segmenta 2 et 3, rarius etiam cetera niaculis flavis. Antennae ut in praecedente ; cin- gulus obscurus distiuctior. 12 — 14'"'". 76. armata H. Sch. 61 Flagelli articulus secundus tertio distincte brevior. 62 Flagelli articulus secundus tertio aequalis vel longior. 64 62 Parva. Metatliorax maculis duabus niveo-pilosis. Seg- menta 2 dum et 3 tium utrinque maculis parvis rotun- dis citrinis. Maculae scutelli, postscutellum, mesonoti latera et fere tota orbita rufa. Mesonotum linea media impressa antice distincta. Flagelli articulus secundus tertio multo brevior. Tibiae posticae apice spinulis pal- lidis inaequalibus. 5— 7""'". 64. flavogllttata Kirby. Plerumque majores. Metatborax haud niveo-pilosus. 63 63 Caput et thorax sine ullo splendore ac pictura, tan- tura calli humerales magis minusve rufescentes. Antennae nigricautes ante apicem fere nigrae, articulus autem ulti- mus fere semper ferrugiueus. Abdomen laete rufum, segmeutum primum basi nigra, secundum utrinque ma- cula parva rotundata flava. Pedes maxima parte nigri. 8—10'"'". 94. Fabriciaiia L. Caput et thorax, praecipue scuteUum et antenuae rufo- variegata. 66. Dalla-Tor rca 11 a Schmied. 64 Tibiae posticae spinulis solitis. Tantum segmentum secundum utriuque puncto flavo. N. ferruginatae simi- lis. 77. linitahilis Mor. var. Tibiae posticae apice spinulis brevissimis tribus cla- vatis uigris. Scapus plerumque nigricans. Labrum dente uullo. Scutelluni nigrum vel punctis duobus rufis. Seg- uienta secundum et tertium maculis lateralibus, quartura et quintum fasciis flavis. Metathorax et mesotliorax cano-fulvescenti-hirti. 8 — 10'""'. .Ifiiii ;,.•'' ,;?"«. 31. trispinosa Schmied. 33 65 Segmenta 2 — 4 maculis satis maguis iutus acutis vel fasciis interruptis flavis, segmentum quintum macula transversa. Scutelli tuberculi rufi, interdum flavescentes ; rarissime totum scutellum rufum. Thorax non rufo-linea- tus. Antennae apicem versus obscurae. 7 — 10'"™. 53. ZOnata Panz. Abdomen maculis parvis lateralibus, si autem maculae submagnae intusque acutae sunt, tunc thorax rufo-linea- tus. Scutelhim totum rufum, in N. boreali nonuumquam maculis separatis rufis, haec species autem a zonata differt capite thoraceque fusco-griseo-hirtis. 66 66 Segmenta 2 — 5 maculis lateralibus pallide flavis. Seg- menti secundi et tertii maculae punctiformes, quarti intus acutae, quinti fere connatae. Antennarum scapus plerumque niger. Tibiae posticae apice spinulis nonnul- lis brevibus nigris. 7'"™. 47. guttulata Schenck. Pictura et tibiarum armatura alia. 67 67 Corpus medium. Flagelli articulussecundus tertio aequa- lis. Thorax pictura rubra extensa. Abdomiuis segmenti primi basis maculis tantum duabus nigris; segmenta se- cundum et tertiura maculis lateralibus, quartum trans- versis fere confluentibus, quintum subquadrata flavis. 12™'". 37. calimorpha Mocsary. Plerumque minores, pictura alia. 68 68 Flagelli articuhis secundus tertio aequalis vel subae- qualis. 69 Articuhis secundus tertio distincte brevior. 71 69 Abdomen nitidum, maculis fulvis dilutis. 5 — 7""". 68. furva Panz. Majores, abdominis pictura laete flava et distincta. 70 70 Scutelhim distincte bituberculatum, dense et crasse punctatum, opacum. Abdomen breve, rotundatum, laete rufum; segmentum secundum interdum etiam tertium et 34 quartum rarissime etiam quintum flavo-picta. Mesonotum nigrum rarius dilute rufo-lineatum. Tlioracis pictura rufa saepe iiavescit. 7—8'"™. 49. rhenana Mor. Scutellum planum, leniter bipartitum, nitidura, punctis nonnullis crassis. Mesonotum subnitidum. Omnia seg- menta primo excepto maculis flavis, interdum dilutis. 8—10'"'". 46. Braunsiana Schmied. 71 Metatai-sus posticus niger. Abdomen fuscum, depres- sionibus apicalibus segmentorum latis nitidis, nigris. Seg- mentum secundnm et quartum non flavopicta, tertium utrinque macula punctiformi, quintum medio magna flava. Metathorax utrinque maculis dense niveo-pilosis. 8""". 67. carniolica Schmied. Metatarsus posticus pallidus. Pictura alia, praecipue segmentum secundum semper flavo-vel fulvo-pictum. 72 72 Ore et tota orbita rufis, antennis longis, apicem ver- sus incrassatis et obscuratis, articulo autem ultimo fulvo, vittis mesonoti, scutellis et maculis magnis mesopleura- libus rufis; abdomine nigro-fusco, segmentis 2 — 5 dilute fulvo-maculatis sive fasciatis. 5—6"'". 70. COncolor Schmied. Majores, 8—10'"'". 73 73 Mandibulae apice bifidae. Segmentum secundum ma- cula transversa intus acuta rarissime rotundata utriuque uotatum. Tibiae posticae spinulis subaequalibus in to- meuto albido occultis. 8—10""". 60. bifida Thomson. Mandibulae apice acutae vel truncatae. 74 74 Mandibulae acutae, segmentum secundum maculis iutus acutis, tautura in quibusdam N. ruficornis varie- tatibus Iiac raacnlae parvae et raagis rotundae sunt. 75 Mandibulae truucatae. Segmentum secundum maculis submagnis rotundis. 77 35 75 Scapus totus niger, raro subtus rufo-maculatus. Meta- thorax, mesonotura et orbita uon rufo-picta. Scutellum maculls duabus rufis interdum confluentibus; segmenta marginibus apicalibus nigricantibus. Caput et thorax dense et longe fusco-hirta. 10™™. 64. borealis Zett. NB. Si caput et thorax parum hirta sunt, cf. N. ruficornis var. hybrida Schmied. Scapus rufus, superne interdum nigro-maculatus. Meso- notum magis minusve rufo-lineatum. 76 76 Mesonotum lineis rufis distinctis. Metathorax satis albido-pilosus. 54. rnficoriiis L. Mesonotum lineis rufis dilutis. Metathorax fere glaber. 54. ruflcornis var. glabella Thoms. 77 Mesonotum dense et crasse punctato-rugosum, opacum. Scutelhim valde bituberculatum dense et profunde punc- tatum. Flagelli articuhis secundus tertio distincte bre- vior. 10™™. 45. oclirostonia Kirby. Mesonotum satis nitidum solum dense punctatum. Scutelhim vix bipartitum, fere planum, nitidum punctis paucis crassis. Flagelli articuhis secundus tertio subae- qualis, supra inspectus longior. 10™™. 46. Braunsiana Schmied. 78 Corpus maximum. Abdomen totum ferrugineum, fas- ciis nigricantibus integris. Caput et thorax dense fulvo- hirta. 16™™. 22. agrestis Fab. Corpus plerumque medium vel parvum. Caput et thorax, N. Mephisto excepta, haud fulvo-hirta. 79 79 Calli humerales citrini vel flavi. 80 Calli humerales ferruginei vel nigricantes. 83 80 Caput et thorax fere tota rufa. Tibiae posticae apice spinulis crassis clavatis nigris armatae. 10™™. 29. pastoralis Ev. Caput et thorax maxima parte nigra. 81 36 81 Scutellum punctis duobus flavis. Abdomen totum ru- fum, etiam basis segmenti primi. Flagelli articulus se- cundus tertio paulo longior. Cellula cubitalis secunda triangularis, tertia valde angustata. 10""". 33. andalusica Schmied. Scutellum rufo-pictum. Pictura et structura valde dif- ferentes. 82 82 Mandibulae flavae. Mesonoti latera, scutellum, post- scutellum et abdomen aequaliter ferruginea. 10™"'. 52. rubra Smith. Mandibulae rufae. Thorax, callis humeralibus exceptis, niger, sohim scutellum maculis duabus rufis. 10™"*. 51. lateralis Panz. Var. 83 Abdomen nitidum, fuscum,- saltim segmentum secun- dum maculis brunnescentibus dilutis. Labrura plerura- que pallidura. Flagelli articuhis secundus tertio aequalis. Scutellura et postscutellura, prothorax et maculae meso- pleurales rufa. Pectus dense subtiliter punctatum. 5 — 7"*™. 68. furva Panz. NB. Valde similis est N. concolor Schmied. Majores vel autennarum structura ac corporis pictura discedentes. N. distinguenda, quae furvae siraillima est articulo antennarum tertio longiore et pectore minus dense sed profunde punctato, N. iramaculata labro nigro dignoscuntur. 84 84 Labrura maxima parte vel totura ferrugineura. 85 Labrum nigrura. 93 85 Labrum basi spatio lato polito, pone medium dente munitum. Flagelli articulus secundus tertio aequalis vel longior. 86 Labrum basi linea angusta polita vel nulla. Sl 37 86 Flagelli articulus secuudus tertio multo longior. La- brum dente valido munitum. Vena ordinaria longe pone furcam. 8—9™". 87. laevilabris Schmied. Flagelli articulus secundus tertio parum longior. La- brum dente mediocri munitum. Vena ordinaria intersti- tialis. 10—12™™. 89. Eos Schmied. cf. etiam N. Kriiperi Schmied. S? Totum scutellum rufum, postscutellum aurantiacura vel rufum. Segmenta 4 et 5 dilute ilavescentia. Tibiae posticae apice valde productae spinulis duobus validis obtusis uncinatis. Flagelli articulus secundus tertio aequalis. 12—14™™. 28. Mephisto Schmied. Minores, N. chrysopyga excepta, quae autem pictura et tibiarum armatura mox distinguitur. 88 88 Anteunae longitudine capitis thoracisque simul sum- torum. Flagelli articuhis secundus tertio distincte lon- gior. Caput et thorax pictura rubra extensa. Pro- thorax valde excisus. 12—14™™. 27. chrysopyga Mor. Non supra 10™™. Prothorax vix excisus. 89 89 Mesonotum et scutelhim nitida, hoc punctis paucis profundis. Flagelli articulus secundus tertio dimidio lon- gior. Scutellum et postscutellum rufa. 5 — 6™™. 74. Julliani Schmied. Mesonotum et scutellum dense punctata vel rugosa vix nitida. 90 90 Flagelli articuhis secundus tertio distincte brevior. Thoracis latera dense albo-pilosa. Corpus breve, fere gibbosum. 8™™. 84. Thersites Schraied. Flagelli articuhis secundus tertio subaequalis vel lon- gior. 91 38 t)l N. furvae simillima et vix distinguenda nisi flagelli articulo secuudo, qui tertio dimidio longior est (in N. furva aequalis) et pectore minus crebre punctato (iu furva dense et magis subtiliter). 5 — 6"'™. 69. distinguenda Mor. Abdomen laete rufo-pictum. 8 — 10™™. 93 92 Flagelli articulus secundus tertio subaequalis. Meta- pleurae haud niveo-pilosae. 93 Flagelli articulus secundus dimidio longior quam tertius. 95 98 Mesonotum parum rugulosum, crasse punctatum. Scu- tellum vix bituberculatum, nitidum. Antennae breves. Fimbria segmenti 5 ; ti dorsalis inaequalis. Caput et raesonotura interdum rufa. 10'"™. 92. cinnabarina Mor. Scutellum liaud nitidum. Fimbria segmenti 5 : ti ae- qualis. 94 94 Antennae longae articulis flagelli distincte latitudine longioribus. Thorax cum metapleuris satis dense ru- fescenti-hirtus. Scutellum haud bituberculatum, nigrum. 8™™. 50. dira Mocs. Antennae satis breves, articulis flagelli intermediis longitudine fere latioribus. Thorax parce pilosus, meta- thorax fere glaber. ScuteUum fortiter bituberculatum, rufum. 8™™. 49. rlienana Mor.' 95 Caput rubrum, tantum spatium circa ocellos et carina inter antennas nigra. Mesonotum ut in N. cinnabarina. ScuteUum dense punctatum, opacum. Segmentum pri- mum utrinque tantura puncto nigro. 82. erythrocepliala Mor. Caput maxima parte nigrum; mesonotum pictura rubra nulla. Basis segmenti primi nigra. 83. helvetica Schm. »9 96 Flagelli articulus secundus tertio distincte brevior. 97 Flagelli articulus secundus tertio aequalis vel longior (solum N. immaculatae paulo brevior.) 100 9*7 Caput et thorax tota carbonaria opaca, tantum callis humeralibus sordide ferrugineis. Antennae praecipue supra nigiicautes, articulis peuultimis nigris, etiam infra, ultimo autem rufo. Pedes maxima parte nigri; totum abdomen, segmenti prirai basi excepta laete rubrum, ui- tidum. Labrum dente nullo. 8—10'"'". 94. Pabriciaiia L. Caput et thoiax rufo-picta. Scutellum fere sempei- punctis duobus rufis. Clypei margo, antenuae et pedes raaxima parte fusca. Labrum dente parvo instructum. 98 98 Segmentum ventrale quintum carinula mediaiia non instructum. Flagelli articuli distincte latitudine longiores, secundo tertio multo breviore. Mesonotum utrinque rufo-Iineatum. Orbita rufa. 7'"™. 30. dlscrepans Schmied. Segmentum ventrale quintum carinula mediana di- stincta. Flagelli articuli aeque longi ac lati, secundo tertio paulo breviore. i 99 99 Caput et tliorax supra et infra satis dense pilosa. Tibiae posticae apice spinulis pallidis pilis albis deuse intermixtis. 8—10™'". 90. fcrruginata Kirby. Caput et thorax vix pilosa, praecipue pectus fere nu- dum. Tibiae posticae apice spinulis uonnullis incrassa- tis obscuris. Metathorax utrinque striga breviter albido- pilosa. S*"". 93. brevicornis Mocsary. 100 Labrum basi spatio lato polito. 101 Labrum basi haud polita, vel spatio polito angusto. 104 101 Antennae et totum fere caput nigra. 6'"'". 86. nigroaiitenneta Schm. Antennae inferne rufae. 102 40 102 Spatium labri politum aplce ruguloso-punctato ; tibiae posticae spinulis quatuor crassis geuiculatis. 9'"™. 85. Nausicaa Scbmied. Spatium totum politum; tibiae posticae spinulis plu- libus rectis vel vix curvatis. 103 103 Tibiae posticae apice spinulis pallidis serratis. Scu- tellum et postscutellum tota rufa. Segmentum secun- dum utrinque dilute flavo-punctatum. 8 — 9'""'. 81. transitoria Schmied. NB. N. concyraeae valde similis. Tibiae posticae apice spinulis nigris serratis. Thorax dense rugosus, opacus. Caput et thorax nigra, tantum callis humeralibus rufis, rarissime post-scutello rufo-ma- culato. Scapus fere semper niger. Simillima N. corcy- raeae, quae scutello rufo faciliter distinguitur. 8 — 9™'". 78. femoralis Morawitz. 104 Mesonotum et scutellum nitida, parce sed crasse punc- tata; thorax niger, solum callis et tegulis rufescentibus, antennis rufis, flagelli articulo secundo tertio fere duplo longiore. 7—8"""'. 95. glaberrima Schmied. Mesonotum et scutellum plus minus opaca; N. fusci- cornis et similis, in quibus mesonotum subnitidum est, antennarum colore et structura difterunt. 105 105 Caput cum antennis et thorax maxima parte nigra, tantum calli interdum etiam tegulae colore ferrugineo. 106 Scutellum vel antennae semper rufopicta, plerumque etiam clypei margo, prothorax etc. 108 106 Maxima pars pedum et abdomen laete rufa. Meso- notum ruguloso-punctatum. Antennae satis longae, nigrae. 6"'". 86. nigroanteunata Schmied. Abdomen fuscum, marginibus obscuris. Mesonotum solum crasse-punctatum, Iiinc satis nitidum. 107 41 107 Scutelhim bituberculatum. 8— 9"'"". 73. similis Mor. Scutellum fere planum. 5 — T'"™. 72. fuscicornis Nyl. 108 N. furvae similis. Nigra, colore rubro sunt totus fere clypeus, prothorax, macula utrinque ante scutellum, hujus tuberculi, postscutellum, calli humerales et macu- lae duae utrinque mesopleurarum quarum superior fere alarum basim attingit; inferior multo major est. 6"^'". 80. immaculata Morawitz. Corpus majus. Flagelli articulus secundus tertio ae- quaJis, supra inspectus longior. 7 — 12™'". 109 109 Labrum prope basin dente parvo munitum. Meta- pleurae breviter et parce pilosae. Vena ordinaria a furca longe remota. 7— 9™"\ 91. austriaca Schmied. Labrum ante apicem dente munitum. Metathorax maculis duabus dense niveo-pilosis; in N. corcyraea in- conspicuis. Vena ordinaria interstitialis. 110 110 Tibiae posticae apice spinulis pallidis incouspicuis. Pectoris latera leniter ochraceo-pilosa. 8 — lO'""". 77. mutabilis Morawitz. Tibiae posticae apice spinulis brevibus nigris seriatim positis. Pectoris latera maculis dense albo-pilosis. 111 111 Major. Pectoris latera rufo - maculata. Scapus fere totus rufus. 10""". 88. Krttperi Schmied. Minor. Scapus et pectoris latera nigra. 8""'". 79. corcyraea Schmied. 42 Abdomen nigrum maculis albis, colore rubro nullo. 2 Abdomen nigrum, flavo-pictum, colore rubro nullo. 3 Abdomen plus minus rubro-pictum. 18 Inter antennas carina acuta nulla. Totum corpus nigri- cans, antennis pedibusque pro parte rufis, abdominis segmentis 2, 3 et 5 albido-maculatis. 8""". 96. obtusifrons Nyl. Caput inter antennas carina acuta. Nigra, tantum antennae subtus et pedes a tibiarum apice colore rufo. Segmentum primum nigrum, 2 — 4 maculis, ceteris fas- ciis albis. 6—8™'«. 48. obscura Zett. Parvae. 5 — 6'"'". 4| Mediae vel magnae. 8—14""". 4 Flagelli articulus secundus tertio aequalis vel longior. Corpus magnum. Abdomen antice raaculis, postice, fas- ciis flavis. Antennarum basis supra nigra. 12 — 14™'". 5 Flagelli articulus secundus tertio brevior, si autem aequalis, tunc totae antennae nigricantes. Corpus ple- rumque minus. 9 Segmenta omnia fasciis angustis flavis, prima late interrupta, secunda et tertia subinterruptis, ceteris po- stice medio excisis, ultimo segmento nigro, apice rotun- dato. Caput satis longum, labro dente nullo. Flagelli articulus secundus tertio multo longior. Scutellum ma- culis duabus flavis. 18. incisa Schmied. Abdomen pictura alia. 6 43 6 Segmenta ultima ventralia ciliis longis. Caput et tho- rax ubique dense hirta. Scutellum macula uua tlava. 7 Venter fere nudus. 8 7 Maculae abdominis flavae. 9. nobilis H. Sch. Maculae abdominis albidae. 40. sybarita Mocsary. 8 Flagelli articulus secundus tertio distiucte longior, ar- ticuli omnes longi. 17. imperialis Schmied. Flagelli articulus secuudus tertio aequalis. Articuli breviores quam imperialis. 16. sexfasciata Pauzer. 9 Scutellum maculis flavis conjunctis. 10 Scutellum maculis flavis separatis. 13 10 Segmentum primum totum nigrum, cetera maculis, ul- tima fasciis flavis. Antenuae basi excepta uigrae. Cor- pus breve, fere nudum. 8""". 7. Solidagillis Pauzer. Segmentum primum flavo-pictum. 11 11 Corpus maximum, alis flavescentibus, antenuis fulvis, articulis mediis supra nigro-maculatis. 21. illustris Schmiedekn. Corpus multo minus. 13 12 Segmenta omnia flavo-fasciata, fascia prima plerum- que subinterrupta. Corpus elongatum. Antennae pal- lidae. 8—10'"™. 4. mutica Morawitz. Fascia secunda late interrupta. Corpus latius. An- tennae maxima parte nigrae. Thorax pictura flava ex- tensa. 8—10™"». 12. Jacobaeae var. miranda Schmied. 4 44 li{ Trochauteres postici subtus flocculo deuse albo-tomeu- toso muuiti. Abdomeu fasciis citriuis iutegris, interdum prima subinterrupta. Flagelli articulus secundus tertio fere aequalis. 12™'". 1. SllCCincta Panzer. Trochauteres postici flocculo tomentoso uon iustructi. 14 14 Caput rostratum. Corpus magnum. Segmenta 1 — 3 maculis, reliqua fasciis flavis, anale apice rotuudatum. 12— 14™"\ 16. Sexfasciata Panzer. Caput vix subrostratum. 15 15 Corpus magnum. Tliorax ubertim luteo-maculatus. Tibiae posticae apice spinulis brevibus nigris munitae. 14™'". festiva Sclimiedek. Minores. Tibiae posticae spinulis nigris haud munitae. 16 16 Vena ordinaria interstitialis. Segmentum auale apice rotundatum. Flagelli articulus secundus tertio aequalis. Segmentum tertium maculis flavis valde separatis. Cor- pus fere nudum. Antennae nigricantes. 10'"'". 12. Jacobaeae Panzer. Vena ordinaria haud interstitialis. Segmentum anale fortiter excisum. Flagelli articulus secundus tertio di- stincte brevior. Segmentum tertium fasciatuni. Thorax distiucte pilosus. Solum antenuarum basis supra nigra. 17 17 Flagelli articuhTs secundus infra inspectus vix tertia pars sequeutis. Tegulae fere semper citrinae. Segmenta fasciis citrinis, vel flavis anterioribus interdum subinter- ruptis vel excisis. 8 — 12'"'". 2. lineola Panzer. Flagelli articuhis secundus infra iuspectus quadrante brevior quam tertius. Tegulae fere totae ferrugineae. Pictura ut in liueola. 8—12'"'". 3. Marshamella Kirby. 18 Abdomeu fasciis vel maculis flavis sive albidis. 19 Abdomeu pictura flava vel albida nulla, rubrum vel rubrum et nigrum. 78 45 1.9 Abdomeu a segmentn secundo fasciis flavis vel alljidis quaruni priraa interduni su])interrupta. 20 Unum vel nonnulla segmenta maculis flavis vel albidis. 41 30 Coxae anticae subtus in spinam satis lougam pro- ductae. Flagelli articulus secundus tertio longior. 12 his 15""". 31 Coxae anticae subtus inermes. Flagelli articulus se- cundus saepe tertio brevior. 3* 21 Pectus cariuatum ante coxas intermedias tuberculo securiformi instructum. Thorax flavo-pictus. Oinnia seg- raenta flavo-fasciata. Segmentorum anticorum bases ui- grae, margines omues fusci. 12 — 15'"'". 26. pectoralis Morawitz. Pectus tuberculo lioc egregio haud instructum. Vena ordiuaria interstitialis. 1.3""". 25. COXalis Morawit/. NB. Etiam mas adhuc ignotus N. emarginatae Mor. hic collocandus. 22 Corpus robustum. Caput rufura, ore flavo. Mesonotum vittis 4 rufis ornatum. Abdornen flavum, seguieutorum margines et basis primi colore ferrugineo. 15'""'. 20. speciosissima Sclimiedek. Mesouotuni vittis rutis haud ornatum, vel species ini- uores. 4«> 23 Antennarum articuli 4 — 1.3 tuberculis parvis postice instructi. Flagelli articulus secundus tertio aeqiialis. Caput ubertim flavo-pictum. Pictura N. fiicatae similis. Scutellum plerumque imiuaculatum. 12'""'. 23. Lathlniriaiia Kirby. Antennae tuberculis haud munitae. 24 4* 46 34 Mandibulae apice latae, bifidae. Scutellum fere semper iinmaculatuni. Flagelli articulus secundus tertio multo brevior. 60. bifida Thomsou. Mandibulae apice acutae vel truncatae haud bifidae. 25 25 Caput et tliorax deuse fulvescenti-villosa. Corpus magnum. 26 Caput et thorax minus dense pilosa. Species mi- nores. 27 26 Caput et thorax densissime hirta. Flagelli articulus secundus tertio umlto longior; valvula analis iutegra. Abdomen flavum, basi uigra, marginibus rufescentibus. 15'""'. 22. agrestis Fab. Flagelli articuhis secundus tertio subaequalis; valvula analis emarginatn. Articuli flagelli intermedii supra nigro-maculati. 36. Mauili Mor. 27 Metatarsus posticus medio duplo latior quam basi, subtus a basi supra medium ciliis longis densis albis ornatum. Flagelli articulus secundus tertio fere duplo longior. Scutellum maculis duabus maguis flavis. 7"*"'. 35. blepliaripes Schmied. Metatarsus posticus alia structura. Flagelli articulus secundus brevior. 28 28 Scutellum macula una flava vel albida. Segmentum primum ferrugiueum vel pallide rubrum, cetera nigra vel brunuea, flavo-fasciata. Antenuae ferrugineae vel fulvae, flagellum supra medio plerumque nigro-maculatum, ar- ticulo secundo tertio breviore. 29 Scutellum maculis duabus flavis vel nigrum, chryso- pygae maculis confluentibus. Haec species attamen tu- berculis scutelli fortibus et pictura alia facile diguosci potest. 38 47 29 Antennae longissimae, articulo flagelli secnudo diuii- dio sequentis bieviore. 59. olympica Schmied. Antennarum structura alia. 30 30 Pictura albida. Flagelli articuli medii tantum puncto nigro supra. Segmentum primum fascia rufa, utrinque albido-maculatum. 10"^™. 43. melanopyga Mocsary. Pictura flava. Flagelli articuli medii supra nigri vel totura flagellum supra nigricans. 31 31 Scapus supra niger, flagellum supra fuscum. Corpus elongatum. Tantum scutellum macula parva citrina, calli humerales et tegulae colore ferrugineo. Femora postica basi subtus fovea flavo-sericeo-tomentosa et ciliata in- structum. Labrum carina mediana distincta. 8""". 11. COllfinis Krieclib. Solum flagelli articuli medii supra uigri. 9 — -16""". 3^ 32 Scutellum bituberculatum. Etiam segmentum primum interdum flavo-fasciatura. Fhigelli articuli 3 — 8 supra nigri. 12—16""". 36. Manni Morawitz. Scutellura planum, vix bipartitum. Segraentum pri- mum rufo-fasciatum. Tantura articuli duo vel tres niedii flagelli superne nigri. 10"'"\ 10. fncata Panzer. 33 Scutellura niaculis confluentibus rufis, tuberculis citri- nis. Thorax iibertim flavo-pictus. Prothorax medio for- titer excisus. Abdomen fasciis alternis ferrugineis et flavis, vix nigro-raarginatis. Antennae ferrugineae. arti- culo tertio quarto paulo breviore. 12"'"'. 27. Chrysopy^a Morawitz. NB. Corpus minus, cf. N. zonatara Panzer. Scutellura raaculis ferrugineis vel flavis separatis, in- terdura totura uigrura. Antennae saltim basi supra nigra. 34 48 34 Scatellani maculis duitbus ierrugiueo-flavis usque ad postscutelluru piotractis ibique fere coiifluftutibus. Supra tegulas linea ierrugiuea; inter Inis et scutelluni ntriuque pnnctuiu ferruginenni. Rtiani pcctoris latera niaculis ferrugineis. ('orpus elongatnui, iintenuae solito longio- res; flagelli articulns secundus vix qnadrans seqneutis. 8"'™. 30. (Hsc.reiKiliS Schmiedeknecht. Scntellnui tautum raaculis duahus vel immaculiituni. 3S 33 Flagelli articulus secundus tertio subaeciualis vel ae- qualis. 3(» Flagelli articulus secnndus tertio distiucte, plerumque multo bievior. 37 36 Mandibnlae latissime truncatap. Scutellum immacu- latum. Caput, thorax et temora subtus longe pilosa. Thorax uiger tantum tegulis et callis humeralibus flavis. Scapus niger, plerumqne puncto flavo iiifia. Flagelli basis supra nigra. Omuia segnienta flavo-lasciata. Seg- mentura nnahi profuude excisura. 9 — 1U'""\ 63. bnltea ta Mocsary. Maiidibulae parum truucatae. Scutellum punctis (hio- bus flavis. Ceterum praecedeuti similis. 58. |M'Ol>ill(H!;i Schmiedel^n. 37 CV.rpus miuimuiu. 5'"'". 70. ('OIICO ! i.' r Schniiedeku. ('orpus medium vel maguum. 38 38 Scutellum maculis duabus rufis vel nigrum. Ah! lideiiotatu Schmiedekn. LabiMim dente paivo vel nnilo. Pictma ilava. tt3 63 Capiit rostratum. Miiculae segmentornm 2 ft 3 ro- tnndae. 57. lo ii;;i ce ()S Sclimiedekn. Capnt satis breve. 64 64 Scntellum macnlis magnis contignis flavis ornatnm. Abdomei) marimnm vix pniKMatnm, nitidum. 7 — 8""". 53. zoiiata Pauzer. Solnm scapns supra niger. Seguuiittnni primnm dense puuctatnm, paruni nitidniu. Tibiac posticae apiic spi iinlis uigricautibns tomento albo circumdatis. 1.0 — 12""'\ 5 6. IS {* h ill i C (1 e k n «^ C is t i M ocsa ry . 67 Segmentum anale liaud excisuuj. Scntcllum uigrnm. 8—10""". cf. N. Braiuislaiia Schmie.l. Segmentum auale excisum vel scul-elluui info-uotatuiji. 6S 68 Segmenta 2 et 3 maculis parvis rotnudis [);dli<]is. Scapus totus uigei". Tibiae nigro-maculatae. iMctatarsus posticHS exteruc uigiicaus. Labrum iutcnlum nigrnni. Mandibulae obtusae. 5 — 7""". OJ^ Seguienta 2 et 3 macnlis majoribus plerumquc intiis acntis. Scapus sacp(! subtus pallidus, metalarsns posticns rarissime uigricans. Labrnm seraper pallidnm. Mandi- bnlac plcrumque acula.'. (i— 10""". 70 54 69 Labrum nigfum, scutellum immaculatum. Antennae longae articulis mediis et ultimis latitudine distincte longioribus. Tibiae posticae apice spinulis satis lougis inunitae. 65. flavoguttata K. cf. etiam N. Dalla-Torreana Schm. Labrum pallidum ; scutellum maculis duabus rufis. An- tennae breviores quam flavoguttatae, articulis mediis et ultimis vix aeque longis ac latis. Tibiae posticae apice spinulis brevibus aequalibus plerumque tribus. Plerum- que omnia segmenta maculis parvis ornata. 47. guttulata Schenck. 70 Vena ordinaria totum vel fere interstitialis. 71 Vena ordinaria satis longe pone furcam. Scapus sub- tus et os flava, scapus interdum totus niger. Abdominis pictura flava. 73 71 Pictura flava. 63 (confer etiam N. ruficornis var. hybrida et N. Dalla-Torreana.) Os et scapus subtus colore albido. Abdominis pic- tura albicans vel flavicans. Tibiae posticae apice spi- nulis longis pallidis curvatis. Venter rufus, fere imma- culatus. 72 72 Tegulae ochraceae, tibiae plerumque macula nigra. 7—8™"'. 61. alboguttata var. 5-spinosa Thoms. Tegulae limbo apicali flavo-albido; tibiae rarius nigro- notatae. 6—7""". 61. albo-guttata H. Sch. 73 Mandibulae apice acutae. 74 Mandibulae apice truncatae vel bifidae. 76 74 Scapus subtus citrinus vel flavus. Abdomcn fasciis anticis interruptis, rarissime maculis rotundatis. 7 — 10™"", 54. ruficornis L. Scapus totns niger. 75 55 75 Segmenta antica maculis flavis rotundatis. Calli hu- merales citrino-margiuati. Tegulae margiue pallide- brunneo. 7—9""". 51. lateralis Panzer. Segmenta antica raaculis latis intus acutis sive fasciis interruptis. Tegulae vix pallide marginatae. 7 — 9™"'. 64. borealis Zett. 76 Mandibulae apice bifidae. Abdomen plerumque fas- ciis interruptis pallide citrinis vel maculis intus acutis. Scutellum rarissime punctis duobus rufis. 60. bifida Thomson. Mandibulae apice tantum truncatae. Segmenta antica maculis rotundatis, postica trausversis interdum con- fluentibus. Scapus infenie haud vel parum rufo-pictus. 77 77 Caput et thorax superne rufescenti-, cinereo - hirta. 8—9""". 45. ochrostoma Kirby. Caput et thorax superne dense rufescenti-, inferne al- bido-villosa. 9— 12"^">. 45. oclirostoma var. Hillana Kirby. 78 Femora antica egregie dilatata subtus dente magno triangulari acuto plano. Caput, thorax et anteunarum scapus nigra. Labrum basi spatio polito, apice dente valido. 8™™. 78. femoralis Morawitz. Femora antica haud triangulariter dilatata. Labrum spatio polito nullo. 79 79 Antennarum articuli 6 — 10 postice granulis armati (eodem fere modo ut Lathburianae). Labrum dente va- lido munitum. Abdomen segmentis posticis utrinque albo-tomentosis. 6—10'"™. 80 Antennae granulis haud armatae, interdum autem no- dulosae sive gibbosae. 81 5G 80 Fciii(ii';i postica fovoa snl^tMs ultra niediuiu exteusa albido-liiita. Valvula analis vix excisa. 90. ferrugiiiata K. Femora postica subtus pilis paucis albidis. Valvula aiialis profuude excisa. 92. cillll abarilia Morawitz. 81 Autennae nigricantes thoracis longitudine breviores, articnlis flagelli gibbosis sive uodulosis, secundo tertio breviore. Mesouotum crasse et profunde punctatum. La- brum semper nigrum. v 93. brevicorilis Mocsary. Autennae longiores articulis vix gibbosis. Flagelli ar- ticulus secundus tertio plerumque longior. 82 82 Mandibulae subtus medio deuticulo muuitae. Flagelli urticulus secundus vix diinidio sequentis aequalis; arti- culi iutermedii postice fortiter gibbosi; scapus fere totus niger. Caput et thorax villosa. 7 — 8™". 84. Tliersites Schmied. Maudibulae denticulo haud munitae. Flagelli arti- culus secundus tautnm in N. Fabriciana bene distiu- gueuda tertio distincte brevior. 83 8rJ Fkigelli articuhis secundus tertio multo brevior. Au- teunae uigricantes longae, articulo ultimo plerumque ferrugineo. Caput et thorax cail)ouaria, opaca; pedes maxima parte nigricantes. Abdomen basi excepta ru- fum. 8"*'". 94 Fabriciana L. F^lagelli articulus secundus tertio aequalis vel longior, in N. furva ac immaculata subaequalis. Thorax inter- dum phis rainus nitidus. 84 84 Thorax nitidus crasse sed parce puuctatus praecipue scuteUum punctis paucis magnis. 6 — 7'""'. 83 Thorax dense punctatus vel rugosus hinc opacus vel £/. vix subnitidus. 86 57 83 Valvula aiialis integra. Scutellum ferrugineo-maca- latum. 75. }) a 11 11 1\^' i 11 a Mor. Valvula analis distiucte excisa. Scutellum nigrum. 74. Jlllliani Schmied. 86 Antennae nigricantes, tantum articulo ultimo rufes- centi. Thorax niger, solum callis interdum rufescenti- bus, subnitidus, crasse punctatus, vix rugulosus. Fe- mora postica subtus basi flocculo longo albido. 87 Flagellum saltim subtus pallidiim. Thorax phis mi- nus rugosus. 88 87 Scapus longus, arcuatus, flagelli articulis 2 — 6 lou- gitudine aequalis. Flagelli articuh;s secundus tertio paulo longior. 6—7'"™. 72. fuscicornis Nyl. Scapus leniter arcuatus, brevior, flagelli articuHs 2 — 5 longitudine vix aequalis. Flagelli articuhis secun- dus elongatus tertio multo longior. 8 — 9™™. 73. similis Mov. 88 Flagelli articulus secundus tertio paulo brevior, omues articuli, ultimo excepto, superne nigro-maculati. Tliorax niger callis, interdum etiam scutelli tubercuHs rufis. Val- vula analis valde excisa. 6 — 7'"'". 89 ? Flagelli articuhis secundus tertio distincte longior. 8'""'. 83. helvetica Schmied. 89 Femora omnia nigro-strigata, postica fere tota nigra: etiam metatarsus posticus nigricans. 80. immaculala Mor. Femora postica interne nigra, intermedia sohim su- perne uigro-Uueata; metatarsus pOsticus palhdus. 81. transitoria Schmied. Descriptiones Speeierum. 1, Nomada succincta Pauzer. Nomada succiucta Panzer, Fauii. Gem. 55, 21 ^ Apis Goodeniana Kirby, Mon. Apum Angliae II, 180 (5* Q- Nomada succincta H. Schatfer, 287,30. Lepeletier II, 469. Nylander, Ap. Boreal. p. 175, 1, Schenck, Nass. Bien. p. 173. Morawitz, Bienen d. Gouv.v. Petersburg-, p. 50. Thomson, Hym. Scand. II, 174. Smith, Brit. Bees, 2. ed. p. 132. ? Nomada cincta H. Schaffer, Germar I. n. 31. Lepeletier II, p. 484. V Nomada fulvicornis Fab. Piez. 393, 12. Nomada Batava Vollenh. Bouwstoifeu. Nigra; abdoineu fasciis citrinis quarum priiua, rarissime etiam secuuda subinterrupta; caput breve, flavopictum; pronotum utrin- que, tuberculi humerales, tegiilae et scutelli umculae duae citriua; autennae et pedes rnia, hi basibus phis minus uigris; flagelli articuhis secundus tertio paulo brevior; tibiae posticae apice spi- uulis duobus obtusis pallidis intus recurvis aimatae, hinc latus externum emarginatum videtur. 10 — 14"""'. 60 Eadem pictura qua femiua, anteuuis attamen pro parte nigris; femoribus posticis basi fovea dense pilosa, trocliauteribus posticis subtus flocculo albo-tomentoso. Patria: Tota Europa. Eiue der schonsten und stattliclisten Nomada-Arteu, in ilirer Farbung jedoch ungemeinen Scbwankungen uuterworfen, sodass nordische Stiicke fiir den ersten Blick kaum zu erkennen sind. Walirend mittel- und siiddeutsche Exemplare in reichster gelber Farbung prangen, die namentlich am Hiuterleib die schwarze Grundfarbe bis auf ziemlich schmale Bindeu verdrangt, zeigen nordrussische Exemplare ein weit diisteres Colorit, da bei ihnen die gelbe Farbung nur in punktiormigen Flecken und schmalen Abdominalbinden auftritt. Schon Exemplare aus Mecklenbui-g sind von solchen aus Thiiringen sehr verschieden, und es halt schwer zu sageu, welche von beiden Farbungen die schonste ist. Gleiclizeitig erscheiuen die nordischeu Exemplare meist kleiner. Solche kleiue und wie bereits erwahut, diister gefarbte Exemplare sind z. B. vou Snelleu von Vollenhofeu als Nomada Batava be- schriebeu worden. Merkwiirdigerweise lconueu auch die siid- europaischen Exemplare es keiueswegs iu Bezug auf Grosse und Schonheit der Farbung mit den mitteldeutschen Formen auf- uehmeu. Solch prachtige Exemplare, wie ich sie hier in Thii- ringeu gefaugeu habe, habe ich von uirgeudswo zu Gesicht be- kommeu. Im Folgenden gebe ich eiue ausfiihrliche Beschreibung, iudem ich die helle Farbung voraustelle. 9 Kopf schwarz, Ciypeus uud 2 grosse dreieckige Fleckeu da- nebeu gelb; letztere sind vom Clypeus durch schwarze Linien getrennt. Oberlippe meist rostroth, nach hiuten mehr schwarz- lich, nach vorn mehr gelb. Oberkiefer rostgelb, au der Basis oft gelb, die Spitze schwarzbraun. Das Gesicht ist seicht punk- tirt, dnher eher gerunzelt erscheinend. Oberlippe am Endrand mit deutlichem Zahu. Bei mehr dunklerem Colorit draugt sich die schwarze Farbung imuier mehr zwischeu die 3 gelben Ge- sichtsfleckeu, sodass gewohulich uur 2 schraale gelbe Augeustreifen 61 uud ein rostrother Vorderraud des Clypeus iibrig bleibeu. Scliliess- licli verschwiudet auch der rothe Rand des Clypeus, uud gleich- zeitig erscheint die Oberlippe mehi- oder weniger schwarz gefarbt. An deu Fiihlern ist das 2. Geisselglied von oben betrachtet so lang wie das dritte, von uuteu etwas kiirzer. Der Schaft ist oben selten einfarbig rostgelb uud zwar fast uur bei der dunklen Farbung, wahrend bei Exeiuplaren mit reicher gelber Zeichuung die Hinterseite raehr oder weuiger, oft ganz schwarz gezeiclmet ist. Im letzteren Falle ist die Vorderseite meist hellgelb gefarbt, und gleichzeitig zeigen sich oben auf deu Geisselgliedern ver- loschene schwarzliche Flecken. Dies ist z. B. bei fast allen duvch ihre Grosse ausgezeichneten Thiiringischen Exemplaren der Fall, wahrend die nordischen eiue eiufarbig rostgelbe Geissel habeu. — Am Thorax sind die Ecken des Pronotum, die Schulterbeulen, Fliigeldecken uud 2 Punktflecken des stark zweihockerigen Schild- cheus stets hellgelb. Sehr selteu fehlt eiu heller Fleck auf dem Hinterschildchen, z. B. bei russischen Exemplaren. Nur die grosseu reich gezeichneteu Exemplare zeigeu hellgelbe Flecken au den Brustseiten uud Metathorax. Exemplare aus Mecklenburg liaben bereits meist ungeiieckte Brustseiteu. Kopf uud Thorax grob ruuzelig-punktirt, ohue alleu Glanz, diinn aber ziemlich laug gelblich-grau beliaart. Fliigel stark gelblich-brauu getriibt, das Geader, zumal das Stigma, rostgelb. Vena ordinaria weit hiuter der Gabel. Beine sehr verscliiedeu gefarbt. Die hellen Exem- plave aus Mitteldeutscliland zeigeu melir oder weuiger schwarz gezeichuete Scheukel, so sind namentlich die Hiuterscheukel au der Riickseite bis auf die Spitze schwarz, die Schieuen ausge- dehut hellgelb, die Tarseu eher rostgelb. Je duukler die ICorper favbung wird, desto einfarbiger rostioth siud die Beiue, doch ist die Basis der Hinterschenkel stets mehr oder weniger schwavz. Die characteristische Bedienuug der Hinterschienen ist iu der Diagnose angegeben. Hiuterleib schwavz mit geiben Bindeu auf alleu Segmenteu; zuweileu die erste, hochst selten auch die zweitc schwach uuter- brochen. Die Bindeu uehmeu auf den vordereu Segmeuten die Mitte ein, auf deu liiuteren sind sie dem Eudraud genahert. Stets sind sie nach der Mitte verschmalert. Bei helleu Exemplaren 5* 62 ist die schwarze Farbe stark verdrangt, so z. B. zwischeu dera 4. und 5. SegDieut uur eiue scliwarze Liuie iibrig, duukle Exem- plare dagegeu haben uur schniale gelbe Biudeu, die sich beider- seits etwas verbreiteru. Bauch der Farbuug eutsprecheud gelb baudirt oder uur auf deu Eudsegmeuteu gelb geileckt. Riicken- segmeute bis fast au das Eude dicht feiu punlvtirt, deshalb matt; niedergedriickte Eudrauder kaum bemerkbar. Cf Stimmt in der Farbung uud Fiililerbau mit dem Q iibereiu und lasst sich von ahulich gezeichueteu cf leicht durch den weisseu Haarbiischel au der Uuterseite der hiuteru Trochautern unterscheiden. Am Gesicht ist die gelbe Farbuug weiter ausgedehnt als beim Q . Au deu Fiihlern ist der Schaft obeu stets schwarz, unten gelb, die Geisselglieder 1 — 6 oder uoch luehr oben schwai-z. Bei heller Farbuug hat der Thorax dieselbe Zeicliuung wie beim ^' , die Brustfleckeu siud dauu sogar uoch grosser uud be- riihreu fast die Scliulterbeulen. Bei duukleni Farbuugen fehlen meist die gelbeu Zeichuungen des Metathoiax und Hiuterschild- chens. Beine uud Hinterleib siud gaiiz wie bei den eutsprechen- deu Q gefarbt. Eudsegmeut tief ausgeschuitteu. Schenck erwahut (Nass. Jahrb. XIV, p. 175) eiu rf, bei welchem das 1. Segment schwarz ist, beiderseits vor dem End- raud mit eiuem kleiueu rothen Fleckeu, ebenso Bauchsegmeut 5 mit rothen Streifen. Ob ihm wirklicli eiue Varietat der succincta und nicht vielleicht der lineola vorgelegeu hat, kauu ich uicht entscheideu. Die schwarzgefleckten Schieueu lasseu eher die letztere Art vermuthen. Die Varietat, die Sclieuck im 2. Nachtrag vom Jahre 1868 p. 72 (240) erwiihnt, ist die N. mutica Morawitz. Nomada succiucta erscheiut eiuzelu bereits im Friilijahr, uud zwar siud dies meist dunkel gefiirbte Exemplare. Die Haupt- flugzeit uud zwar besonders fiir die giosseu hell gefarbteu Exem- plare ist Eude Mai uud die erste Halfte des Juui. Die pracht- vollsten Stiicke fing ich letztes Jahr iu der 2. Woche dieses Mo- 63 nats. Gleichwohl lassen sich nicht gut 2 Geueiationeu aunehmeu, da in dem angegebenen Zeitiaum ununterbrochen Thiere zu fiuden sind. N. succincta besucht wenig Blumen und bliiheude Strauclier, nur die c^ trifft man einzeln an Weiden uud Stachelbeereu; letztes Jahr fand ich sie eiumal in ziemlicher Menge um junges Eichen- gebiisch schwarmend auf der Kuuitzburg bei Jena. Die ^ liabe icli fast nur langsam iiber dem Boden an Berglehnen, Randern u. s. w. herumfliegen sehen. Die Art ist weitverbreitet. Sie ist schon im siidlichen Schweden haufig, dann iiber ganz Mitteleuropa verbreitet, aber nicht iiberall gleichmassig vertheilt. So ist sie z. B. in Thii- ringen keineswegs eine allzu liaufige Art, in inancheu Jahren so- gar selten. Nach Smith ist sie iu England sehr haufig, in Siid- europa scheint sie dagegen nur einzeln vorzukoramen; Erber fand sie jedoch auf deu griechischen Inseln. 2. Nomada lineola Pauzer. Nomada liueola Panzer, F. G. 53, 23 V Apis lineola Kirby, II, 194 5 Apis sexciucta Kirby, II, 198 (j Apis coruigera Kirby, II. 190 V Lepeletier II, 481. Apis subc(irniita Kirby. II, 192 V Apis capreae, Kirby, II, 193 V Nomada lineola Lepel. il, 486. Scbeuck, 177. - Berliner Eut. Zeit. 1874, p. 344. Thomson, II, 177. Nomada subcoruuta Thoms. II, 180. Nomada cornigera, Thoms. II, 181. Noraada liueola Smith, 2. ed. p. 129. Nigra, fulvesceuti-cinereo-liirtula, ore antenuis pedibusque rufis, colore rufo juxta oculos adscendeute, rarissimo ore flavo; labro deute distincto inuuito; pronoto, callis humeralibus tegulis et punctis duobus maguis scutelli citrinis, saepissiine etiam nieta- thorace et pleuris flavo-pictis, abdomine toto nigro vel basi rufo- 64 picto fasciis citrinis anticis plerumque interruptis; tibiis posticis apice spinnlis nigris armatis. Flagelli articulus secundus tertii dimidio vix longior. Alae subfuraatae, nervis testaceis, vena or- dinaria satis longe pone furcam. 10 — 14""". Aba*a siiie colore rufo: Var. 1. Metatliorax et mesosternum immaculata. Abdomen fasciis tribus anticis prima parum interruptis. Scapus nigro- lineatus. Femora postica tergo fere usque ad apicem uigra. Venter basi rufo-maculatus, fasciis plerumque duabus flavis ornatus. Varietas frequeus. Var. 2. Ut var. 1, sed raetathorax et mesosteruum flavo-picta. Var. 3. N. lineola var. meridionalis Kriechbaumer in litt. Ut var. 2, sed clypeus, labrum, tota orbita et mesonoti striga lateralis flava. Italia septentrionalis. Var. 4. N. lineola var. latistriga Kriechb. in litt. Nigra, ore cum margine clypei antennisque rufis; thoracis pictura \\t in Var. 2 ; abdomine fasciis integris tautum secunda lateribus valde dilata medio iucisura triangulari interrupta. 9—10""". Italia. Var. 5. N. lineola var. aurigera Schmied. Os flavo-pictum, etiam scapus subtus flavescens. Metathorax uiger, vel flavo-pictus mesosternum maculis parvis flavis. Abdomen fasciis flavis integris, secunda medio antice excisa, tertia atteuuata. Venter flavo-fasciatus, nuirgiuibus apicalibus rufesceutibus. Europa meridionalis. Gaveas ne has varietates egregias cum Nouiada suc- cincta coufundas, cui primo adspectu simillimae et vix distingueudae apparent. Ab hac praecipue flagelli arti- culi secundi lougitudiue ac tibiarum posticarum armatura distingui possuut. 65 Abcloiiiinis baisis siipra pluis minusvc riifo-pieta: Var. 6. Metatliorax et me.sosteruum immaculata. Abdoiiiiuis pic- tura ut iu var. 1, sed maculae laterales flavae segmen- torum primi et secundi rufo-marginatae. Var. 7. Ut var. 4, sed metathorax et mesostenium maculis flavis ornata. Var. 8. N. lineola var. subcoruuta Kirby (uon Thomsou.) Sokim collare, tubercula et scutelli puucta duo flava. Tegulae secuudum Kirby ferrugiueae, speciminum a me in Thuringia captorum flavopictae. Segmentum primum maculis duabus ferrugineis, etiam venter ferrugiueo-pictus^ interdum macnla transversa flava ornatus. Hae feminae inter minores hujus speciei pertinent. (Do- rainus celeberriraus Thorason aliam varietatem sub N. sub- cornuta descripsit.) Haec varietas a me semper primo veie in salicum amentis capta est. Var. 9. N. lineola var. rossica Schmied, Magna, collare, calli, tegulae et puucta duo parva scu- telli citriua. Abdoraiuis segmentum primum fascia ferru- giuea, secundum maculis iutus acutis citrinis tautum apice et postice late rufo-margiuatis, tertium maculis parvis transversis, inter quas fascia diluta rufa, quartum et quin- tum fasciis integris. Venter rufo-fasciatus, pictura citrina uulla. Anteunarum, capitis et pedum color solitus. E Rossia a Dom. Sagemehl. Var. 10. N. lineola var. coruigera Kirby. Metathorax et pectoris latera semper flavo-maculata, metathoracis autem maculae interdum obsoletae. Seg- mentum primum fascia rufa, quae interdura maculas duas flavas includit, secundum et tertium maculis iutus acutis rufolimbatis, cetera fasciis iutegris. Venter fere totus rufus, fasciis nigris et flavis. 14™"\ Inter maximas non solum bujus speciei sed totius ge- neris; a me semper mense Junio capta. 66 Var. 11. N. lineola var. Sagemehli Sclimied. Os, fere tota oibita, auteuuae et pedes, coxis excep- tis, rnfa. Thorax uiger; calli humerales, collare et puncta duo scutelli citriua, teguhie autem ferrugineae» maculae dihitae mesosterni et metathoracis rufo-ilavae. Abdomen maxima parte rufum, ejus basis et margiues apicales omnium segmentorum uigricautes, segmentum secuudnm macnlis parvis intus acntis ilavis, tertium et quartum minoribus, quintum fascia integra. Veuter ru- fus, macnla trausversa uigra segmenti quarti. 12'"'". Rossia. Hanc varietatem abdominis, tegnlamm et pedum co- lore distiiictissimam a Dom. honoratissimo Sagemehl Dorpatiensi accepi, cujus nomen in hac varietate con- servare vokii. Capnt breve ore citrino, colore pallido fere semper jnxta oculos adsceudente; antennarum scapns subtus citrinus supra cnm dimidio iiagelli basali uiger, articulns flagelli secundus dimidio tertii distincte brevior. Pedes ferrngiuei, femoTum I)asi phis miuus nigra, trochauteribus posticis floccnlo unllo. Ahic fere liyalinae nervis pallidis. Thorax plernmqne totns uigei-, callis tegnli,sqne citrinis exceptis, rarins scntellum vel etiam [)ectii.s flavo-picta. Abdomen uigrura, segmentis auterioribus mactilis, ceteris fasciis citrinis vel flavis; segmentnm auale excisnm. 8 — 12'"™. Abcloeiien Hine colore riitb: Var. 1. N. lineola var. melauothorax Schmied. Caput cum orbita iuteriore nigrnm, tautum clypei margo, mandibulae et iabrum citrina; thorax pictura citriua uulla, eteuim calli humerales nigri, tegulae brunneae. Alarum . 67 vena ordinaria ante fnrcara. Femorum color niger exten- sior. Abdoraiuis segmeutnm primum totum nigrum, se- cundum et tertium niaculis citrinis, quartura fascia inter- rupta, quintum fascia medio et lateribus interrupta, sex- tum macula transversa, auale macula subrotunda. Venter niger, apice maculis dilutis citrinis. 8""". Specimen unicum mensi Aprili in Salicis auritae amen- tis a me captum praeter picturam cellulis solum duabus cubitalibus aberrat. Var. 2. Ut var. melanothorax, sed clypei margo latior, tegulae et calli humerales colore citrino. Fasciae segmeutorum quarti et quinti subinterruptae. Venter fasciis citrinis omuium segmentorum, primo excepto. Satis frequens. Var. 3. Orbita antica, calli et tegulae citrina, pedes maculis ci- trinis; abdominis segmenta omnia citrino-fasciata, fasciis tribus anterioribus interruptis. Praecedentibus inajor et frequentior. Semper primo vere a me cnpta. Var. 4. N. lineola var. aurigera Schmied. Flava sunt: Os, orbita interior, scapus subtus, coUare, maculae fere contiguae scutelli, calli, tegulae et maculae magnae pectoris et metathoracis. Abdomeu fasciis flavis iutegris omnium segmeutorum, secuuda medio incisuia triangulari. Venter fere totus flavus, lufo-fasciatus. Pe- des maxima parte flavi. Autennae fenugineae, tantura scapus superne uiger. Sicilia. Abclomeii pliii^ iiiiiiiis riifo-pictiim: Var. 5. N. liueola var. snhcoruuta Kirby. Capitis, thoracis et peduui color ut in Var. 3. Seg- raenta 1 — 3 maculis lateralibus citriuis dihite rufo-mar- ginatis, 4 — 6 fasciis iutegris, anale fere totum pallidum. Venter fasciis citrinis a segmento secuudo. Var. 6. Caput et thorax pictura solita; metapleuiae maculis par- vis flavis, metathorax uiger. Segmentum primum maculis duabus rufis, secundum magnis iutus acutis flavis, ter- 66 tium et qiiartum minoribus, quintum fascia medio et la- teribus interrupta, sextum fascia integra, anale sordide flavum. Vena ordiuaria fere interstitialis. Pedes maxima parte flavi, tibiis postice nigro-maculatis. Antennae pic- tura solita. Vix 8'"'". Specimen unicum prope Motta d'Anastosia in Sicilia captum valde magnitudine et pictura a genuinis difl^ert, attameu structura non nisi in lineolam quadrat. Var. 7. N. lineola var. cornigera Kirby. Os flavum, antennae superne usque ad apicera nigri- cantes. Thorax maculis magnis scutelli flavis, etiam mesopleurae fere semper flavo-maculatae rarius meta- thorax. Segmentum primum fascia flava subinterrupta, secundum et tertium maculis magnis, cetera fasciis inte- gris. Segmentorum anteriorum maculae postice rufo- margiuatae. Venter flavus, fasciis ferrugineis et nigris. Pedes maxima parte flavi. Corpus magnura, 12 — li""*". Multo rarior quara femiua. Var. 8. N. liueola var. flavolimbata Schmied. Scapus inferne citrinus, superue fulvus uigro-strigatus ; flagelli articuli 2 — 5 superne linea nigra ornati; meso- notum utrinque flavolimbatum; maculae magnae scutelli flavae confluentes; mesopleurae maculis maguis flavis or- natae; segmenta 1 — 4 maculis flavis in prirao et quarto contiguis, 5 et 6 fasciis flavis ornata; maculae segraen- torum 1 — 3 margiuibus rufo-limbatis. Exemplar nnicum in mus. Berol. a Dom. Kriiper in Graecia captum. N. lineolam, quamvis specimina pictura et magnitudine maximam inter se differentiam praebeant, a speciebus affinibus praecipue Marshamella et succincta non difficile est agnoscere antennarum structura nec non tibiarum apud feminas armatura. Plerumque orbita pallida et te- gulae citrinae sufficiunt lineolam a Marshamella primo adspectu dignoscere. Patria: Tota Europa. 69 Wie aus der langeu Reilie der Diagnoseu liervorgeht, gehort Nomada lineola, was Farbuug aubelaugt, mit zu den verander- lichsten Arten. Gleichwohl hSlt es uicht schwer, sie mit Hiilfe der plastischen Kenuzeicheu, d. h. der Lange des 2. Geisselgliedes und der Bedornung der Hinterschienen von den zunachst ver- wandten Arteu, namlich Marshamella und succincta zu uuter- scheiden. Es ist richtig, dass die gelben FUigelschuppen und hellen Streifeu neben deu Augen iu den meisteu Fallen die lineola erkennen lassen, allein constante Merkmale siud dies nicht, und so erklart noch Sclienck, der in seineu friihereu Arbeiteu auch zu sehr die Farbung betout, dass ihm die Selbststaudigkeit der beiden Species liueola nnd Marshamella wegeu der Uebergauge zweifelhaft sei. Ich giaube in deu vorhergehenden Diagnoseu die Art satt- sam characterisirt zu haben, um nicht nochraals eine ausfiihrliche Beschreibuug zu liefern. Ebenso sehr versteht es sich, dass sich noch eine ganze Reihe vou Z-wischeuformeu aiifstellen liesse. Was hiilfe auch z. B. die geuaue Augabe der verschiedeuen Beiu- farbuugeu, da letztere zum Erkeuuen der Art niclit von Nutzeu siud. Eigeuthiimlich ist, dass bei den siidlicheu Formen die rothe Zeichuuug fast ganz verschwindet, die gelbe dagegeu sich ausdehnt. Gauz das Gegeutheil ist die nordische Varietat Sage- mehli, wo die rothe Farbung auch die Hintevhalfte des Abdoraens einuimmt. Nach Vergleichuug eiues uugemein reicheu Materials habe ich mich uicht entschliesseu konneu, nach Thomsou's Vorgange die Kirby'schen Arteu coruigera und subcoruuta beizubehalten, aus dem eiufachen Grunde, weil eiue Treunuug auf constautere Merkmale als Farbung rair vorzuuehraeu nicht moglich war, uud letztere alle raoglicheu Uebergauge aufweist. Wollte ich cornigera und subcornuta als Art auffassen, dann miisste dies auch uiit den Varietaten anrigera, Sagouelili etc. geschelien, uud der Arten ware keiu Ende abzusehen. Selbst die verschiedeue Erscheinuugs- zeit ergiebt nocli keine Artberechtigung, sondern erweist uur eiu Schuiarotzen bei einera anderu Wirth, abgeselieu davou, dass die Beobachtungen iiber die Flugzeit in dein einen Lande fiir das iibrige Gebiet nicht massgebend sind. Als Beweis fiir die letz- 70 tere Behauptung fiihre ich nnr das Folgeude an: Schenck sagt, lineola fliegt im Friihjahr z. B. auf Sanlweide, ira Sommer auf Senecio .lacobaea. Dagegen habe ich in Thiiringen nie eine li- neola, auch nicht die spatfliegende Varietat cornigera, nach der 2. Woche des .Juli gefangeu, auf Seuecio gar uicht. Was nun Mitteldeutschland betrifft, so erscheint lineohi ara friihesten von den Arten dieser Gruppe, bei guter Witterung schon Ende Marz, wie z. B. voiiges Jahr. Sie besucht dann bliihende Weiden, uaraentlich Salix purpurea, pentandra und aurita, we- niger Caprea. Die rj' erscheinen auffallend friiher als die Q. So ist es mir uicht gegliickt, iunerhalb der nachsten 14 Tage uach dem Erscheinen der r^ auch uur ein eiuziges Q auzutreffeu. Anfangs finde ich stets Farbuugen, bei deneu das Roth fehlt und glaube ich, dass diese besouders bei Andreua tibialis und albi- caus schmarotzeu. Erst spater stellt sich clie Varietat subcornuta ein, die p gleichzeitig mit den rf . Sie erscheint meist in Ge- sellschaft der Andreua uitida und fasciata. Erst Mitte April finden sich dann die 5 "^it schwarz und gelb gezeichnetem Hinterleib. Ura diese Zeit iibertriftt bereits Marsharaella an Indi- viduenzahl uud uaraentlich die rj^ der lineola sind uur einzeln noch zu fiuden. Von Mitte Mai bis Ausgaug Juui fliegen dann die rothgezeichueten Varietateu, uaraentlich die stattliche corni- gera, die juan daun au saudigeu Randern, Lehnen u. s. w. herura- suchen sieht. Sie geht sogar in diiunbestaudene Getreidefelder hiuein, was andere Arten nicht so leicht thuu. Ara raeisteu habe ich sie in die Nester der Andrena labialis eiudriugeu sehen, jeden- falls sucht sie aber auch andere grossere Andi-eneu auf. Dass die rj^ dieser Varietat selten siud, habe ich bereits erwahut. Nomada lineola hat eiueu wohl uoch grossereu Verbreitungs- kreis als Marsharaella und succiacta, denu sie fiudet sich in gauz Europa. lu Schwedeu und Norwegeu ist sie nach Thomsou nicht selteu, in Russlaud scheint sie iiberall vorzukomraen, in Euglaud ist sie uach Sraith haufig, aus Mitteleuropa besitze ich sie von Fraukreich, vieleu Orteu Deutschlands, aus der Scliweiz, Tyrol, Uugarn, aus Griechenland habe ich sie durcli Kriiper, aus Sici- lien durch Frey-Gessner. 71 3. Nomada Marshamella Kirby. Apis Marshamella Kirby, II, 188 ^' Apis alternata Kirby, II, 1^2 (5* Nomada Marshamella H. Schaffer 285. Nylander, Ap. Bor. Noraada n. 5. pro parte. Schenck, 175. Thomson II, 176. Nomada alteruata Smith, 2. ed. 131. Die Art konnte eben so gut Nomada aiteruata heisseu, welchen Namen auch Smith vorzieht, allein die Beuennuug Marshamella hat sich einmal zn sehr eiugeburgert, uud desshalb habe ich geglaubt, ihu lassen zu miissen. Caput breve, antennis clypei margine labro et maudibulis ferrugineis, orbita fere semper nigra. Thorax niger, puncta duo satis magna scutelli, calli humerales et pronotum citrina, tegulae ferrugineae, rarissime citriuo-pictae. Abdomen nigrum, segmentum primum maculis, cetera tasciis flavis, prima vel 2 primis inter- ruptis, rarissime totis integris. Tibiae posticae apice spinulis pal- lidis armatae. Articulis flagelli secuudus tertio subaequalis. Ala- rum nervatura pallida, vena ordiuaria longe pone furcam. 10—14™™. Var. 1. Omnia segmenta fasciis latis, prima leviter interrupta, secunda anti-orsum incisa. Rarissime pectoris latera flavo- picta. Haud frequeus. Var. 2. Segmentum primum strigis duabus trausversis, secundum maculis magnis trapeziformibus citrinis. Sat frequens. Var. 3. Segmentum primum punctis duobus flavis, secundum et tertium fasciis late interruptis. Var. 4. Segmentum primum totum nigrum. Etiam segmenti quarti fascia subinterrupta. Rossia. Var. o, N. Marshamella var. modesta Schmied. Ut var. 3 sed maculae scutelli ferrugiaeae et prouotum tantum strigis duabus flavis. Vix 10™'". Thuringia. 72 Var. 6. N. Marshamella var. dubia Kriechb. in litt. valde differt: Facies flavo-picta, etiam fere tota orbita et tegu- lae flavae. Mesonotum utrinque striga ferruginea. Meta- thorax et pectoris latera maculis flavis. Abdominis pic- tura i;t in Var. 1. N. lineolae simillima, anteunarum autem structura et spinulis tibiarum pallidis distinguenda. Italia septentrionalis. Abdomen nigrum, segmentum priraum maculis duabus citrinis vel totum nigrum, segmenta secundum et tertium fasciis inter- ruptis cetera iutegris oruata. Scutellum plerumque totum nigrum rarius punctis duobus citrinis; etiam pronotum saepe totum ni- grum. Flagelli articuhis secundus tertii dimidio distincte longior. Antennae ferrugineae, scapus inferne citrinus, superne cum fla- gelli basi niger. Tegulae ferrugineae, rarissime flavesceutes. 9 — 12""". Var. 1. Scutelhim punctis duobus citriuis. Rara. Var. 2. Scutelhim maculis submagnis citrinis, etiam pectoris la- tera flavo-picta. Tegulae sordide flavae. Antennae su- perne vix nigro-maculatae. Tibiae et tarsi pictura citrina satis extensa. Rarissima. Patria: Tota Europa, rara in meridionali. 9 Aehnlich der succincta und lineola, durch den Fuhlerbau und Bedoruung der Schienen sogleich zu uuterscheiden. Der Kopf zeichnet sich durch den Mangel au hellgelber Zeich- nung aus und besonders dadurch, dass die rostrothe Farbe des Clypeusrandes und der Wangeu sich kaum au dem innern Augeu- rand empor zieht, wie es bei lineola fast regelmassig der Fall ist. Exemplare mit der letztern Zeichnung sind sehr selten, kommen aber immerhiu vor. Der Clypeus ist nur vorn hell ge- farbt und fein kornig gerunzelt. Die rostrothen Mandibeln an der Spitze schwarz. Oberlippe ebenfalls rostroth mit kleinem Zahn vor dem Ende. Zuweilen steht am oberen Augenrande ein 73 rostrother Fleck. Fuliler durchaus rostroth, ziemlich laiig, fadeu- formig, selten der Schaft oben mit einem schwarzen Strich. Die Lauge des zweiten Geisselgliedes ist wohl zu beachten zur Unter- scheidung von lineola. Thorax schwarz, Pronotum mehr oder weniger, die Schulterbeulen und zwei grosse Makeln des Schild- chens hellgelb. Die Fliigeldecken fast stets rostroth, hochst selten hellgelb gefleckt. Exemplare mit gelben Flecken auf Brustseiten und Metathorax kommen hochst selten vor. Kopf und Thorax dicht kornig punktirt-gerunzelt, matt, diinn rostrothlich behaart, Metathorax und Brust ziemlich kahl. Fliigel schwach getriibt, der helle Fleck vor der Fliigelspitze ziemlich deutlich hervor- tretend. Geader rostrothlich, Subcosta schwarzlich, Vena ordina- ria ziemlich weit hinter der Gabel. Beine dunkelrostroth, ohne hellgelbe Zeichnung, kurz be- haart, die Unterseite der 4 Vorderschenkel langer. Hiiften, Tro- chanteren und Basis der Schenkel schwarz, bei den Hinterscheukelu fast die ganze Hinterseite. Hintertibien an der Spitze mit einer Reihe blasser Dorneu (ein gutes Unterscheidungsmerkmal von lineola). Die Hinterleibszeichnung schwankt ziemlich und lassen sich etwa folgende Hauptfarbungen unterscheiden. 1. Segment 1 mit schmal unterbrochener Binde, alie iibrigen Binden ganz, die zweite in der Mitte schmal ausgeschnitten, die dritte und vierte in der Mitte ausgebuchtet. Segmeut 5 ganz gelb. Bauch mit ganzen gelben Binden. Fiihlerschaft mit schwarzem Strich. Schildchenflecke gross. Ich besitze blos wenige Exem- plare aus Thiiringen. Eius von diesen zeigt sogar gelbe Flecken auf den Brustseiteu. 2. Segment 1 mit kleinen gelben Querflecken, 2 mit grosseu trapezformigen. Die hinteren Binden am Hinterrand wie ausge- nagt. Haufigste Farbuug. 3. Segment 1 mit gelben Punkteu, auch die Binde auf Seg- ment 3 unterbrocheu. Ziimal aus Norddeutschland haufig erhalten. 4. Segment 1 ganz schwarz, sonst wie bei 3. 5. N. Marshamella var. modesta. Ausgezeiclmet durch die rostrothen Punkte des Schildchens. Segmeut 1 ganz schwarz. Alle Binden schmal, die ersteu beideu 74 unterbrochen, die dritte iu der Mitte eingeschuiirt, hiuteu an deu Seiten ausgenagt, das 5. Seguieut luit gelbem Querfleck. Bauch mit eiuer einzigeu deutlicheu gelben Binde. Nur ein Q. aus Thuringen. 6. N. Marsharaella var. dubia Kriechb. Durch die gelbe Gesichtszeichnung und Augeueinfassuug weicht diese Varietat gauz bedeuteud von der Stammart ab. Auch die gelbeu Fliigelschuppen, sowie gelbe Makelu auf Metathorax uud Mesopleureu stellen die Varietat dicht zu lineola, die Fiihlerbildung jedoch, sowie die Farbe der Schieuendorneu stirameu genau mit Marshamella. Turin (in der Miinchener Sammhmg). Die Fiihlerglieder 3 und 4 zeigen das naraliche Verhaltniss wie beim Q . Schou hierdurch lassen sich die (f sicher von den oft ganz gleich gefarbteu r^ der lineola unterscheiden. Die Gesichtszeichnuug ist hellgelb, der Clypeus etwas breiter hell ge- farbt als beim Q . Die gelbe Farbnug zieht sich zuweilen schmal am inuern Augenrand empor, erreicht aber selteu die Augenhohe. An den Fiihlern ist der Schaft unten rostgelb gezeichnet, oben schwarz, auch die Geissel bis zur Mitte obeu schwarz gefleckt. Der Thorax ist mit Ausuahme der hellgelbeu Schulterbeulen und der fast stets rostroth gefarbten Fliigelschuppen schwarz. Sculp- tur vom Kopf uud Thorax wie beim Q . Die gelbliche Behaa- rung dichter als beim Q; der Clypeus dicht anliegeud behaart. Beine wie beim Q gefarbt, die Hinterseite der Schenkel aber ausgedehuter schwarz, nud die Schieueu fast stets hiuten schwarz gefleckt. Die 4 Vorderschenkel siud iinteu lang behaart, die hiu- tereu knrz, ohne Auszeichuung, uur uiit flacher Grube. Hinter- leibszeichuuug wie beim Q , das Eudsegraeut ausgeschuitteu. Von deu verschiedeueu Farbuugeu will ich blos 2 aufiihren. Var. 1. Schildcheu rait 2 gelbeu Fleckeu. Sehr selteu. Var. 2. Schildchen rait 2 grosseu gelbeu Fleckeu, auch die Brust- seiteu unten gelb gefleckt. Fliigelschuppen schrautzig gelb. Fiihlergeissel obeu kaura schwar^ gefleckt. Schieueu und Tarseu reich hellgelb gezeichnet. Ich besitze nur 75 1 Exemplar dieser vou der Normalform gauz abweichenden Farbniig. Auch die Flugzeit war eine verschiedene, denn ich fing das Exemplar Anfang August. Mit Ausnahme des letzterwahnten Falles fallt die Fhigzeit von N. Marshamella in deu Friihling. Sie erscheiut jedoch, we- uigstens hier, stets spater als die Stammform der lineola. Wah- reud letztere uamlich, zuraal die rf scliou Ende Miirz und An- fang April zu iiudeu siud, erscheiut Marshamella c^ bei uorraaler Witterung Mitte April uud besucht mit lineola blviheude Stachel- beeren und Weiden, besonders Salix aurita. Das erste Q fing ich letztes Jahr am 24. April, die Hauptmasse erschien in der ersteu Woche des Mai. Auf 10 ^' Marshamella lcam unge- fahr 1 ^ lineola. Wahrend die c^ raeist Bliithen besuchen, habe icli die ^' stets an Raudern hiugsam herumiiiegeu sehen, Andreneu-Bauten suchend. Hier schmarotzt sie vorzugsweise bei Audrena labiaiis uud uigro-aeuea. Nacli Smith soll sie aucli Eucera longicoruis aufsuchen. Nach Sclieuclc soll Marshamella im Sommer auf Senecio fiiegeu. Ich habe, wie erwahut, uur eiuraal die eigenthiiraliclie Varietiit so spat im Jahre gefaugeu. Nach Smith erscheiuen Exemplare bei guter Herbstwitteruug, so fing er solche am 10. und 15. Sep- tember. Nomada Marshamella hat ebenfalls ihren Hauptverbreitungs- kreis in Mitteleuropa. Hier in Mitteldeutschlaud ist sie gar nicht selten uud entschiedeu liaufiger als die Stammform der lineola. Aus dem iibrigeu Deutschland habe ich sie von verschiedenen Fundorten. lu Schwedeu ist sie nach Thomsou hie uud da nicht selten. Ebenso koramt sie in den iibrigeu Theilen von Europa vor, in Englaud nach Sraith haufig, ebeuso in deu Niederlandeu nach Ritsema. Aus Russlaud habe ich sie ebeufalls erhalten. Ira Siiden wird sie selteu, so scheiut sie iu der Schweiz uur sporadisch aufzutreten, ebeuso in Tyrol. lu Ungaru ist sie eiu- zelu. Aus Sicilien erhielt ich sie durch Frey-Gessner. 76 4. Nomada mutica Mor. Noniaila mutica Morawitz, Beitrag zur Bieuenfauua Deutsch- lauds p. 380 n. 53. Nomada cincta Lepeletier (nou 11. .ScliaiTerj II, p. 484 n. 18. Species elegantissima et gracillima, anteuuis lougis fulvis, scapo nec nou articulis ultimis superue nigris, flagelli articulo secuudo tertio fere dimidio breviore, ore,' clypeo et tota fere orbita flavis, labro liaud dentato; thorace ubertim flavo-picto, scutello macula ima magna flava oruato; abdomine segmentis omnibus fasciis latis flavis oruatis; alis leniter flavesceutibus, venis pallidis, ordinaria paVilo pone furcam; pedibus fulvis, femo- ribus posticis infra nigro - strigatis, tibiis posticis apice spinulis lougis pallidis subaequalibus muuitis. 10 — 11'""'. (f Omnino feminae similis, capite tlioraceque pallidobirtis, an- tenuis flavis, scutello macula flava ornato, omnibus segmentis abdominis flavo-fasciatis, fascia prima plerumque subiuterrupta. Patria: Germania meridioualis usqae ad Thuriugiam. Gallia. Nomada mutica ist eine der zierlichsten Arten und eriuuert durch das gelbe Schildchen au Solidagiuis oder nobilis, durch die Hinterleibszeichnung an succincta. Der Korper ist bei Q uud r^ sehr schlauk. Die Fiihler siud langer als der Thorax. Der Kopfschild ist bei dem Q sehr feiu uud dicht puuktirt, (bei succiucta viel grober) gelb, ebenso eine Makel dariiber, die Orbita ist nur oben scliwarz. Gelb siud ani Thorax: das Pro- notum, die Schulterbeuleu, eine grosse Makel au deu Brustseiten, fast das ganze Schiklchen und grosse Flecken des Metathorax, die Fliigelschuppen sind hell rostfarbeu; die Fliigel gelblich ge- triibt, Adern und Stigma hellbraun. Der Hiuterleib ist grossten- theils gelb, uur die Basis und der Endraud der Segmeute scliwarz, n die hiuteren Segraeute siud fast gauz gelb. Das erste Segmeut, ist zuweileu uuten roth gefarbt, dauu ist aucli die erste Biude ara Eudrande meist rothlich gesanmt. Noraada mntica ist bereits vou Lepeletier als Nomada cincta beschrieben wordeu; dieser Name ist jedocli kurz vorlier bereits von Herrich-Schaffer fiir eiue schwer zu deuteude Art angewandt wordeu, desshalb ist der Name mutica vorzuziehen. Lepeletier fing die Art bei Paris, Morawitz bei Wieu und Creuzuach, Frey- Gessner faud sie in der siidlicheu Schweiz, Kriechbaiimer bei Triest. Vergangenes Jahr ist sie durch Hrn. H. Fiiese auch iu Thiiriugen uud zwar bei Goseck au dev Saale olmweit Naumburg gefaugeu wordeu. Sie fliegt Ende April uud Mai. 5. Nomada festiva Schmiedek. o -1- Capite thoraceque crasse rugosis, parce fulvescenti-pilosis, labro deute valido pone medium iustructo cum mandibulis et geuis fulvis, antenuis feriugineis, articulis elongatis, flagelli arti- culo secuudo tertio distiucte breviore; thorace nigro, prouoto, callis, tegulis et maculis duabus maguis scutelli flavis; raetathorace aequaliter ochraceo-piloso; abdomiue uigro, segmentis orauibus fasciis augustis flavis oruatis, prirua subiuterrupta; ventre uigro, flavo-fasciato ; alis fere hyaliuis, venis flavesceutibus, ordiuaria paulo poue furcam ; pedibus laete ferrugineis flavo-raaculatis, basi- bus plus raiuusve uigris, tibiis posticis apice spinulis brevissirais uigris seriatim positis. 14'"'". Pictura flava uiulto uberiore quani feniiua. Facie et orl)ita interiore flavis, scapo superue raacula elougato triaugulari uigra, subtus ciln-ino, flagello fulvo, articulo secuudo tertio diraidio bre- viore ; labro deute valido instructo; thorace nigro, prouoto, cailis, tegulis, niacnlis duabus raaguis scutelli, maculis raesopleuralihus et quatuor raetathoracis citriuis; abdoniine nigro satis nitido, seg- 6* 78 mentis oinnibus fasciis citriuis raeclio attemiatis primo triangu- lariter medio iucisa, segmento ultirao distincte exciso, ventre nigro fasciis latis citrinis; alis leuiter lutescentibus, venis pallidis, ordinaria fere iuterstitiali; pedibus ferrugiueis ubertira flavo-macu- latis, basibus nigris, tibiis posticis apice spinulis brevissimis nigris feminae. 14'"'". Patria: Italia. Ein einziges Parchen in der Sararaluug Gribodo. 6. Nomada fulvicornis Fab. Nomada fulvicornis Fabricius, Ent. syst. 2, 348, 11. Syst. Piez. p. 393 ii. 12. Hanc speciem raysticara interpretari nequeo nara in uulla collectioue eam inveui. Descriptio a Fabricio data brevissiraa: „Nigra antennis pedibusque ferrugineis, scutello punctis quatuor, abdoraineque fasciis flavis. Habitat in Italia." Dom. Lepeletier ipse concedit speciem ab ipso sub noraine fulvicornis descriptam baud quadrare ad descriptionem a Fabricio datara neque dubito quin N. fulvicornis Lep. sit N. Jocobaeae var. rairanda Schraied. Descriptionera recentera dat Dom. Thorason in Hym. Scand. II pag. 183, attamen omnino iucertus sum unde hanc sumit. „N. fnlvicoruis abdoraine nigro fasciis integris N. succinctae etiara affinis, sed labro cornu pyraiuidali iufia raediura armato, scapo ore genubusque raagis straraineo-tiuctis, raesonoto et meta- thorace parum hirtis, hoc postice opaco creberrime punctato, tibiis posticis apice antice spinulis brevissimis subcurvatis nigris, scutello subbituberculato raaculis 2 rotuudis magnis, metathoracis area superiore minoribus citrinis, hoc raacula postice utriuque et coxis posticis albido-subsci[uaraosis, alamm nervis stigmateque flavis, transverso ordinario fere iuterstitiali raox distincta; N. Jaco- baeae affinis, sed minus glabra, abdomiuis fasciis integris, meta- thorace haud nitido, crebrius puuctato, tibiarum posticarum arma- tura certe discedens." 79 Das Exemplar, das im Wieaer Museum unter fnlvicornis steckt, gehort zu succincta. Wahrscheinlich hat auch B^abricius letztere Art vor sich gehabt. 7, Nomada Solidaginis Panzer. Nomada Solidagiuis Panzer, F. G. 72, 21 (^ Apis Solidagiuis Kirby, II, 204. Apis picta, Kirby, II, 206 var. Apis rufopicta, Kirby, II, 207 var. Nomada Solidaginis H. Schiiffer 284, 23 cf $ Lepeletier, II, 472. Nylander, A. B. 176. Schenck, 183. Morawitz, Bienen Petersb., n. 118. Smitb, 2. ed. 127. Nomada errans Lepeletier, II, 473. Nomada dubia Eversmann, p. 94. Nigra, glabra et fere ubique satis nitida; antennarum basi, ore pedibusque rufis, labro dente parvo, thorace pronoto, callis, tegulis et scutello plano vix bipartito toto citrinis, abdomine seg- mento primo nigro, secundo et tertio maculis reliquis fasciis ci- trinis; vena ordinaria interstitiali, flagelli articulo secuudo tertio subaequali. 6—8""". Var. 1. rufo-picta Kirby. Abdomine fusco. Ceterum ut forma genuina. Var. 2. picta Kirby. Abdomine fusco, fascia segmenti quarti late interrupta. d • Corpore pilis brevibus albidis, ore et scapo subtus citrinis, segmento secundo et tertio maculis, quarto fascia subinterrupta reliquis fasciis integris citrinis, ultimo truncato haud exciso; thoracis pictura ut iu femina, flagelli articulo secundo tertio paulo longiore. 80 Varietatcs abdoininibns fuscis secuii(lum Dom. Sniith occurruiit, sed rarissime. Hic autor etiam varietatem commemorat, cnjus segraeiitum primum puuctis duobus citriiiis oruatum est. (Aii N. Jacobaeae var.V) Patria: Tota Europa, rara in meridionali. Smitli nenut Nomada Solidagiuis die veranderlichste Art des ganzeu Geuus, ja, er sagt sogar, dass ihre Varietaten endlos seieu. Dies nimmt hochst Wunder, deuu im Gegentheil die zahl- reicheu Exemplare, die ich hier beobachtet habe und alle die, welche mir eingesaudt worden sind, zeigen die grosste Ueberein- stimmung, denn dass bei dem oder jenem Exemplar vielleicht die Flecken an den Brustseiten fehleu, oder die Kopfzeiclmung variirt, schlagt nicht ius Gewicht. So sind mir aucli die vou Smith augefiihrteu Kirby'scheu Varietateu mit rothbraunem Hiuter- leib aus Deutschlaud imd anderen Landern nicht zu Gesicht ge- kommen. Smith scheint a!so fiir die iibrigen Arteu wenig Material verglichen zu habt^n, wits wiirde er soust vou dem Formeukreis einer ruficornis gesagt haben. Nomada Solidaginis ist au ihrer kurzeu Gestalt, dem gauz gelben flachen Schiklchen und schwarzem ersten Segmeut im Vereiu mit der fast haarloseu gh^nzenden Oberseite sofort zu er- keuneu. Mit der ahulich gefarbteu Jacobaeae ist eiue Verwechs- Uing nicht moglich. Beim ^ ist der Muud eutweder hell rostroth oder gelb. Vom Clypeus ist uur der Vorderrand hell, mit diesem verbundeu ist meistcntlieils eiue seiteustandige Makel, die sich zuAveileu am Aussenrand emporzieht. Die Oberlippe hat vor dein Endrand ein schwaches Zahucheu. Die Fiihler siud oben meist vom 3. Geissel- glied an schwarzlich, uud wird diese Farbung gegeu die Spitze hiu immer iutensiver, an der Uuterseite tritt die Verduukeluug erst gegeu das Ende hiu auf. Das 2. Geisselglied hat ungefahr dieselbe Lange wie das dritte, die iibrigen Glieder sind so lang als breit. Kopf und Tliorax sind grob ruuzelig punktirt, die Zwischenraume aber glatt uud glanzeiul, wiihreud sie bei Jaco- baeae, namentlich am Thorax, matt erscheiuen. Am Thorax sind 81 das Pronotnm, die Scliulterbeulen uud Fliigeldccken liellgelb, fast regelmas.sig aucli Flecken auf den Brustseiten. Dagegen sind mir niemals gelbe Flecken auf dem Metatliorax vorgekommen, immer- hin mag dies bei recht grossen Exemplaren der Fall sein. Das Schildchen ist nur schwach getheilt und weitlaufig grob punktirt. Der Metathorax ist nackt und stark glanzend. An dem stark ge- rnudeteu Hinterleib ist das 1. Segment stets gauz scliwarz und zeichnet sich ausserdem von den iibrigen durch starkeren Glanz aus. Die Punktiruug ist wie bei den vorhergehenden Arten. Das 2. Segment hat stets rundliche Flecken, das 3. und 4. schmale, die sich anf letzterem fast beriihren. Die Fliigel sind schwarzlich getriibt, mit scliwarzbraunem Geader und rothbraunem Stigma. Die Beine sind einfarbig roth, die Hiiften grosstentheils schwarz. Bei entwickelten Exemplaren haben die hintereu Hiiften vorn scharf abgegrenzte hellgelbe Flecken und ebeusolche verwischte Stellen au der Basis und dem Ende der Hiuterschieueu. Zuweileu kommeu Exemplare vor, bei welchen die Hinterscheukel hinten eineu schwarzen Langsfleck haben. Die Hinterschieuen sind an der Spitze rait einigeu kurzen Dornen verseheu, Die c? stimmen sehr mit deu ^ iibereiu, doch gewiunt die gelbe Zeichnung am Kopf grossere Ansdehuuug und auch die Unterseite des Fiihlerschaftes zeigt diese Farbe. Kopf und Tho- rax siud deutlich kurz-behaart, uameutlich ist das Gesicht an- liegeud silberweiss behaart. An den Beinen riickt die schwarze Farbung Aveiter vor und lasst an der Hiuterseite der letzten Scheukel nnr noch die Spitze frei. Gleichzeitig verdrangt die hellgelbe Farbuug die rostrothe, sodass die letztere an deu Tibieu und Tersen nur noch fleckenartig iibrig bleibt. Nomada Solidagiuis gehort mit zu deu im Hochsommer er- scheinendeu Arteu, die sich mit Vorliebe auf Senecio Jacobaeae herumtreiben. Aber auch andere Bliithen besucht sie, gern, namentlich umschwarmt sie haufig bliihende Haide, wohin sich audere Arteu nur selteu verirren. Die Q habe ich auf Bliithen nur selten angetroften, zahlreich jedoch an ihren Nistplatzen. So schwiirmte sie letztes .Jahr in ziemlicher Anzahl auf kurzrasigem Waldboden langs eines Kieferngeholzsaumes in Gesellschaft von 82 • . Epeolus uin die Nester von Colletes, verschiedeueu Halictus und Andrena pubesceus Kirby. Nach Sniith schniarotzt sie bei Halictus leucozouius und wahrsclieinlich auch H. cylindricus. An (ler erwahiiteu Stelle war keine dieser Arten zu fiudeu, wohl aber in Meuge H. flavipes F. Thomson gibt Andreua fuscipes als Wirth au, Morawitz Halictus cylindricus. — Sie ist auch die Art, die man noch am spatesteu ini Jahre antriift, bei sonniger Witterung bis in den October hiuein. Das friiheste Er- scheinen war rair Mitte Juli. Auch diese Art geliort mit zu deu weitverbreitetsten. Im ganzeu uordlichen iiud mittleren Europa scheint sie keine Selten- lieit zu sein, wenigsteus ersehe icli dies aus allen Berichteu uud Seuduugen. Hier iu Mitteldeutschland ist sie im Sommer uud Aufaug Herbst sehr liaufig anzutreffen. Im Siiden dagegen scheiut sie selteu zu sein und hie uud da ganz zu fehlen. So fand ich sie z. B. nicht in der reichen Sammlung der Schweizer Nomaden vou Frey-Gessner. Dagegen komrat sie Avieder iu Tyrol vor. Exeniplare von Mehadia sind iiu Wiener Museura. 8. Nomada Eoberjeotiana Panzer. Noiuada Roberjeotiana Panzer, F. G. 72, 18 c^ 19 Q. Fab. Syst. P. 391. H. Schaffer, 283. Nylancler, Ap. B. 178. Schenck, 189. Thomsou ]I, 205. Sniith, 2. ed. 124. Nun)ada neglecta 11. Schaffer, 283 c^ Q Nigr?, ferc glabra, ore callis, tegulis scutelloque leuiter bipartito i-ufis, abdoiniue uigro, basi rufo. iuaculis albidis oruato. Caiiua inter anteunas acuta. Veua ordinaria iuteistitialis. 6—8""". 83 Caput et thorax bveviter pilosa, flavido-piota; inetathorace fere glabro. Segtnentuni priniuni rnlum, ceteia nigra, auticis fasciis iuterruptis, ultimis iutegris albidis. Segmentum anale leuiter excisum. Var. 9 d^ Scutello nigro. Var. c?. Segmentis auticis niaculis parvis, sexto fascia albidis. Patria: Praesertim Europa centralis, rara in Europa boreali, etiam Britannia; rarissima in meridiouali. Nomada Roberjeotiana ist eine so characteristisclie Art, dass cine Verwechslung niit einer anderen absolut unmoglich ist. Nur die weit seltenere obtusifrons nahert sich ihr, namentlich was die Q anbetrifft, zuweilen so sehr, dass einzig und allein die eigen- thiimliche Stiruplatte einen sicheren Uuterscliied abgiebt. — Durch die fast kahle Oberseite, die nur beim r^ eine dichtere kurze Behaarung zeigt, steht sie dicht bei der N. Solidaginis, mit der sie ebenfalls das ziemlich flache Schildchen und die inter- stitielle Vena ordiuaria gemeinsam hat. Von den iibrigeu mit weisser Hiuterleibszeichnuug verseheneu Arten, besonders obscura und albognttata, unterscheidet sie sich leicht durch ihren Mnngel an Behaarung und abweichende Farbung. Beim ^ ist der gedrungeue Korper fast ohne alle Haar- bekleidung. Die Ausdehnuug der hellen Zeichnung hangt von der Grosse der Exemplare ab. Am Kopf ist der Augenkrcis immer roth, kleinfe und nordische Exemplare haben nur einen schmalen rothen Clypleusrand, wahrend bei grosseu Exemplaren der ganze Clypleus und noch ein Fleckeu dariiber hell gefiirbt sind. Die Fiihler sind roth, obeu etwas verdnukelt, ant; bei dieser ist aber das Prouotnm schwacli ausgerandet, die vordersteu Hiifteu luit eiueni spitzeu Stachel bewehrt nnd die hintere Thoraxwaud dichter puuktirt. Dnschett. Wie mir H. Dr. Morawitz brieflich mitgetlieilt hat, ist diese Art vou ihm ;iuch iu Deutsclihind anFgefnuden wordeu. 14. Nomada arrogans Schmied. Elegautissima fere totins generis species; capite thoraceque parcissime et breviter ochraceo-pilosis, auteuuis fnlvis flagelli ar- ticulo secnudo paulo sed distincte breviore, capitis tota parte an- tica et orbitis flavis, labro deute parvo poue medium muuito; pronoto, toto scutello et postscutello, callis, tegulis, vittis meso- noti et raaculis maguis mesopleurarura et metathoracis flavis sive fnlvis; abdomine rufo, basi et segraentorum marginibus praecipue posticis uigricautibns, segraeutis 2 — 4 maculis iutus acutis, 5 fascia h\ta rtavis; alis fere hyalinis venis piceis, ordiuaria fere iuter- stitiali; pedibus omuino rufls flavo-variegatis, tibiis posticis apice pilis densis pallidis. 8 — 9""". Patria: Graecia. Sehr leicht keuutlich durch ihre ansserordentlich bnnte Farbuug. Der ganze Vorderkopf ist gelb, mehr oder weniger roth gewassert. Der Clypeus ist feiu puuktirt, dazwischeu ein- zelue flache griibcheuartige Puukte. Die Brustseiten siud mit eiuer grossen gelben rotligeraudeteu Makel geziert, dariiber steht eiue kleine rothe. Die ganze Brust ist uur niit weuigeu zer- strenteu gelben Haareu verselieu. Das Mesonotum ist dicht run- 06 /elig-piuiktii-t, au deii Seiteu gelb gestreilt, in der Mitte i)iit 2 verlo.sclieiieu rotheu Liiugsbiudeu. Das Schildclieii mit deutlicher Langsfurche, sehr grob puuktirt, gelb, das Hinterschilcheu mehr roth; die hintere Flache des Metatliorax kahl, beiderseits vou oben bis uuteu mit eiuer bi"eiteii gelben Makel, die uacli uiiteu uiehr rothlich wird. Hinterleib dicht uud feiu puuktirt bis fast au deu Eudraud der Segmente, roth, die Basis schwarz. Die Eudrauder der Segineute nach hinten iininer dnukler werdeud, die gelbeu Elecken auf Segineut 4 sich fast beriiliveud, 5 fast gauz gelb: Bauch roth, verloschen gelb ge/.eichnet. Beiue diinn und knr/ behaart. Eiu ein/iges %! iu der Berliuer Saminlung, vou Dr. Kriiper in Attika gefaugen. 15. Nomada Gribodoi Schmiedekn. Q Corpore crasso, capite thoraceque nigris fere glabris tantuin metathorace utrinque parce griseo-piloso; mandibulis et labro haud deutato rufis, hoc basi nigricaute; scapo toto iiigro, flagello superue obscuro iufra ferrngiueo sive ochraceo, articulis elongatis secuudo tertio dimidio longiore; mesonoto crasse rugoso, opaco; prouoti angnlis, callis et maculis duabus magnis scutelli albidis, tegulis piceis; abdomine segmeuto priino et secuudi dimidio ba- sali rufis, ceteris segmentis nigris, segmeuto primo pone basin uigro-fasciato, 2 — 4 utrinque maculis albidis magnis ornatis, seg- mento quinto fascia medio attenuata. omnibus segraeutis usque ad marginem apicalem subtiliter punctatis; ventre nigro, basi rufesceute, segmeuto secundo albo-maculato; alis apicem versus infumatis, uervis piceis, cellula cubitali secuuda triangulari, tertia augustata, veua ordiuaria fere iuterstitiali ; pedibus ferrugineis coxis trochanteribuscjue nigris, femoribiis posticis basi postice nigro - punctatis, coxis posticis superue uiveo-tomentosis, tibiis posticis apice uudis. 12""". Patria: Italia. 97 Hynienopteroruin scrutatori praeclaro, Doin. .1. Gribodo hauc speciem mihi benigne ab eo commuuicatam dedicare, ejusque no- miue condecorare volui. Noraada Gribodoi gehort dnrch ihren plumpeu Bau xur Gruppe der Jacobaeae oder Roberieotiaua, durcli das Fliigelgeader uud Farbevertlieiluug erinuert sie sehr au tripuuctata. Durch die weisse Farbuug sehr leicht zu erkeunen. Durch Herru Gribodo erhielt ich uur ein eiuziges Q zuge- schickt. 16. Nomada sexfasciata Panzer. Nomada sexfasciata, Panzer F. G. 62. 18 (j Apis Schaeiferella, Kirby Mon. Ap. Angl. II, 199 V Apis coniioxa Kirby, lib. cit. 199 Cj Xomada sexfasciata H. Scluiffer, 285. Lepeletier II, 471. Sclieuck, Nass. Bien. 180. Thomson, Hym. Sc. II, 182. Smith. Br. Bees. 2. ed. 130. 9 Caput rubrostratum, cuui tliorace deuse rufo-cinereo-hirtum. Piothorax niger, scutellnm macalis duabus citrinis, rarissime totam nigrmn. Abdomen uigrum, segmeutis 1 — 3 maculis 4 et 5 fas- ciis citriuis. Flagelli articulus secuudus tertio vix brevior. 12 — 14""". Segmentum anale non excisnm. Margines veutrales sub- piiosi. Pictura nt iu femina. 12 — 14'"'". Patria: Tota Europa. Nomada sexfasciata hat uuter den deutscheu Arten keiue Verwaudten uud ist desshaib leicht zu erkenuen, schwierig ist dagegeu die Treunuug vou imperialis, weuiger von uobilis. 98 O Koiil' scliwarz, Maudilieln micl die uiii;(jzalinti' OlxTlippe rdst- gelb, ebeiiso der Voi-derraud des Clypens. T)ie Seiteu arginera punctatis, secundo et tertio utrinque raaculis parvis ovalibus, quarto et quinto strigis fere contiguis eburneis ornatis. 135 ventre nigro, segmentis mediis albido-maculatis ; alis leuiter infumatis venis pallidis, cellula cubitali secuuda triaugulari, tertia valde au- gustata, veua ordinaria longe pone fnrcam; pedibug robustis, ful- vis, femoribus nigro-variegatis, tjbiis posticis apice spiuulis bre- vibus pallidis muuitis. 10 '"'". Similis feminae, capite tboraceque ocbraceo-birtis, segmeutis nltimis ventralibus ciliis villosis vestitis, valvula auali rotundata; scutello macula parva albida ornato; segmeuto primo utrinque albido-punctato, 2 — 4 maculis transversis lateralibus, 5 fascia integra, 6 fere toto albidis. 10—11 "'™. Patria: Huugaria. Diese Art wurde von Mocsary bei Pest eutdeckt. Sie keuu- zeichnet sich leicht durch ihre weissliche Zeichnung, das Q ausser- dem durch deu eiuzigeu Schildcheufleck, das o' durch die zotti- gen Frauseu an den letzten Bauchsegmeuteu. 41. Nomada scita Mocsary in litt. Capite thoraceque deuse rugoso-punctatis et parce ochraceo- pilosis; auteunis satis lougis apicem versus iucrassatis, articulis latitudiue lougioribus, scapo ferrugiueo superue uigro-maculato flagello toto ferrugiueo, articulo secundo tertio paulo breviore^ capite nigro ore strigaque oculari rufis, labro paulo aute apicem denticulo munito; thorace uigro, callis citriuis, tegulis maculaque parva mesopleurali ferrugineis, scutello leniter bipartito, maculis rotundis citriuis contiguis rufo-limbatis ornato, macula parva post- scutelli citrina; abdomine usque ad segmeuti tertii dimidium rufo, cetera parte brunnea, segmento primo basi utriuque uigro-macu- 136 lato, secuudo maculis citrinis parvis dilutis lateralibus, tertio maculis transversis, quarto contiguis, quinto late citrino-fasciato ; ventre toto ferrugineo ; alis leniter infumatis; cellulis cubitalibus 2 et 3 angustis, vena ordinaria interstitiali ; pedibus ferrugineis, tantum femoribus posticis basi nigro-maculatis; tibiis posticis apice spinulis brevibus latis piceis seriatim positis munitis. 10""". Var. 1. Scutello maculis duabus parvis ferrugineis ornato, seg- meuto primo abdominis basi nigro. Mus. Ber. et Vind. Var. 2. Totum scutellum rufum. Sarepta (Mus. Vind.) Var. 3. Metathorax utriuque macula magna et scutellum tuberculis citrinis. (Mus. Vind.) ? Capite thoraceque parce sed longe pallido-hirtis ; flagelli articulo secundo tertio aequali; scapo nigro, inferue rufo-maculato, flagello superne nigricante, ore citrino; thorace toto nigro solum tegulis ferrugineis; abdomine ferrugioeo, segmentis 2 et 3 maculis rotundis lateralibus, 4 — 6 fasciis flavis; valvula anali satis incisa; cellulis cubitalibus 2 et 3 haud angustatis, vena ordinaria distincte pone furcam. Patria: Hungaria. Rossia. Das Q der vorliegendeu Art hat durch die Hinterleibsfarbung viel Aehnlichkeit mit tripunctata und trispinosa, von denen sie sich besonders durch den Fiihlerbau unterscheidet. Kopf und Thorax sind matt, diinn behaart, der Metathorax etwas dichter und langer. Mandibeln, Lippe, Wangen, der schmale Vorderrand des Thorax und Streifen an den Augen empor sind rostroth; die Oberlippe hat ziemlich am Endrand einen schwachen Zahn. Die hellgelben Schildchenmakeln verschmelzen und sind roth gerandet. Die Binden auf Segment 4 und 5 sind am Endrand bogig aus- gerandet. Ueber das (^ bin ich noch sehr im Zweifel, weil Fiihler- und Fliigelbildung zu sehr abweichen. Die Farbung jedoch stimmt ganz wohl. Moglicherweise ist die Nomada cruenta das (^ zu scita. 13? 42. Nomada robusta Mor. Nomada robiista Morawitz, Beitrag zur Bienenfauna Russlands, Petersburg 1870, p. 22 n. 46. Descriptio secundum autorem: nigra; articulis flagelli secundo tertio breviore, antepenultimis latitudine longioribus ; labro dentato; mesonoto crasse punctato-rugoso ; abdomine rufo, segmento primo basi nigro, reliquis flavo-fasciatis, fasciis anterioribus interruptis. Femina: Mandibulis, labro, clypeo, macula supra clypeum, limbo sat lato oculorum, antenuis pedibusque ferrugineis; pronoto, callis liumeralibus, scutello maculisque magnis metathoracis flavescentibus; strigis quatuor mesonoti latis, linea transversa postscutelli, squamismesopleurisque ferrugineis. Long. 12™™. Var. 1. Maculis flavis metathoracis rufo-limbatis. Var. 2. Capite et mesonoto sanguineis. Var. 3. Abdomine maculis segmentorum secundi tertiique in- distinctis. Mas. Mandibulis, interstitio oculo-maudibulari, clypeo margine antico, callis humeralibus, squamis maculaque parva mesopleurali luteis; antennarum scapo subtus flavo sig- nato; flagello testaceo vel articulis duobus primis supra nigro-maculatis ; pedibus nigro - variegatis ; segmento abdominis ultimo rotundato. Long. 11™™. Hab. in Gubernio Saratov. lu Hungaria a Dom Mocsary capta est. (Schmied.) Das Weibchen dieser Art zeichnet sich durch die robuste Gestalt und die sehr bunte Farbung aus. Die Fuhler sind roth gefarbt; das zweite Geisselglied ist kiirzer als das dritte und die vorletzten sind deutlich langer als breit. Der Kopfschild ist eigenthumlich sculpirt: man sieht ausser der sehr feinen und dichteu Piinktirung auch noch mehrere sehr grobe und zerstreut steliende Punkte. Das Gesicht ist sehr grob und ziemlich dicht punktirt; die Punkte stellenweise zu Runzeln zusammenfliessend. 138 Die Oberlippe ist ebenso eigenthiimlich wie der Kopfschild punk- tirt und hat ein ziemlich kleines Zahnchen vor dem Endrande. Der Mesothorax ist sehr grob punktirt-gerunzelt. Der Hinterleib ist oben fein und dicht, unten nur an der Basalhalfte der Seg- mente sparsam punktirt; derselbe ist hell rothbraun, die Basis des ersten Segmentes und der Endsaura der mittleren schwarzlich gefarbt. Das zweite und dritte Segment sind beiderseits gefleckt; die Flecken siud entweder intensiv gelb gefarbt, gross, nach Innen verschmalert, oder verwischt und undeutlich; das vierte und fiinfte haben eine sehr breite Basalbinde. Die Unterseite ist einfarbig rotli; ebenso die Beine; es haben nur zuweilen die hintersten Scheukel einen dunklen Langswisch und die Trochanteren siud an der Basis mehr oder weniger schwarz gefarbt. — Die sehr bunte Farbuug des Thorax ist in der Diagnose ausfiihrlich au- gegeben; die Metopleuren sind meist ganz roth, seltener mit einer schwarzen Kante umgeben. Zuweilen ist das Mesonotum, wie auch der Kopf iiberall roth gefarbt. Beim Mannchen sind die Mandibeln mit Ausnahme der schwarzeu Spitze, der Raum zwischeu den Augeu und denselben, die Oberlippe, der Vorderrand des Kopfschildes, die Vorderseite des schwarzen Fiihlerschaftes, die Schulterhocker, die Fliigel- schuppen, eine kleine Makel der Mesopleuren und zuweilen auch noch ein Piinktchen des Hinterchildchens gelb gefarbt. Die Fiihler sind etwa so lang wie der Kopf mit dem Thorax; das zweite Geisselglied ist bedeutend kiirzer als das dritte, die vorletzten sind unten knotenartig hervorgewolbt und deutlich langer als breit. Der Hinterleib ist roth, die Basis des ersten Segmentes mit drei schwarzen Flecken, von denen der mittlere die Form eiues lateinischen V hat. Mit Ausnahme des letzten, an der Spitze zugerundeten, sind alle Segmeute oben gelb gefleckt: das erste mit zwei kleinen, ruudlichen Seiteumakeln, das zweite mit zwei grosseu, nach luneu zugespitzten, die vier folgenden mit einer Binde verseheu; ausserdem die Segmente an den Seiten schwarz gefleckt. Auf der Unterseite sind entweder die vier letzteu Segmente gelb bandirt mit geschwarztem Endsaume, oder es ist nur das Eudsegment gelb gefleckt. Die Vorderbeine sind zum grossten Theile gelb gefarbt, nur der Schenkelring oben, die 139 Schieneu an der inneren Seite und die Mittelschenkel hinten schwarz gefleckt. Die hiutersten Beine siud roth mit schwarzer, gelb gefleckter Hiifte, die Scheukel uuteu uud die Schieneu iunen init dunkler Linie; die Spitze der Schienen uud die Basis des ersten Tarsengliedes gelblich. 43. Nomada melanopyga Mocsary iu litt. Nigra, capite thoraceque dense ochraceo-hirtis, scapo supra nigro, subtus albido, flagello fulvo, articulo secundo tertio sub- aequali, ultimis lougitudine hitioribus subtus gibbosis; ore albido, labro haud dentato; callis, tegulis et macula trausversa scutelli satis deplanati albidis; segmento primo uigro, medio macula traus- versa rufa utrinque puucto albido ornata, segmeutis 2—6 nigris fasciis albidis prinia subinterrupta reliquis medio attenuatis, seg- meuto anali nigro-piceo vix exciso; ventre nigro fasciis pallidis; pedibus fulvis, femoribus basibus nigris; cellula cubitali secunda triaugulari, tertia angusta; vena ordinaria pone furcam. 10'"'". Q ignota. Patria: Hungaria. Die Fiihler sind kurz, die hinteren Geisselglieder breiter als lang, unten hockerig vortretend, 2 unmerklich kiirzer als 3. Vou der weissgelben Mundfarbuug zieht sich ein schmaler Streifen an den Augen empor. Das Schildchen hat nur eiuen querovalen weisslichen Fleck und ist ziemlich flach. Kopf und Thorax sind grob gerunzelt und dicht schmutziggelb abstehend behaart. Seg- ment 1 des Hinterleibs schwarz, in der Mitte ein ellipsenformiger rother Querfleck, in welchem beiderseits ein weissgelber Punkt steht. Segment 2 — 6 mit weissgelben Querbinden, wovon die erste schwach unterbrochen ist, die vibrigen in der Mitte ver- schmalert. Das Endsegment ist schwarzlich, schwach ausgerandet. 12 140 Die Segmeute siud bis diclit au das Eude puuktirt, die Eudrander selbst schimraeru rothbrauu. Die hiutereu Scheukel siud fast bis au die Spitze schwarz, die Hiuterschieneu an der Inuenseite au der Spitze in einen bhasseu Zalm ausgezogeu. Cubitalzelle 2 dreieckig, 3 schmal. Vena oi'dinaria hinter der GabeL Q. uubekauut. Ungarn. 44. Nomada pallidenotata Schmied. Capite thoraceque dense rugoso-puuctatis parce et breviter ochraceo-pilosis, clypeo pilis albidis stratis obtecto, ore et scapo inferne albidis, labro dente magno instructo, flagello ferrugineo, scapo et articulis flagelli basilaribus superue nigris, hujus articulo secundo dimidio sequentis breviore; thorace nigro, pronoto, callis, tegulis et maculis duabus scutelli pallide citrinis; abdomine nigro, segmentis anterioribus dihate rufo-pictis, primo maculis duabus approximatis, secuudo et tertio maculis lateralibus, 4 — 6 fasciis angustis albidis ornatis, valvula anali excisa; alis hyalinis, venis pallidis, ordiuaria interstitiali; pedibus ferrugineis, femoribus basi nigro-strigatis. 8 — 10""". Patria: Rossia meridioualis. Das Gesicht ist breit blassgelb geraudet, eiu schmaler Strei- fen bis zur Fiihlerhohe. Der starke Zahu der Oberlippe vor dem Eudraude. Die Behaaruug von Kopf und Tliorax ist kurz und diiun, oben gelblich, unteu fastweiss; Metathorax und Brustseiten kaum starker behaart. Die ziemlich stark entwickelten Hocker des Schildchens sind blassgelb, seltener sind die Flecken nur punktformig. Der Hiuterleib ist dicht und feiu puuktirt, uur ein ganz schmaler Eudrand glatt. Die hellen Fleckeu beriihren sich fast auf Segmeut 1, auf 2 und 3 sind sie am weitesten getrennt, aber breit, auf 4 — 6 siud schmale Bindeu, die am Hinterrand 141 meist verschiedeufacli ausgesclinitteu siud. Auf den vordeven Segnienten siud die helleu Fleckeu uiehr oder weniger roth aus- gefullt, ebeuso die Endhalfteu rothlich. Es giebt jedoch auch Exemplare, wo die rothe Farbe uur noch als ein schmaler Saum der helleu Flecken auf Segmeut 1 uud 2 auftiitt. Bauch schwar/. und roth mit blassgelben Biudeu. Die Beiue siud kurz uud sehr diinu behaart. An den hintersten Scheukelu uimmt die schwarze Farbe fast die ganze Hinterseite ein. Alle mir bis jetzt vorgekommenen Exemplare stammeu aus Sarepta. 45. Nomada ochrostoma Kirby. Apis ochrostonia Kirby, Mon. Ap. Angl. II, 209 (^ Noraada ochrostoma Herrich-Schaifer. 1. c. 280 C^ Smith II. Ed. 116, 6. Nomada lateralis Schenck (non Panzer) Nass. Bienen XIV. p. 186. Nomada punctiscuta Thomson, 1. c. 193, 15. Apis Hillaua Kirby, 1. c. 208 rj^ Nomada vinusa Thomson, 1. c. 195. 16. Nigra, breviter et parce rufescenti-pilosa, mandibulis trun- catis, ore, orbita et plerumque macula iufra antenuas rufis, scapo rufo vel uigro-liueato, articulo iiagelli secundo tertio distincte bre- viore; mesonoto rugoso-punctato, opaco; prouoto, callis, tegulis, vittis quatuor mesonoti et macula magna mesopleurali rufis; scu- tello fortiter bituberculato, rufo, opaco, metathorace utrinque pilis paucis albis interdum obsoletis; abdomine satis depresso, basi nigro, segmento secundo utrinque macula rotunda, tertio miuore, quarto strigis fere contiguis, quinto macula subquadrata citriniS; alis margine fumato, nervis piceis, veua ordinaria poue furcam; pedibus rufis, nigro-variegatis, tibiis posticis apice spiuulis iuae- qualibus munitis. 7 — 9""". 12* 142 Var. 1. N. oclirostoma Var. Hillaua Kirby. Major, capite thoraceque supra densius rufescenti-hirtis, metathorace utrinque magis albo-piloso. Var. 2. Segmento secundo macula rotunda parva, tertio puucto, 4 et 5 maculis dilutis ilavidis. 7'""'. Capite thoraceque supra dense sordide rufesceuti-hirtis, ore citrino, scapo plerumque toto et flagelli dimidio basali superue nigris, clypeo pilis stratis albidis; flagelli articulo secuudo tertio multo brevioi-e; callis, tegulis et maculis duabus scutelli rufes- centibus; abdomine sordide rufo, segmentis 2— 6maculis seusim minoribus citrinis, valvula anali excisa; pedibus rufis basibus nigris. Varietates : Var. 1. N. ochrostoma vf;r. Hillaua Kirby. Major, capite thoraceque supra deusius sordide rufesceuti hirtis. Var. 2. Scutello toto nigro. Patria: Europa septeutrionalis et centralis, vix in meridionali. Nomada ochrostoma Lnsst sich schon auf deu ersten Blick leicht erkennen au den rundlicheu Fleckeu des 2. Segmentes. Nur selten kommen solche bei ruficornis vor, und man beachte danu besonders die Mandibelu. Ueber die Unterschiede von der verwandten Braunsiana vergleiche man die Beschreibung dieser. Die Flecken auf Segment 3 sind stets kleiner als die von 2, nicht selten finden sich jederseits 2 kleine Makeln, sowohl auf Segment 3 als 4; die inueren Makeln des letztereu Segmentes sind stets dreieckig, mit den Spitzen nach innen gerichtet und einander geuahert. Die Schildchenhocker siud bei den $ sehr stark entwickelt, zuweilen an der Basis etwas glanzend. Die weissen Haare an den Metathoraxseiten reiben sich sehr leicht ab, sodass man nicht selten Exemplare findet, wo sie ganz fehleu. Der Metathorax fiihrt uicht selteu verschiedeue rothe Punkte. Vou deu Doruen an der Spitze der Hiutertibieu ist der hinterste 143 der langste, die folgenden werdeu allmahlicli kiirzer. — Bei deu (5* beachte man besonders die stumpfen Maudibeln zur Unter- scheidung vou den verwandteu Arten. Die Farbuug der Fiihler uud Beine ist hochst verauderlich. Bei meiuen sammtlichen Exemplaren, mit Ausnahme eiues einzigen, ist das Schildchen mit 2 rothen Flecken geziert, wahreud ich das Schildchen der Brauusiana bis jetzt ungefleckt gefunden habe. Die Fleckeu auf Segment 2 sind stets ruudlich, die iibrigen quer, die sich allmahlich naheru, sodass auf den hinteren Segmenten Querbinden entstehen, die an den Seiten abgekiirzt oder ausgenagt sind. Das Endsegment ist rostroth, deutlich ausgeschnitten. Die Varietat HiUana, die Kirby und Thomsou als besondere Arten anfiihreu, verhalt sich zur Stammform wie etwa coruigera zu liueola, oder flava zu ruficornis. Beide Geschlechter zeichnen sich durch Grosse uud mehr weissgelbe Zeichnuug aus. Auch ist die Behaarung des Thorax starker, nameutlich des Metathorax und erinnert sehr an bifida. Ich habe verschiedene Jahre speciell auf die Varietgt Hillana Acht gegeben. Ich fange die (^ jedes Jahr bereits Mitte April an bliihenden Stachelbeerbiischen, am haufigsten au eiuer Stelle bei Blaukenburg iu Thiiringen. Trotz aller Aufmerksarakeit habe ich nie um diese Zeit ein Q. auffiuden kouuen. Dieselben flogen immer ei-st Mitte Mai, weuigstens rechne ich diese Q. zu jenen (5*, denn die Stammform der ochrostoma fliegt hier in Thiiringen stets erst von der 2. Woche des Juni au. Sicherlich schmarotzt die Varietat Hillana bei einer friiher fliegeuden grossereu Andreua und entwickelt sich auders als die Stammform. Smith beschreibt die vorliegende Art uuter 2 Nameu, uam- lich als lateralis und ochrostoma. Die Hillana Kirby zieht er zu letzterer, was schon die Grosse und weissgelbe Farbung andeutet. Dass die lateralis Panzer eine ganz andere Art ist als die von Smith und Schenck beschriebene, ist bekannt. Wer biirgt aber dafiir, dass Smith nicht Exemplare der bifida oder albo-guttata var. 5-spinosa mit hierher gezogen hat? Ueber die Flugzeit habe ich bereits gesprochen. Die Er- scheinungszeit der Stamraform der ruficornis ist langst voriiber, und es erscheinen uur uoch verspatete Exemplare, besonders die 144 kleiue Varietiit hybvida, weiiu oclirostonia zum Voisclieiu kouimt. Die c? siud bereits iu der 1. Woclie des Juui auzutreffeu, die P 8 — 14 Tage spiiter. Exemplare, die ich Eude Juui eiufiug, wareu stets schou etwas abgeflogen. Die Exeuiplare der Hillaua iu der Miiucheuer Sammhmg vou Triestwai-eu vou Hrn. Dr. Krieclibaumer ebeufalls bereits den 13. April gesammelt wordeu. Die 5 stimmeu gauz mit meinen Exemplareu von Bhmkeuburg. Nacli Smith schmarotzt ochrostoma bei Au- dreua labialis. Vorliegeude Art ist iiber das ganze uordliche und mittlere Europa verbreitet und scheiut iiberall in grosserer Zahl vorzu- kommen. Die Varietat Hillana dagegeu scheint an vielen Orten selten zii sein oder ganz zu fehleu. Im Siiden vou Europa scheiut ochrostoma weuig oder gar nicht vorzukomraen. 46. Nomada Braunsiana Schmiedekn. 9 Nigra, capite maxima parte rufa, flagelli articulo secuudo tertio fere aequali; mesouoto vittis rufis dihitis oruato, crasse punctato subnitido, breviter rufescenti-piloso, scutello fere plauo polito, puuctis paucis crassis, metathorace utrinque albo-piloso; abdomiue satis depresso rufo basi nigro, segmento secundo utrin- que macula flava rotuudata, tertio utrinque plerumque puuctis duobus, quarto maculis transversis approximatis, quinto coutiguis; veutre rufo; alis marginibus infuscatis, venis piceis, ordinaria poue furcam; pedibus rufis, nigro-variegatis, metatarsis posticis exterue uigricautibus, tibiis, posticis apice spinulis acutis iuae- qualibus. 9—10'"'". Var. N. Braunsiana var. umbrosa Schmied. Capite thora- ceque magis rufesceuti-hirtis, scapo iuterdum toto uigro, capite nigro ore rufo, mesonoto vittis rufis uullis, scutello toto rufo vel rufo-macuhito, abdomine rufo, basi nigro, seg- niento secuudo utriuque macula rotnnda flava, ceteris ma- culis dihitis flavis vel nullis. Minor quam forraa genuina. 145 d* Capite thoiaceque rufescenti-hirtis, ore et scapo subtus flavis, antenuis superne uigricantibus, flagelli articulo secundo tertio multo breviore; mesonoto crasse punctato, scutello haud uitido sed rugoso-puuctato opaco, abdomine rufo, segmentis utrinque flavo-maculatis valvula anali iutegra vel subintegra; pedibus rufis, femoribus maxima parte nigris, tibiis nigro-maculatis. Nomada Brauusiana var. umbrosa Schmied. Capite tho- raceque dense rufescenti hirtis; labro et scapo toto nigris, flagello supra obscurato subtus ferrugineo; thorace nigro crasse punctato, callis et tegulis obscuris, his marginibus rufescentibus; abdomine rufo sive fusco, segmentis 2 et 3 maculis flavis lateralibus, 4 et 5 basibus latis nigris, valvula auali integra. Nomen Dom. Sigismund Brauus hymenopterorum cultoris as- sidui, amici honoratissimi, iu hac specie couservare volui. Patria: Europa centralis et meridionalis, ubique rarissima. Vorliegeiide Species stimmt in der Farbung ganz genau mit ochrostoma und waren nur die c^ bekannt geworden, so hatte sich iu ihnen kaum eine besondere Art vermutheu lassen. Die Q dagegeu sind durch 3 plastische Keuuzeichen sehr leicht vou ochrostoma zu unterscheideu, uamlich durch das flache glauzende Schildchen, das ira Verhaltniss langere 2. Geisselglied uud schliess- lich durch die andere Sculptur des Mesouotum. Betrachtet mau namlich ochrostoma Q von der Seite, so sieht man, wie die beiden Schildcheuhocker ausserordeutlich stark eutwickelt und durch eiue tiefe Ausbuchtung von einander getreunt sind; ferner ragen sie betrachtlich uber die Ebene des Mesonotum hervor und sind durch grobe ruuzeh'ge Punktirung matt. Bei Braunsiaua dagegeu ist das Schildcheu fast ganz flach, erhebt sich kaum iiber das Niveau des Mesonotum und ist nur hiuten schwach ge- theilt; scine Oberflache ist polirt uud zeigt uur gegen das Eude einige grobe Puukte. Betrachtet mau die Geissel vou ochro- storaa Q von uuteu, so erscheint das 2, Glied um eiu Drittel kiirzer als das dritte; letzteres selbst ist bedeutend lauger als das folgende. Bei Braunsiana dagegen ist das 2. Geisselglied dem dritten fast gleich, und dieses iibertrifft das vierte wenig an Lange. Schliesslich ist das Mesonotum von ochrostoma grob runzelig-punktirt und ohne Glaux, wahrend das der Braunsiana zwar grob punktirt, aber kaum gerunzelt ist und in Folge davon schwach glanzt. Mit dem Erwahnten glaube ich das Q sattsam characterisirt zu haben. Vom Kopfe ist manchraal nur das Hinterhaupt und ein breiter zackiger Streifen von hinten bis etwas iiber die Ftihler- basis hinaus schwarz; die Mandibeln sind weniger stumpf als bei ochrostoma. Die Zeichnung von Thorax und Hinterleib stiramt mit ochrostoma ungefahr iiberein, doch ist die Makel auf dem 5. Segment meist in 2 aufgelost; die rothe Zeichnung auf dem Mesonotum ist viel verschworamener; die Brustseiten haben einen grossen rothen Fleck ; auch der Metathorax zeigt zuweilen 2 rothe Punkte. Die Hinterleibssegmente sind an der Basis schmal schwarz, wenigstens die hinteren. Segmeut 3 hat beiderseits meist 2 kleine blassgelbe Punktflecken. Der Bauch ist fast einfarbig roth. So leicht wie das 2 'voi^ ochrostoma zu unterscheiden ist, so schwer fallt es, die richtigen (f herauszufinden, aus dem ein- fachen Grunde, weil all die plastischen Kennzeichen, die das $ so leicht kenntlich machen, dem c? nicht eigen sind. Ich selbst war lange im Zweifel, bis rair ein eigenthiiraliches Zwitterthier aus aller Verlegenheit half. Dasselbe ist naralich auf der rechten Seite ein cj^, auf der linken dagegen ein Q, eine Erscheinung, die schon mehrfach bei Hymenopteren beobachtet worden ist. Das 2. Geisselglied ist weit kiirzer als das dritte, das Schild- chen ist wie bei ochrostoma runzelig punktirt, ohne Glanz, und nur das Mesonotura hat die raattglanzende Oberflache des Q. Was sonst noch vou ochrostoma cj^ abweicht, sind das schwarze Schildchen und die kaura ausgeschnittene Endklappe. Ich be- sitze jedoch viel zu wenig Exeraplare, ura diese Kennzeichen als stets stichhaltig hinzustelleu. Es gehort also schon ein geiibtes Auge und ein Studiura im Freien dazu, ura diose Art gehorig zu untersclieiden. Die Varietjit umbrosa, die mir zuerst ans Griechenland unter die Augeu kain, hielt ich zuerst fiir eine eigene Art, denn sie 147 weicht in der That sebr von der Stammform ab. Zum Gliick fing ich am 30. Juni 1880 zusammen mit der Stammform den Uebergang von dieser zu umbrosa, Bei diesem Exeraplar ist das Mesouotum ganz schwarz, uud der Hinterleib zeigt nur auf dem 2. Segment deutlich gelbe ruude Seitenmakeln. Die Fiihler sind noch ganz roth, wahrend bei den griechischen Exemplaren der Schaft ganz schwarz ist. Kopf und Thorax ist bei deu letzteren starker behaart. Die hintereu Tibien siud bei rf und Q hinten mit einem schwarzen Wisch verseheu. Die cf ^er Varietat um- brosa haben sehr viel Aehnlichkeit mit rf der Nomada similis Mor., unterscheiden sich aber leicht durch das kurze 2. Geissel- glied. Sammtliche Exemplare dieser interessanten Art habe ich in der Zeit vom 8. — 30. Juui gefangen. Um die letztere Zeit waren die Thiere jedoch schon abgeflogen. Die Stammform findet sich, wie es scheint, eiuzeln in ganz Mitteleuropa, am schonsten besitze ich sie aus Thiiriugeu. Die Varietat umbrosa besitze ich, wie bereits gesagt, von hier uud aus Griechenland. Ein Parchen ist iu der Sammlung des Herrn Wustnei zu Souderburg vorhanden, ebeufalls aus Griechenlaud. Ein (^ steckt in der Berliuer Sammhing mit der Vaterlauds- angabe: Europa. 47. Nomada guttulata Schenck. Nomada guttulata, Schenck, Nass. Bienen, Jahrltiicher XIV, 1861, rag.388. Berliner Ent. Zeit. 1874, p. 172 und 344. Nomada rulilahris Thomson, 1. c. p. 197. Nomada flavoguttata Schenek, Nass. Bien. 1861, p. 191. 9- Nigra, satis sordide nife.scenti- pilnsa, anteunis sublougis ferrugineis, scapo nigro, artictilo flagelli secundo tertio paulo bre- viore; ore orbitaque rnfis, labro (lentictilo medio munito; mandi- 148 bulis tniucatis; tliorace deusc rugoso-puuctato, opaco, pronoto, callis, tegulis, scutello et uiaculis maguis mesopleuralibus rufis; abdorniue rufo, basi nigro, segnientis 2 — 5 maculis parvis rotundis vel triangularibus lateralibus oruatis, depressionibus 2 —4 latis politis; alis satis infiiscatis maculis hyalinis distinctis, veuis piceis, ordinaria satis longe pone furcani; pedibus rufis, basibus nigris, tibiis posticis apice spinulis plerumque tribus brevissimis nigris clavatis confertis. Var. 1. Scapo rufo-notato. Var. 2. Mesouoto vittis rufis dilutis. Nigra, ore flavo, mandibulis truncatis, scapo nigro, flagelli articulo secundo tertio multo breviore, capite thoraceque pallido- hirtis; callis et tegulis ferrugineis, scutello punctis duobus rufis ornato, abdomine rufo, basi nigro, segmentis 2 — 6 maculis flavidis parvis phis minus dihitis posticis fere contiguis ornatis, valvula dorsali subintegra; tibiis omnibus postice, posticis etiam antice uigro-maculatis, metatarsis posticis nigro-strigatis. Patria: Tota fere Europa, sed ubique rarissima. Nomada guttulata gehort mit zu den kleineren Arten und lasst sich unschwer erkennen durch die kleinen blassgelben Ma- keln sammtlicher Segmente, die bei beiden Geschlechtern jedoch, zumal beim r^, wenig deutlich hervortreten. Auch der schwarze Schaft ist ein' gutes Kenn/.oichen. Das 5 besitzt iiberdies in den wenigen kurzen schwarzen Dornen an dcn Hinterschienen- spitzen, die wie ein schwarzer Punkt sich ausnehmeu und sehr au trispinosa erinneru, ein uutiiigliches MerkmaL Man beachte ferner die abgestutzten Mandibeln, die die Art in die Nahe von ochrostoma stellen. Beim § sind Brust- und Metathoraxseiten weisslich behaart, aber nicht fleckeuarlig. Segmeut 2 hat beiderseits einen weiss- gelben Punktfleck, 3 nieist 2, 4 einen grosseren dreieckigen mehr nach iunen geriickteu Fleck, seitwarts von diesem meist noch ein 149 Puukttteck; die Fleckeu auf Segmeut 5 sind die giossteu, au- uahevnd uiereuformig uud stelieu sicli ualie. Beim r^ siud die Makelu des Hiuterleibs mehr iu die Qnere gezogeu, bei deu meisteu Exemplareu sebr scliwadi hervortreteud, sodass der Hiuterleib mauchuud unr rostrotli ersclieiut. Mau be- achte den schwarzen Fuhlerschaft uud die wohl uie fehleuden rothen Punkte des nur schwach getlieilteu Scliildcheus. Auch die schwarzlicheu Flecke der Beiue siud ziemlich charakteristisch. Noraada guttnlata fliegt vou Mitte Mai bis Aufang Juni. Im nordlicheu uud mittleren Europa scheiut die Art verbreitet zu sein, uberall jedoch gehort sie zu deu Selteuheiteu. Aus dem Siiden habe ich sie uicht erlialten. In Schweden ist sie uach Thomson selteu, in Deutschland fehlt sie wohl nirgeuds; liier in Thiiringen ist sie selten; haufiger war sie Ende Mai 1882. Aus Hollaud ist sie durch Ritsena nachgewiesen, aus Bohmeu erhielt ich sie durch Heiru Dr. v. Steiu, aus Ungarn durch H, Mocsary. Von siidlichereu Orteu ist sie bis jetzt nicht nachgewiesen. 48. Nomada obscura Zetterstedt. Nomada ubscura Zett. Ins. Lapp. 470, 3. Nylander, 'Ap. Bor. 178, 6. Thomson, Hyni. Scand. 198, 19. Nigra, capite tlioraceque dense rnguloso-puuctatis albido et fusco-hirsutis, anteunis rnfis longis, scapo nigro rarius subtus rufo-notato, puucto verticiuo rufo, labro toto vel niaxima parte nigro, maudibulis rnfis, apice bifidis; callis, tegulis et plerumque pronoto ochraceis, metathoracis latei ibus griseo - hirtis, scutello fortiter puuctato fere plauo, puuctis duobus rufis oinato; abdo- mine nigro, segmentis iuterdum medio vel margiuibus rufcsceu- tibus, 2 — 5 maculis albidis ornatis; alis infuscatis uervis ferru- gineis, veua ordiuaria pone furcani; piMlibus rufesccntibus nigro- variegatis, tibiis posticis apice spinulis iuaequalibus obscnris mu- nitis. 7—8""". 1,50 Pictura facillirae distiiignendus. Capite thoraceque griseo albido-hirtis, clypeo pilis stvatis albis obtecto, anteniiis nigris, ilagello subtus ferrugineo, articulo secundo tertio multo breviore, mandibulis ferrugineis distincte bifidis; thorace toto, etiam callis et tegulis nigris; abdomine nigro creberrime et subtiliter punctato, segmento secuudo utrinque macula satis magna rotundata, tertio macula minore intus acuta, sequentibus stiigis albis ornatis, val- vula anali uigra truucata, ventre nigro, albo-strigato; alis hya- linis, venis ferrugineis, ordinaria longe pone furcam; pedibus maxima partc nigris, tarsis ferrugineis. Var. Depressionibus apicalibus rufescentibus. Bavaria. Patiia: Europa septentrionalis et centralis. Inter rarissimas species. Nomada obscura ist eine sehr seltene, aber.leicht kenntliche Art. Die weisse Hinterleibszeichnung und die an der Spitze breiten und gespaltenen Mandibeln lassen keine Verwechshing zu. Kopf und Thorax sind schmutzig brauugelb behaart, zwischen diesen langeren Haaren bemerkt man kiirzere weissliche. Der Kopf ist schwarz, nur ein Punkt oben neben den Augen und die Mandibeln rothlich; auch die Rander der Lippe haben zuweilen diese Farbung. Geisselglied 2 ist deutlich kiirzer als 3. Das Mesonotum ist dicht runzelig-punktirt. Die weisslichen Makeln auf Segment 2 siud nach imien etwas vorgezogen, die auf 3 streifenartig, 4 hat Querbinde, die an den Seiten abgekiirzt ist, wofiir zuweilen eiu Punktfleck auftritt, 5 zeigt auf der Mitte eiuen Quadratfleck. Die Flecken auf Segmeut 2 und 3 sind innen meist roth gewassert. Die uiedergedriickten Endrander von 2 — 4 sind breit, an der Basis sehr schwach punktirt. Bauch schwarz mit weisslichen Flecken. Die Beine sind rostrotli, die Schenkel au der Basis schwarz, die hintersteu fast ganz; die hinteren Meta- tarsen kaum verdunkelt. 151 Duvch die ganz schwarze Farbuug rait deu weissen Hinter- leibsflecken ist das rf ein ganz auffallendes Thier. Der Clypeus ist dicht mit weissen Haaren bedeckt, Kopf uud Thorax siud soust zottig grauweiss behaart. Die Hinterleibssegmeute sind bis dicht ao das Ende fein punktirt. Die Flecken des Hinterleibes behalten auch bei getrockneten Exemplaren die hellweisse Farbe. Seg- ment 4 hat eine schmale weisse Binde, die in der Mitte unter- brochen und beiderseits hinten ausgenagt ist, die auf 5 ist beider- seits abgekiirzt, 6 hat weisseu Querfleck. An den Beinen sind die Kniee und sammtliche Tarseu rostroth, au den Voiderbeineu ist iiberdies die Vorderseite der Schienen und der Schenkel grosstentheils rostroth. Letztere sind unteu ziemlicli lang weiss behaart, die hinteren Schenkel nur kurz. Diese auftallende Art gehort zu deu selteusteu. Zetterstedt entdeckte sie zuerst in Scandinavien, wo sie auch Thomson spater gefuudeu hat. Ich fing am 24. Marz 1880 ein ganz frisches (^ bei Blankenburg in Thiiringen. H. Dr. Kriechbaumer fing ein (^ in Baiern bei Thalkirchen am 7. April 1859, ein anderes bei Pullach am 29. April 1858. Ein Q steckt in der Sturm'scheu Sammlung zu Miinchen. Im Jahre 1882 fing ich ein ^' bereits am 19. Marz, au derselben Stelle, wo ich 2 Jahre friiher das (^ angetroffen hatte. 49. Nomada rhenana Mor. Nomada rhenana Morawitz, Beitrag zur Bienentauna Deutsch- lands. 1872. pag-. 382, 54. Nomada xauthosticta Schenck, Nass. Bienen 1861, p. 191, 18. Nomada rufipes Sclienck, Nachtrag 1868, p. 74. Capite thoraceque dense et crasse rugoso-punctatis parce ochraceo-pilosis, ore et tota orbita laete rufis; labro denticulo parvo munito, mandibulis subacutis, auteunis rufis, flagelli arti- 152 culo secundo tevtio vix breviore; tliorace uigro, prouoto callisque tulvis, scutelli tuberculis et postscntello, tegulis et inaculis meso- pleuralibus rufis; abdomiue laete rufo basi uigro, segnientorum basibus obscuris, segiiiento secundo utrinque niacula rotundo flava ornato, alis satis infuraatis, cellula cubitali teitia superne valde angustata, vena ordinaria fere interstitiali; pedibus rufis, sohun femoribus posticis basi nigris, tibiis posticis apice spiuulis uon- uullis brevibus pallidis munitis. 7 — 9""". Var. 1. Callis et pronoto rufis, mesopleuris parum rufopictis; ab- domine haud fiavo-maculato. Corpus parvum. Var. 2. Etiam segmento tertio puucto fiavo laterali ornato. Var. 3. Ore praecipue labro et scutelli tuberculis flavescentibus, segmentis 2 — 4, iuterdum 2 — 5 flavo-maculatis. Var. 4. Ut var. 3, mesonoto autem utrinque rufo-vel flavo-strigato. Patria: Europa ceutralis et meridionalis. Nomada rheuaua ist in Bezug auf Farbuug eiue hochst ver- auderliche Art. Sie hat aber eiuen so eigeuthumlichen Habitus, dass sie sich stets gut erkeunen lasst. Namentlich der breit eiformige ziemlich fiache Hiuterleib, die gauz roth gefarbte Orbita, die grossen Makelu des Schildcheus uud das Fehleu der mittlereu Mesouotum - Streifeu verratheu sie leicht. Grossere Exeraplare macheu sich leicht kenntlich durch die gelben Zeichuuugeu des Thorax. Sehr characteristisch ist feruer der Fiihlerbau, iudem das 2. Geisselglied kaum kiirzer als das 3. ist. Feruer mochte ich noch erwahueu, dass die 3. Cubitalzelle sich auffalleud jah uach obeu vereugt uud fast geschlosseu erscheint. Der lierz- formige Raum des Metathorax ist von der Mitte au fast glatt. Die Behaaruug des Thieres ist ausserordentlich sparlich, sodass es fast uackt erscheiut. Die Schildcheuhocker sind stark eut- wickelt, glauzend und mit zerstreuten groben Punkteu besetzt. Die Hiuterleibsfarbung erinuert sehr an lateralis Panzer. Nicht die Eudrauder der Segmente siud schwarz gefarbt, wie Morawitz augiebt, souderu es schimmert die schwarze Basis durch deu Eudrand des vorhergehendeu Segmentes durch. 153 Nomada rheuatia fiadet sich eiozelu im gau/.cu mittlereu uurl siidlichereu Euiopa. Iii grosserer Au/.ahl habe ich sie uie zu- sammeu gefunden. Sie fliegt meist unter der Stammform von ruficoruis in lichtera Gebiisch, am Rande von Geholz, auf Wieseu u. s. w. Sie erscheint hier in Thiiriugen meist erst im Juui. Einmal fing ich sie uoch sehr spat im Jahre, am 20. August, auf Senecio Jacobaea und zwar die grosse bunte Varietat. Es ist bis jetzt nicht gegliickt, ein c? ^u dieser Art aufzu- finden, trotzdem die § in zahlreichen Exemplaren bekannt sind. Ein (5', das in der Sammlung des H. vou Hagens sich befindet und von Schenck als N. rufipes (= rhenana) bezettelt ist, ist trispinosa. Ich zweifle jetzt nicht mehr daran, dass wir es hier mit einem auffallenden Beispiel von Dimorphismus zu thun haben, dergestalt, dass rhenana und zonata Formeu derselben Art sind. 50. Nomada dira Mocsary in litt. Caput et thorax ruguloso-punctata, salis dense rufescenti- hirta, pectore autem fere glabro, subnitido. Caput nigrum, ore rufo, labro inermi. Antennae longae, rufae, scapo superne fusco- variegato, flagelli articulis distincte Intitudine longioribus, secundo tertio aequali. Thorax niger, callis et tegulis rufis; scutello vix bituberculato ; metapleuris nifesceuti-liirtis. Abdomen rufum, basi nigro-maculatum, segmentis anticis utrinque punctis nigris. Alae leniter infumatae, venis piceis, ordiuaria longe pone furcam. Pe- des rufi, coxis et trochanteribus nigris, tibiis posticis apice spi- nulis pallidis. 8'"". Nigra, dense pallido-hirta, ore citriuo anteunis fulvis, flagelli articulo secundo, tertio fere aequali, scapo supra nigro, iufra ci- trino, mandibulis satis acutis, labro haud dentato; thorace nigro. 154 tegulis et callis ferrugineis, abdomine fulvo basi nigro, segmento 2 et 3 inaciilis rotundatis, quarto fascia subinterrupta, quinto et sexto fasciis integris flavis, segmento anali exciso; pedibus ferru- gineis, femoribus basibus nigris, tibiis anticis postice nigro-macu- latis; vena ordinaria longe pone furcam. 10 — 11'"'". Patria: Hungaria, Graecia, Italia (Livorno Mus. Vind.) Das 2 ahnelt sehr der rhenana, das c^ der ochrostoma und mutabilis. Bis jetzt habe ich nur ein einziges ^ zu Gesicht bekommen, das sich iu der Kaiserlicheu Sammhxng zu Wien befindet und vou Manu bei Livoruo gefaugen worden ist. Dasselbe hat viel Aehnlich- keit mit rhenana, unterscheidet sich aber leicht durch die in der Bestimmungstabelle hervorgehobenen Merkmale. Sehr leicht ist raoglich, dass auch Q mit gelbgeflecktem Hiuterleibe vorkommen. Beim cf sind die Geisselglieder ebeufalls etwas ISnger als breit, rostgelb, Schaft obeu schwarz, uuteu hellgelb. Gesicht gelb, ein Streifeu zieht sich an den Augen empor. Kopf und Thorax siud punktirt-geruuzelt, matt, dicht schmutzig-gelb be- haart, zumal der Clypeus mit dichter anliegender Behaarung, auch die Brust so stark behaart, dass die Sculptur kaum erkannt wer- den kann. Hinterleib rostgelb, hinter der schwarzen Basis des 1. Segmentes gelbliche verschwommene Flecken, die ganz fehlen koiinen. Die Seitenflecken auf Segment 2 und 3 sind rundlich- oval, die Biude auf 4 gauz schmal unterbrochen. Bauch rostroth. Die 4 vorderen Tibien hiuten mit schwarzem Fleck. Hiiften und die Basis der Hinterschenkel mit langen weissen Haaren, aber die Hinterschenkel ohne Grube. Ein (^ von Livorno hat wie das Q an den Seiten der vor- deren Segmente schwarze Punktflecken. 155 51. Nomada lateralis Panzer. Nomada lateralis Panzer, F. G. 96, 20 d' 21 $ Apis xauthosticta Kirby, II, 212, 28 Q. Nomada lateralis H. Schaffer, Nomada N. 5. Nomada lateralis Thomson, II, 198. Nomada Bridgmaniana Sraith, 2. ed. 115. Nigra, parum pilosa, mesonoto cum pleuris haud rufo-pictis, mandibulis apice acutis, antennarum scapo uigro, articulo tertio quarto breviore, callis humeralibus citriuis, scutello puuctis vel maculis duabus rufis, abdomiue i'ufo basi nigra, segmento secundo macula parva rotunda flava utrinque ornato. Vena ordinaria poue furcam. 9— lO'"'". Var. 1. Etiam segmentum tertium utrinque puucto flavo ornatum. Var. 2. Segmentum secundum macula rotuuda utrinque, quin- tum macula quadrata ornatum. Var. 3. Segmenta 2, 3 et 5 flavo-picta. Var. 4. N. lateralis var. Megapolitana Schmied. Segmen- tum secundum maculis majoribus, tertium et quartum strigis, quintum macula quadrata flavis. Germania sep- tentrionalis. Var. 5. N. lateralis var. Blancoburgensis Schmied. Ab- domen plerumque apicem versus colore obscuriore, haud flavo-pictum. Corpus minus. Thuringia. Bavaria. Var. 6. Scutellum nigrum. (^ Caput et thorax superne dense ochraceo-, subtus albo-pilosa. Scapus semper niger; flagelli articulus secundus tertio uiulto bre- vior. Mandibulae satis acutae. Os citriuuni. Thorax uiger, callis humeralibus citrino-marginatis. Plerumque omnia segmeuta flavo- 13 156 maculata sunt, in varietate Blancoburgensis tantum secundum vel etiam tertium dilute. Patria: Europa centralis; rarissima in meridionali. Nomada lateralis ist eine scharfumgrenzte Art uud besitzt namentlich in ihren citrongelben, von dem dunklen Grunde scharf abstechendeu Schulterbeulen ein untriigliches Kennzeichen. Von der ochrostoma ist sie scharf getreunt, uameutlich durch ganz andere Mandibeln- und Schildchenstructur, eher noch liesse sich eine Verwandschaft mit Brannsiana und rhenana nachweisen. Von der ruficornis lasst sie sich leicht durch die constant gelb gefarbten Schulterbeuleu unterscheiden. Dagegen steht sie sehr nahe der N. borealis, wenigstens was die Q anbelaugt, letztere Art hat jedoch im weiblichen Geschlecht stark behaarten Kopf und Thorax und dunkel gefarbte Schulterbeulen, die (f dagegen einen ganz anders gefarbten Hinterleib. Man begreift gar nicht, wie diese Art zu so viel Irrthumern Veranlassung gegeben hat, zumal auch ihre Erscheinuugszeit sie sattsam kenntlich macht. Wer freilich Arten nur aus Sammlungen kenneu lernen will, wird nie aufhoren, Fehler gegen die Natur zu begehen. Kopf kurz, queroval, schwarz, Mund nebst schmalera Clypeus- rand roth, znweilen auch ein schraaler Streif an den Augen erapor. Schaft fast stets schwarz, selteu vorn roth geiieckt, auch die beiden ersten Geisselglieder oben verduukelt. Das 2. Geisselglied fast ■''/4 vom dritteu. Thorax scliwarz, Schulterbeuleu schon citronen- gelb, Fliigeldeckeu und 2 Fleken des ziemlich flachen Schildcheus rostroth. Kopf und Thorax stark punktirt-gerunzelt, fast ohue Glanz, diinn schniutzig biaungrau behaart, der Kopf etwas starker. Hiuterleib schon rothbraun, Basis schwarz, Segmeut 2 beiderseits mit rundem gelben Fleck. Zuweilen ist die Basis der Segmente schwarz geringelt, welche Farbung durch das dariiber liegeude Segment hindurclischimmert. Die meisten norddeutschen Exem- plare zeigen eine duuklere Hinterleibsfarbung, dafiir aber reichere 157 gelbe Flecken. Die Varietaten sind in den Diagnosen angegebeu. Ein Q der Varietat Blancoburgensis wurde voriges Jahr am letzten Marz von Frau Dr. Schiniedeknecht gefangen, ein zweites steckt in der Miinchener Sammhing. — Der Baucli ist fast ganz roth. Die Fliigel schwach getriibt mit schwarzbraunem Geader, die Vena ordinaria weit hinter der Gabel. Beine rothbraun, diinn laugbehaart, die Basis schwarz, an den Hinterschenkeln nur uoch die Spitze roth. Zuweilen haben dia hinteven Metatarsen einen schwarzlichen An- flug. Hinterschienen am Ende abgestutzt, rait einer Reihe brauner Dornen, die nach hinten allmahlich langer werden. Die r^ sind weit schwieriger zu uuterscheideu als die $ , weil namentlich die hellgelbe Farbung der Schulterbeuleu uicht so deutlich hervortritt. Ganz besonders hat man sich wohl zu hiiten, Exemplare der flavo-guttata mit heller Oberlippe mit vor- liegender Art zu verwechseln. Wer seine Funde genau mit dem Datum versieht, hat immer noch leichte Arbeit, da flavoguttata weit spater erscheint. Charakteristisch fiir die rf der lateralis ist der schwarze Schaft, der hellgelbe Mund und Streifen an den Augen empor, die spitzen Mandibeln und der hellgelbe Rand der Schulterbeulen. Die Behaarung von Kopf und Thorax ist im Vergleich mit den Q auffallend dicht und struppig, oben brauulich, uuten weiss- lich. Der Kopfschild dicht anliegend weiss behaart, ebenso alle Schenkel an der Unterseite mitdichter und langer weisser Behaaruug. Die Basis der Geissel ist oben stark verdunkelt, Geisselglied 2 nur Va von 3. Bei meinen sammtlichen zahheichen Exemplaren ist der Thorax mattschwarz, nur die Fliigeldecken rostroth und die Schulterbeulen mehr oder weniger hellgelb gerandet. Der Hinterleib hat im Allgemeinen ein freudigeres Roth als bei den (5* vou ochrostoma und flavoguttata. die helle Zeichnuug tritt nie bindeuartig auf, auch nie so regelmassig iu ruudlichen Fleckeu wie bei ochrostoma. Grossere Exemplare haben auf ulleu Seg- menten, mit Ausnahrae des ersten, gelbe Fleckeu, und zwar sind 13* 158 die anf Segment 2 rund, die folgenden quer und riicken immer mehr nach innen, sodass die auf 5 uud 6 sich in der Mitte be- ruhren, den Seitenrand dagegen frei lassen. Das Analsegmeut ist roth, deutlich ausgeschnitten. Thiiriuger Exemplare haben meist eine hellrothe Gruudfarbe, nur die Basis des 1. Segmentes schwarz. Sonst sind die breiten niedergedriickten Endrander ver- dunkelt. Bei kleiuereu Exemplaren siud nur die Flecken auf 2, 3 und 6 deutlich, die iibrigen verschwommeu. Bei den klQinsten Individuen, die als cf der Blancoburgensis aufzufasseu seiu wiir- den, zeigt blos 1 und 2 kleine ruudliche Seiteufleckeu. An den Beinen tritt die schwarze Farbung starker auf als bei den $, nameutlich sind die Tibien stets schwarz gefleckt. Das Fliigel- geader ist brauu, bei kleinereu Exemplaren heller, namentlich hat bei diesen das Stigma eiue fast rostgelbe Farbung. Die Flugzeit von Nomada lateralis ist zeitig im Friihjahr. Wie bereits erwahnt, ist dies eiu Mittel zur Sicherstellung der Art. Hier iu Mitteldeutschland ist sie die erste Nomada im Jahre, das erste rf fing ich im Jahre 1882 bereits den 10. Marz. Hinzugefiigt muss werden, dass wir um diese Zeit die prachtvollste Witterung hatten. Die Q. erscheinen stets einige Tage spater. So erschienen sie in demselben Jahre am zahlreichsten in den ersten Tagen des April. Ich gestehe, mir ist gerade diese Art durch ihr friihes Erscheinen eine der liebsten, begriisst man sie doch als die erste von der Reihe bunter Schwestern mit derselben Freude, wie man nach laugem Winter die ersten Anemonen er- bliihen sieht. Fiir Blumen hat diese Art wenig Vorliebe. An Weidenkatz- chen bekommt man nur einzelne Exemplare. Beide Geschlechter fliegen gern am Saum von sonnigen Geholzeu, auf lockerem Boden an bewachsenen Raudern u. s. w. So traf ich die Q. einmal ziemlich haufig am Anfang einer schattigen Schlucht unterhalb Blankenburg in Thiiringen. Die Art verschwindet rasch wieder, weuigstens hier. Das letzte Exemplar fing ich voriges Jahr am 10. April. In Norddeutschland, wo die Art haufig zu sein scheint, fliegt sie schon weit spater. So sind die zahh-eichen Exemplare, welche mir Herr Friese von Schwerin in Mecklenburg mittheilte, erst 159 Eude April, ein Q sogar erst deu 13. Mai gefangeu. Auch ein ^ aus Hollaud vou Ritsema datirt vom 10. Mai 1877. Im Nordeu vou Europa .scheiut die Art zu fehleu, wenigstens fiilirt sie Thomson uicht an. In Mittelenropa scheint sie dagegen iiberall vorzukommen, in Deutschland stellenweiss himfig. So stecken auch in der Miinchener Sammlung eine ganze Reihe von Exemplaren, die von Hru. Dr. Kriechbaumer am 15. April um Miinchen an Huflattig gefangen worden sind. In Holland ist sie nach Ritsema nicht allzuselteu zu findeu. In Nassau komrat sie nach Schenck ebenfalls vor, merkwiirdigerweise fasste sie der ge- nannte Autor abar als eine Varietat seiner lateralis (= ochrostoma Kirby) auf. lu der Sturm'schen Sammhing steckt ein Exemplar vom 16. April 1829. In England kommt sie nach Kirby und Smith eiuzeln vor. Im Siiden scheiut sie hochst selten zu sein, so habe ich sie in den reichen Sammlungen aus der Schweiz, Tyrol und Ungarn nicht mehr gefundeu. Dagegen hat sie Perez aus Siidfrankreich nachgewiesen und Radoszkowsky aus dem Caucasus. 52. Nomada rubra Smith. Nomada rubra Smith, Zool. VII, Append. 41 Q . Bees of Great Brit. 131, 2. ed. 125. Atra, raandibulis tlavis, antennis rnfis, scapo nigro-punctato; callis citrinis, mesonoti strigis lateralibus scutellisque ferrugineis, metapleuris niveo-hirtis; abdomine ferrugineo, immaculato. lch kenne diese Art nur aus der Beschreibung und diese ist sehr kurz. Immerhin liesse sich das Thier an seiuer eigenthiim- lichen Farbung leicht erkenneu, namentlich an den gelben Schulter- beuleu und Mandibeln bei einiarbig rothem Hinterleib. Als eine Farbung der lateralis odcr rhenana lasst sich das Thier wegen 160 der silberweiss behaarten Metathoraxseiten nicht auffasseu. Smith fiihrt uoch folgende Kennzeichen an: Wangen schwarz, hintere Orbita rostroth. Das Ende der Hinterschenkel ist oben in einen spitzen Doru ausgezogen. Das einzige Exemphir im Brittischen Museum wurde von Dr. Leach bei Kingsbridge in Devonshire gefiingen. Die Beschreibung passt zieralich gut auf eine Varietat der N. Mocsaryi Schm., die ich vor kurzer Zeit von Magretti aus Ober- italien erhielt. 53. Nomada zonata Panzer. Noniada zouata Panzer F. U. 53, 20. H. Schaffer Nomada n. 14. Eversmann 97; 12. Sclienck, Nassauische Bientn, 1861, p. 186. 2. Nachtrag 1868, p. 74. Nigra, parum breviter pilosa, antennis mifis, articulo tertio qnarto paulo breviore, mandibulis acutis, ore et orbita rufis, callis humeralibus tuberculisque scntelli fortibus nec non pronoto flavis, vel ferrugineo-ilavis, rarius rufis, mcsopleuiis fere semper macula- tis, abdomine rufo, maculis magnis vel fasciis iuterruptis flavis, marginibus latis depressis uigricantibus, pedibns rufis basi nigris, tibiis posticis apice spinulis satis brevibus fere aequalibus; vena ordinaria pone furcam. 7 — 8""". Var. 1. Maculae scutelli magnae citrinae confluentes. Metathorax punctis duobus citrinis. Margines segmentorum ferru- ginei. Orbita superne plerumque flavo-picta. Var. 2. Ut 1 sed mesonotum vittis longitudinalibus rufis et metathorax maculis magnis flavis et rufis. Caput et thorax densius pilosa; flagelli articulus secundus diraidio sequentis brevior. Antennae supra plus minus nigri- 161 cantes, plerumque usque ad apicein. Scapus subtus, os et semper ma- cula temporalis juxta ociilos adscendeus flava. Labrum vix den- tatuiu, Thorax callis humeralibus, maculis mesopleurarum et plerum- que scutelli flavis. Abdomeu uigricaus, maculis magnis intus acutis vel fasciis plus ininus iuterruptis flavis rufo-marginatis. Segmeutum pri- mum vix punctatum satis nitidum, basi nigrum, plerumque maculis duabus flavis rariiis ferrugiueis ; segmentum auale excisum. Pedes ferruginei, flavo-maculati, basibus uigris. Alae nervis piceis, veua ordinaria fere interstitiali rarius distincte pone furcam. Var. 1. Scutellum maculis magnis flavis. Flava sunt etiara prono- tum, calli, tegulae, maculae magnae mesopleurarum et coxarum anticarum. Maculae flavae prope oculorum basin postice magnae oblique truncatae. Thuringia. Var. 2. Scutelli maculae punctiformes; tegulae ferrugineae. Sca- pus subtus plerumque tantum ferrugineo-maculatus. Var. 3. Scutellum nigrum. Patria: Europa meridionalis et centralis, haud frequens. Nomada zonata lasst sich immer leicht erkennen, aber ich fiige hinzu, nur durch eiu geiibtes Auge. Es tritt ebeu bei ihr nicht ein einzelnes plastisches Merkmal hervor, das auch fur den Ungeiibten ein sicheres Criterium abgabe, sondern es vereinigen sich iu ihr eine ganze Reihe habitueller Merkmale, die die Unter- scheidung von deutschen Arten der Gattung Nomada nicht schwie- rig machen. Nur die kleinen (f der ruficornis var. hybrida be- reiten Schwierigkeit. Noch schwieriger freilich sind die Trennungen von den ausser- deutschen cruenta, Schraiedeknechti und longiceps, wie ich iiber- haupt die Gruppe der rhenana fiir eine sehr subtile halte. Nomada zonata uiit ruficornis zu vereinigen, wie es z. B. Schenck thut, geht durchaus nicht an; wohl habe ich aber obeu be- reits meine Ueberzeugung ausgesprochen, dass zonata und rhenana zusararaengehoren. Bei beiden Geschlechtern ist Kopf und Thorax sehr stark koruig gerunzelt. Beira $ ist der Mund, die ganze Orbita und die Fiihler roth, letztere oben uur schwach verdunkelt. Der Kopf ist ziem- 162 lich kurz, die Oberlippe mit kleinem Zahn versehen. Die Thorax- zeichnuug ist iu den meisten Fallen hellgelb, ncnnentlich haben sudliche Exemplare dieselbe stets, selten wird die Farbe rostroth» die wohl nie fehlendeu Brustfleckcn sind dagegeu meist roth. Bei deu hell gefarbteu Exemplnren aus dem Siiden ist die Orbita oben gelb, zuweileu auch der Metathorax mit zwei gelben Punktflecken geziert. Die Fliigelspitzen habe ich stets rostroth gefunden. Diese hellen Farbungen gehoren mit zu den schonsten unter den No- madeu. Die Schildchenflecken beriihren sich meistentheils und sind zuweilen schmal roth umrandet. Der Hinterleib ist stets leichlich gelb gezeichnet und zwar tritt diese Zeichnung meist bindenartig auf, ich besitze nur ein Exemplar, wo die vorderen Fleken weit von einander getrennt sind. Segmeut 5 ist stets mit gvosscm Mittelfleck versehen. Die beiden niedergedriickten Eud- rander sind fast immer schwarzlich, sehr selten roth. Die Basis des ersten Segmentes ist schwarz, dahinter rostrothe oder gelbe Flecken, bei einem meiner Exemplare sogar eine gelbe Binde. Bauch roth, die Segmentrander schmal schwarz. Die Fliigel nur am Raude schwach getriibt mit schwarzbraunem Geader, das Stigma heller. Die Beiue roth, die vier Vorderschenkel an der Basis schwarz gefleckt, die hinteren ausgedehnter schwarz, auch die Hintertibien hinten mit schwarzlichem Wisch. An der Spitze derselben eine Reihe kurzer spitzer braunlicher Dorneu. Bei den c^ sind Kopf und Thorax oben und unten ziemlich dicht schmutzig braungrau behaart und noch starker kornig ge- ruuzelt-punktirt. Die gelbe Mundzeichnung zieht sich stets in eiuera schmaleu Streifen an deu Augen empor. Eiu gelber, oben breit abgestutzter gelber Fleck hinten an der Basis der Augen fehlt wohl niemals, sehr selteu die beiden Schildchenflecken. Das Pronotum zeigt bei kleineu Exemplaren nur einen schmalen gelben Streif, der Schaft ist bei solchen unten braunlich-gelb gefleckt. Die Grundfarbe des Hiuterleibs ist schwarzlich mit rothem Schim- mer, die breiten gelbeu Flecken an deu Raudern roth gewassert. Die gelbe Zeichuuug tritt fast stets in unterbrochenen Binden auf, sodass durch die schwarzeu Eudrander eine ziemlichcharakteristische Farbung entsteht, namlich ein schmaler duukler Laugsstreifen mitten iiber den Riickeu bis fast zur Spitze; auf welchem ver- 163 schiedene diinkle Querstreifen oder vielinehr flache Dreiecke steheu, die Spitze nach vorn. Seltener sind die vorderen gelben Fleckeu weiter von einander getrenat. Bauch mit gelbeu Querbiudeu. Die Vena ordinaria ist inerkwiirdigerweise bei den meisten Exemplaren fast iuterstitiell. Au den Beiueu sind die Sclieukel hinteu fast bis zur Spitze schwarz gestreift und die Tibien hinten mit schwarzem Wisch versehen. Nomada zonata fliegt in Thiiringen von Mitte Mai bis in den Juni. In siidlichen Gegenden tritt sie etwas friilier auf. In der Miinchener Samrahing befindeu sich verschiedeue Exemplare von Triest aus den letzteu Tagen des April. Meiue sammtlichen Stiicke habe ich au verschiedeueu Blumen gefangen. Wie es scheiut, fehlt diese Art im Nordeu. Auch sonst scheiut sie, mit Ausuahme von Westdeutschland, uicht nllzuhaufig zu sein. Aus Norddeutschland habe ich sie nicht erhalten, da- gegen war sie in der Sammluug des Herrn von Hagens aus der Gegend von Cleve und Diissehlorf gut vertreteu. Bei uns ist sie selten, Q habe ich ganz wenig gefaugeu. Ihre eigentliche Hei- math ist der Siideu des Gebietes. Bei Bozeu, Triest und Mar- seille scheiut sie nicht selten zu sein, ferner war sie vertreten in Sammlungen aus der Scliweiz, Tyrol und Uugarn. Die pracht- vollsten Stiicke habe ich von meinem verehrteu Collegeu Kohl aus der Umgebung von Bozen erhalten, wo die Art die haufigste Nomada zu sein scheint. Die Var. 2 steckt iu einem wunderbar schonen Exemplare im Wiener Museum von Mann bei Brussa gesammelt. 164 54. Nomada ruficornis Linne. Apis ruticuniis Liime, Syst. Nat. I. 958. Kirby, Mon. Ap. Angl. II, 210 ^' Nomada rulicornis Fabr. Ent. Syst. II, 346, Syst. P. 390. Panzer, F. (I. 55, 18. Schenck, Nass. B. p. 183. Thomson, Hym. Sc. II, 189. Sniith, II. Ed. p. 110. Apis Hava Kirby, 1. c. 186 (^, Apis leucophthalma Kirby, 1. c. 197 (pro parte.) Nomada flava Panzer, 1. c. 53, 21 rj^. Schenck, 1. c. 187. Nomada siguata Jurine, Hym. geu. 31, tab. 10. Smith, 11. Ed. p. 113. Thomson, 1. c. II, 191. Nomada glabella Thomson, Op. 96. Hym. Sc. II, 192. Capite thoraceque rufescenti-griseo-pilosis, matapleuris haud albifio-villosis, mandibulis acutis, labro rufo, antenuis longis, articulo flagelli secundo tertio distincte breviore; ore et orbita rufis; thorace plus minus rufo-picto, mesonoto plerumque vittis rufis sive rubris quatuor ornato, callis, tegulis, maculis mesopleu- ralibus ct ,scut(>lIo seinper rufis: abdomine rufo, basi nigro, pictura flava valde variabili. segmento secundo plerumque maculis intus acutis; alis leiiiter fumatis, venis obscuris, ordinaria plerumque pone furcam; pedibus rufis, femoiibus plus minns nigro-variegatis, tibiis posticis apice spiuulis pallidis satis lougis inaequalibus. 8—14'"™. Var. 1. N. ruficornis var. mirabilis Schmied, Mesonoto parum piloso, vittis 4 rufis dilutis, pronoto tegulis et scutello rufis, callis et maculis plerumque quatuor metatlioracis flavis; segmento primo abdominis nigro fascia inedia flava rufo-lirabata et iuterrupta; ceteris 165 segmentis laete flavis depressionibus apicalibus nigri- cantibus, ventre nigro rufo- et flavo-variegato. Inter piilcherrimas hujus geueris species. 8 — 14'"'". Var. 2. N. ruficornis var. signata .Turine. Ut var. 1, vittis autem mesonoti quatuor rufis magis distinctis, maculis metathoracis flavis plerumque rufo-limbatis, depressio- nibus segmentorum 1 et 2 nigricautibus rufo-limbatis, segmentorum ceterorum ferrugiueis. Var. 3. N. ruficornis var. flava Panzer. Ut praecedentes, maculis raetathoracis rufis, spatio cordiformi saepissime immaculato, segmento abdomiuis primo haud flavo- picto, fascia flava segmeuti secuudi subinterrupta, tertii medio leniter excisa. Var. 4. N. ruficornis, forma geuuina. Metathorace rufo- notato; segmeuto secuudo macula transversa intus acuta citrina sive flava, tertio macula minore, quarto fascia utrinque abbreviata rarissime immaculato, quinto macula quadrata; ventre rubro, interdum flavo-macu- lato. Var. 5. N. ruficornis var. glabella Thonisou. Capite tho- raceque parum pilosis, mesonoto obsolete rufo-vittato, metathorace pleiumque imraaculato fere glabro; abdo- minis colore obscuriore, segraentis 3 et 4 interdura imraaculatis. Praesertim Europa borealis. Var. 6. N. ruficornis var. phoenicea Scliraiedek. Capite ubertira rufo-picto, raesouoto toto rufo liuea media nigra; prouoto, callis, tegulis, niaculis maguis raeso- pleuralibus, scutello, postscuteHo et raaoulis raetatho- racis rufis; abdorainis basi pictura uigra N. alboguttatae instar, pictuni flava ut in forraa geuuina. Germania. Var. 7. N. ruficornis var. trapeziforrais Sehmiedek. Ga- pitis tboracisque pictura rufa fere ut formae geuuinae; postscutello obsolete rufo-picto; abdomine fere piceo 166 segmenti.s dilute fusco-sive rufo-notatis, secuudo ma- (Uila medinm fere attiiigeute iutus nou acuta sed late truncatn et leuiter rotundata, tertio niaculis parvis, quarto fascia utrinque abbreviata, quinto raacula qua- drata oruatis; veutre fusco fasciis paucis flavis. Differt praeterea veua ordinaria interstitiali (semper?) et scu- tello fortiter bituberculato. 12™'". Bavaria. Var. 8. N. ruficornis var. incorapleta Schmied. Capitis thoracisque pictura ut foi-mae genuinae, postscutello punctis duobus, raetathorace raaculis satis magnis rufis. Abdominis segmento secundo macula rotnudata, tertio et quarto punctis, quinto niacula quadrata flavis orna- tis. Miuima varietas. 7 — 8"'". Var. 9. N. ruficornis var. hybrida Schraied. Antennarum scapo subtus dih;te fusco vel rufo, interdum toto nigricante; raesonoto haud rufo- vittato, metathorace imraaculato; segraento secundo raaculis rotundatis vel breviter intus acutis, tertio et quarto punctis, quinto macula quadrata flavis ornatis. Pictura flava segmen- torum 3 — 5 saepe diluta. 8'"'". Caveas ne hanc varietatem coufundas cum N. Dalla- Torreaua, a qua praecipue dittert anteunis brevioribus, labro rufo, pictura abdominis et alarum venis palli- dioribus. Capite thoraceque rufescenti-griseo-hirtis, ore flavo, mandibulis acutis, anteunis ferrugiueis dimidio basali superue nigricante, fla- gelli articulo secundo tertio diraidio breviore, tegulis semper ochra- ceis, scutello nigro vel puuctis duobus rufescentibus ornato; ab- douiine plerumque fasciis flavis integris rarius phis minus inter- ruptis ornato, valvula anali valde excisa; alis leniter iufumatis, venis ochraceis, ordiuaria poue furcam, interdum praecipue iu 167 speciminibus minutis interstitiali; pedibus ferrugineis basibus nigris. 7 14""". Var. 1. N. vuficornis var. mirabilis Schmied. Scapo sub- tus flavo vel ochraceo, pronoto interdum rufo-uotato; callis et raacula mesopleurali citrinis, tegulis ferrugineis, scutello punctis duobus rulis oruato; abdominis seg- mento primo nigro, pone raedium fascia vel maculis citrinis fere semper rufo-limbatis, reliquis segmeutis citrinis depressionibus apicalibus satis angustis nigri- cantibus, posticis plerumque pallidioribus; ventre flavo fusco-fasciato. S-l^-"'". NB. In exemplaribus hujus varietatis minimis inter- dum vix 8™™ attingentibus scapus et scutellum tota nigra, calli ochracei sunt; praeterea ma- cula mesopleuralis deest. Var. 2. N. ruficornis var. flava Panzer. Ut var. 1, seg- mento abdominis primo fusco-vel flavo-fasciato, de- pressionibus apicalibus segmentorum ferrugineis haud piceis, segmenti secundi fascia flava interdum inter- rupta. Var. 3. N. ruficornis, forma genuina. Callis ochraceis, pectore nigra rarius macula parva flava ornato, scu- tello fere semper immaculato, fasciis flavis abdominis anticis plus minus interruptis. Corpore minore. Var. 4. N. ruficornis var. glabella Thomson. Antennis scapo subtus flavo sive fulvo, callis ochraceis, scutello raaculis rufis uotato (an semper?) abdomine plerumque segmentis 2, 3 vel 2 — 4 maculis flavis, ceteris fasciis abbreviatis ornatis. Var. 5. N. ruficornis var. hybrida Schmied. Corpus mini- mum, vix 7'"'" attingens. Ore citrino, antennarum scapo toto nigro subtus plerumque dilute pallido, callis piceis, tegulis ferru- gineis, scutello immaculato, abdomine piceo, segmento primo fascia abbreviata rufa, segmentis 2 — 6 fasciis flavis anticis subinterruptis; alis venis pallidis, ordinaria 168 fere interstitiali; pedibus ferrugineis basibus nigris, tibiis postice nigro-maculatis. Exemplaribus parvis N. zonatae valde similis et difficillime distinguenda. Patria: Tota Europa, rara in meridionali. Nomada ruficornis ist ohne Zweifel der Proteus unter diesem wandelbaren Genus. Die extremen Formeu in der langeu Reihe dieser Varietateu, die mirabilis und hybrida, stehen sich so fern, dass selbst in einem solchen Genus eine Zusammenziehung der- artiger Formen gewagt erscheiuen konnte. Dies wird auch stets der Fall bei demjenigen sein, der nur einzelne Individuen aus der Reihe zur Vergleichung vor sicli hat, habe ich mich doch selbst auch lange gestrSubt, die signata nur als eine Varietat der rufi- cornis aufzufassen. Um klar zu wevden, lag ich gerade im ver- gangeueu Jahre dem Studium dieser Art eifrig ob und bestrebte mich, ausser der Beobachtung ira Freien, so viel Exemplare als uioglich einzufangen. So konnte ich deun am Ende der letzten Jahre eine Stufenleiter von etwa 800 Stvick zusammenstellen und jede Moglichkeit, eine andere Kluft, als wie sie zwischen Individuen besteht, herauszufinden, war mir damit genommen. Immer noch leich- ter lassen sich die Q gruppiren, eine Sonderung der c^ ist jedoch eine Unmoglichkeit. Eine Treunung auf die Farbung vorzunehmen, wurde nicht einige Arten ergeben, wie sie die friiheren Autoren au- nahmen, sondern eine Reihe, deren Ende nicht abzusehen ist, denn immer fiuden sich noch neuc Zeichnungen, z.B.die schone phoenicea, die mir erst dieses Jahr vorgekommen ist. Die grossartigen Ab- weichungeu, die ruficornis aufweist, beruhen wie bei allen iibrigeu Arten einestheils auf dem Wirthe, anderntheils auf der Entwick- lung des Exemplars. Als erste und schonste Varietat erscheint in Thiiringen und wohl iiberall ilava mit den Nebenvarietaten signata und der pracht- vollen mirabilis. Das Erscheinen richtet sich stets nach der Stachelbeerbliithe. Nirgends habe ich diese Varietat haufiger an- getroffen, als bei Blankenburg in Th., wo sie jedes Friihjahr geradezu inMassen die bliihendenStachelbeerbiischeumschwarmt. DerMeinung einiger Autoren, dass die Art bei Andrena praecox schmarotze, 169 mochte ich nicht beistimmeii, besagte Art ist zu klein fiir die stattliche Nomada, ich glaube entschiedeu mit Smith, dass An- drena fulva ihr Wirth ist, und aus der Menge ihres Auftreteus schliesse ich, dass sie auch noch andere Wirthe haben muss, />. B. Andrena nitida uud tibialis. Smith sagt, signata sei sehr con- stant in ihrer Farbung. Das ist nicht richtig. Schon unter den Weibchen tinden sich grosse Exemplare, die durch die uuter- broclieuen Binden den Uebergaug zur Stammform bilden, ja ich habe letztes Jahr bereits die Stammfoim selbst mit flava zu- sammenfliegeud angetrotten. Was nun gar die Mannchen au- belangt, so findet man sie zu der erwahuten Zeit von allen Grossen, die kleinen Stiicke gauz iibereinstimmend mit denen, die spater mit der eigentlichen Nomada rulicornis Q angetrofi^en werden. Eigenthiimlich ist, dass die rairabilis c^ iu ganz kleinen Exeraplaren erscheint, wo man doch annehraen soUte, die Thiere mussten die Farbung der ruficornis r^, d. h. theilweis unter- brochene Binden haben. Ein gieicher Wirth scheint also eine gleiche Farbung zu lieferu. — An Weiden habe ich die flava weniger haufig getrofteu, wahreud bifida fast diese allein aufsucht. Die Fhigzeit dehut sich bis gegeu Eude April aus, wo dann flava allmahlig veischwindet und die Staramform dafiir erscheiut, Auffallend selten habe ich daun stets die (f gefundeu, auf 10 § kaura ein Exeraplor. Die weiblichen Thiere findet man dicht iiber dera Boden nach den Nestern der Andreuen suchend an, weniger auf Wiesen als im lichten Gebiisch, zuraal mit lockerera Waldbodeu. Als Wirthe sind verschiedene Andrenen anzuseheu, z. B. Trirarae- rana, helvola, xanthura, nigro-aenea u. s. w. Einzeln findeu sich unter der Stammform phoenicea, die durch die schwarze Zeich- nung der Hinterleibsbasis einen Uebergang zu alboguttata her- stellt, ferner incompleta und die eigeuthiimliche hybrida, die der borealis sehr nahe steht, ebenso der lateralis, Mit Anfaug Juni verschwindet ruficornis fast ganz, dafiir tritt daun ochrostoma auf, undzwar sind die Fhigzeiten sehr scharf abgegreuzt, hochst seiteu habe ich noch spater eine ruficoruis angetroften. — Die Nomada glabella Thoms. wiirde ich kaum als Varietat angefiihrt haben, so sehr gleicht sie der Stammforra, Ich habe sie iu verschiedenen Exemplaren von Petersburg durch Herru Sagemehl in Dorpat 170 erhalteu. Die merkwiirdige Varietat trapeziformis habe ich nur wenige Mal aus Baiern erhalten. Durch die blasse Hinterleibs- zeichnung erinuert sie sehr an N. bifida. — Die c? der Varietat hybrida haben ungemein viel Aehulichkeit mit zonata, eia Studium im Freien und ein geubtes Auge helfen auch iiber diese Schwierig- keit hinaus. Schon die Grosse gibt ein ziemlich gutes Merkmal ab. Wie fiir die einzelnen VarietSten Uebergange vorhanden siud, so siud auch gerade die am meisten variabeln Arten durch Zwischenformen genahert. Ein sicheres und leichtes Bestimmen der Nomaden nach ausseren Merkmalen blos ist eben unmoglich. Nomada ruficornis ist eine der haufigsteu und weitverbreitet- sten Arten. In Skandinavien ist sie nicht selten, doch fehlt nach Thomson in Schweden die Varietat signata. Mit Vorliebe bewohnt sie das mittlere Europa und ist stellenweis sogar sehr haufig. Je weiter nach Siiden, desto einzelner wird sie. Die Varietat glabella scheint mehr dem Norden anzugehoren, hier habe ich sie nur selten angetrofl"en, Frey-Gessner fand sie an der Simplon-Strasse in einer Hohe vou ca 6000'. Aus den siidlichsten Punkten von Europa habe ich ruficornis nicht er- halten. 55. Nomada cruenta Mocsary in litt. Capite thoraceque leniter fulvescenti-pilosis, clypeo, mandi- bulis, labro et genis flavis interdum dilute rufo-marginatis, man- dibulis acutis, labro haud dentato, clypeo dense niveo-piloso, an- tennis fulvis, supra infuscatis, apicem versus fere attenuatis, fla- gelli articulo secundo dimidio sequeutis distincte longiore, supra inspecto tertio longiore; mesonoto crasse punctato-rugoso, callis citrinis, pronoti angulis, maculis mesopleuralibus, tegulis et macu- lis scutelli rufis; abdomine rufo, basi nigro, segmentis a secundo maculis flavis rotuudatis, a quarto confluentibus, valvula anali distincte exciso; alis infuscatis, nervis obscuris stigmate fulvo, 171 vena ordinaria paulo pone furcam; pedibus rufis, femoribus plus minus nigris, tibiis posticis apice spinulis brevibus aequlibus pallidis. 10—12""". Var. 1. Maculis segmenti secundi intus acutis. Var. 2. Maculis scutelli plerumque etiam pronoti citrinis, tegu- lis flavo-maculatis. Var. 3. Abdomine flavo-fasciato, fasciis 1 et 2 subinterruptis. Hungaria, Slavonia, Graecia cum insulis; Sicilia. Bei Feststellung dieser Art ist die Lange des 2. Geisselgliedes wohl zu beachten. Von unten betrachtet, ist dasselbe etwa ^4 kiirzer als das dritte, von oben erscheint es deutlich langer als dieses. Das Mesonotum ist grob runzelig-punktirt; die wenig entwickelten Schildchenhocker sind ebenfalls grob punktirt. Der Fiihlerschaft ist oben ganz schwarz, die Geissel verdiinnt sich gegen das Ende etwas, oben ist sie gebraunt, die Basalglieder meist schwarz gefleckt. Die Farbe der Thoraxzeichnung ist sehr veranderlich, die Schulterbeulen bei allen Exemplaren hellgelb. Die Vorderschenkel sind unten schwarz gefleckt, die hintersten fast bis ans Ende; letztere sind unten kiirzer behaart als die Vorderschenkel. Die Hinterschienen haben am Ende eine dichte Reihe kurzer blasser Dornen. Die Segmentrander sind schwach gebraunt, am 1. und 2. Segment treten an den Seiten meist schwarzliche Flecken auf. Mein verehrter College Mocsary theilte mir die Art zuerst aus Ungarn und Slavonien mit; spater erhielt ich die Art vom griechischen Festlande durch Kriiper. Exemplare wurden mir ferner eingesandt von Syra und Tinos, durch Erber gesammelt. Varietat 3 befindet sich im Berliner Museum und ist von Zeller auf Sicilien gefangen worden. 14 172 56. Nomada Schmiedeknechti Mocsary in litt. Capite thoraceque satis dense fulvescenti-hirtis, clypeo pilis densis stratis albidis, labro haud deutato, mandibulis subacutis, facie et striga juxta oculos flavis, scapo flavo superne nigro, fla- gello fulvo supra parum obscurato, apicem versus leniter incrassato, articulo secundo dimidio sequentis breviore ; mesonoto rugoso- punctato, pronoto, callis, tegulis, maculis mesopleuralibus et mag- nis scutelli satis bituberculati flavis; abdomine nigro, segmentorum marginibus rufescentibus, segmentis 1 — 3 maculis medio fere con- tiguis intus rotundatis, 4—6 fasciis latis flavis; maculis segmen- torum 1 — 3 dilute rufo-margiuatis sive obtectis, valvula anali flava profunde incisa, ventre rufo nigro-variegato, fasciis flavis; alis leniter fulvescenti-obscuratis, venis pallidis, ordinaria paulo poue furcam; pedibus rufis, flavo-variegatis, femoribus mediis maculis basalibus nigris, posticis subtus fere usque ad apicem nigris, tibiis posticis apice spinulis nonnullis fuscis tomeuto pallido satis ob- tectis. 12"™. 2 latet. Hungaria, Rossia meridionalis. Bei vorliegender Species beachte man, wie bei allen Arten dieser Gruppe, recht sehr den Bau der Fiihler. Das 2. Geissel- glied ist von unten gesehen etwa Vs so lang als das folgende. Die Art gleicht in dieser Beziehung der lineola, mit der sie iibei'- haupt nahe verwandt ist; sie bildet mithin einen Uebergaug von der Gruppe der lineola zu ruficornis. Die Behaarung an der Unterseite der Hinterschenkel ist kiirzer als an den Vorderschen- keln, eine sonstige Auszeichnung haben die Hinterschenkel nicht. Charakteristisch fiir die Art ist die Bedornung am Ende der Hinterschienen. Diese zeigen namlich eine dichte weissliche Be- 173 haarung zwischen der sich eine kurze Reihe brauner Dornen beraerk- lich macht. Die Behaarung von Kopf und Thorax ist ziemlich dicht, besonders an der Unterseite. Die schwarze Zeichnung an der Hinter- leibsbasis tritt in der Mitte spitz vor, seitswarts davon ist sie je zwei Mal ausgebuchtet. Die gelben Flecken auf Segraent 1 beriihren sich fast, die auf 2 und 3 sind weiter getrennt. Sammtliche Flecken sind nach innen abgerundet und theilweis roth gewassert; auch die Endrander der hintereu Segmente schimmern rothlich. Sammt- liche Segmente sind fast bis zum Ende dicht runzelig punktirt, wodurch der Hinterleib fast ohne allen Glanz erscheint. Die Art wurde bis jetzt in verschiedenen (^ von Mocsary in Ungarn gesammelt. Ein Exemplar besitze ich aus dem sud- lichen Russland. 57. Nomada longiceps Schmiedekn. Nigra, capite rostrato, ore citrino, labro haud dentato, an- tennarum scapo supra nigro infra citrino, flagelli articulo secundo dimidio sequentis vix lougiore; mandibulis satis acutis; pronoto et tegulis ferrugineis, callis et pectoris maculis citrinis, tuberculis scutelli approximatis flavis rufo-marginatis ; abdomine rufo, basi nigro, segmentorum marginibus obscuris, segmentis 2 et 3 macu- lis magnis, 4 punctiformibus flavis, segmento quinto fere irama- culato, sexto macula cordiforrai raedio ornato, ultirao valde exciso; pedibus rufis, basi nigris; vena ordinaria paulo pone furcam. 12™". Q. ignota. Patria: Hungaria. Wie alle Arten aus der Gruppe der zonata schwer zu unter- scheiden sind, so lasst sich longiceps nur durch den verl&ngerteu Kopf erkennen. Von der zonata ist sie schon durch betrachtlichere Grosse verschieden, schwieriger freilich ist die Trennung von Schmiedeknechti, wenn man nicht beide Arten vor sich hat. 14* 174 Die Fuhler sind von massiger Lange, die vorderen Geissel- glieder langer als breit, die iibrigen, mit Ausnahme des letzten uur so lang als breit. Geisselglied 2 ist kaum etwas langer als die Halfte von 3. Schaft obeu rothbraun, schwarz geileckt, unten gelb; Geissel rostroth, die vorletzten Glieder oben etwas ver- dunkelt. Das Gesicht ist gelb, ebenso ein Streifen an den Augen empor. Die Schildchenhocker sind gelb, r5thlich umrandet und stehen dicht nebeneinander. Kopf und Thorax sind dicht runze- lig-punktirt, raatt. Die schmutzig-gelbe Behaarung ist ziemlich diinn. Hinterleib rostroth, Basis schwarz, die Endrander der Segmente braun, nur ein schraaler Saum punktlos. Die Flecken auf Segment 2 und 3 sind breit oval, die auf 4 punktforraig, 5 hat kaum erkennbare gelbe Zeichnung. Die Basis der Schen- kel ist unten schwarz, an den hintersten bis iiber die Mitte hin- aus. Bauch rostroth, vorn mit gelben und schwarzen Binden. Die Fliigel nur schwach getriibt; Vena ordinaria nicht weit hinter der Gabel. Ein einziges (^ in der Sammlung zu Budapest aus Ungarn. 58. Nomada propinqua Schmied. Capite thoraceque rugoso-punctatis satis dense fulvescenti- hirtis, labro haud dentato, mandibulis subobtusis, clypei margine et geuis flavis, antennis longissimis fulvis apicera versus incrassatis scapo superne nigro, flagelli articulo secundo tertio paulo breviore; thorace, callis, tegulis et maculis magnis approximatis scutelli fla- vis; abdomine basi nigro, segmentis omnibus fasciis latis flavis, marginibus depressis rufescentibus, basibus nigricantibus, ventre variegato; alis satis fulvescenti-infumatis, venis fuscis, ordinaria longe pone furcam; pedibus flavis fulvo-variegatis, basibus nigris, tibiis posticis apice spinulis inconspicuis. 9 — 10"°'. 175 Var. 1. Scutello immaculato. Var. 2. Scutello punctis duobus rufis. Var. 3. Tegulis ferrugineis, fascia segmenti primi rufa, scapo tantum apice rufo. Feminae valde similis. Capite thoraceque dense pallido-hir- tis, clypeo pilis densis stratis, facie colore flavo, scapo nigro? infra flavo-strigato, flagello fulvo, articulis 4 basalibus supra nigris, secundo tertio paulo breviore; ceterum ut iu femina; valvula anali profunde excisa. Istria, Italia, Graecia. N. propinqua kennzeichnet sich leicht durch die uugewohn- lich langen Fvihler und die Binden auf allen Segmenten. Am nachsten ist sie mit olympica und balteata verwandt. Grosse und Farbung der Schildchenmakeln sind bei den Q sehr ver- anderlich. Die gelbe Querbinde des 1. Segmentes ist zumal am Vorderrande zackig ausgeschnitten ; bei einem Exemplar ist sie roth. Die Schenkel sind an der Hinterseite bis fast zur Mitte schwarz; bei den rj' zieht sich die schwarze Sckenkelfarbung bis fast zur Spitze hin, die vier Vorderschienen haben bei dieser hinten einen schwarzen Fleck. Das Schildchen zeigt bei dem(^ zwei gelbe Makeln. Noch erwahne ich, dass bei den ^ sich die gelbe Gesichtszeichnung nicht an den Augen hinauf erstreckt, wahrend dies bei den (^ mehr oder minder der Fall ist. Ich erhielt die Art in mehreren Exemplaren vom Parnassus durch Kriiper. Aus der Umgegend von Florenz erhielt ich sie durch Gribodo. Ein Exemplar ist in der Miinchener Sammlung, von Kriechbaumer bei Triest am 26. April 1871 gefangen. Ein 5 von der Var. 1, von Zeller auf Sicilien gefangen, steckt im Berliner Museum. 176 59. Nomada olympica Schmied. N. propinquae simillima, antenuarum articulo tertio optirae distinguenda. Capite thoraceque fulvescenti-hirtis, mandibulis acutis, labro haud dentato, clypeo et orbita lata infera flavis, scapo nigro sub- tus flavo-strigato, flagello longissimo fulvo apicem versus incrassato et obscurato, articulis basalibus supra nigris, secundo tertio multo breviore, mesonoto rugoso-punctato, callis, maculis mesopleuralibus et valde approximatis scutelli fere plani flavis, tegulis ferrugineis ; abdomine basi nigro, omnibus segmentis late flavo-fasciatis, mar- ginibus anterioribus nigricantibus, posticis rufescentibus, valvula anali profunde excisa; ventre flavo nigro-strigato ; alis fere hyalinis venis pallidis, ordinaria longe pone furcam; pedibus fulvis femoribus postice nigro-strigatis, tibiis anterioribus nigro-maculatis. 8 — 9'"™. Var. Scutellum macula uua citrina ornatum. Olympus. Gallia meridionalis. N. olyrapica unterscheidet sich vou propinqua sehr leicht durch das 2. Geisselglied, das kiirzer als die Halfte des dritten ist. Auch die spitzen Mandibelu sind charakteristiscb. Die gelbe Gesichtsfarbung zieht sich voru uud hinteu breit au den Augen empor. Die gelbeu Schildcheuflecken steheu sich selir nahe. Segmeut 1 erscheiut fast schwarz, in der Mitte mit breiter Binde» die Binde des 2. Segmentes ist die breiteste, in der Mitte voru eiugeschnitten; der iibrige Hinterleib ist fast ganz gelb, indem uur die E]ndrauder rothlich schirameru. Die Farbe der Beiue ist rostrothlich, wahrend sie bei propinqua mehr gelb ist. Samrat- liche Schenkel sind hinten schwarz gestreift, fast bis an das Ende. Die 4 Vorderschieueu haben hiuteu eine schwarze Makel. Die Hinterschienen am Ende mit ziemlich langen blasseu Borsten. 177 Ein (^ vom Olymp in Griechenland durch Kriiper. Die Varietat im Wiener Museum ohne Vaterlandsangabe, von Megerle gesammelt. Perez hat sie von Marseille nachgewiesen. 60. Nomada bifida Thomson. Nomada bifida Thomson, Hym. ycan. II, 196, 17. Mandibulis apice bifidis, capite ubertim rufo-picto, antennis rufis flagelli articulo sesundo tertio multo breviore, mesonoto ru- guloso-punctato, opaco, breviter rufescenti-griseo-piloso, vittis 4, callis, tegulis, macula magna mesopleurali et scutello rufis; ab- domine rufo basi uigro, segmentis 2 — 5 maculis pallide-citrinis ornatis; alis marginibus infuscatis, venis fuscis, stigmate obscure testaceo, vena odinaria pone furcam ; pedibus rufis, nigro-variega- tis, tibiis posticis apice spinulis fere aequalibus cum pilis albidis intermixtis munitis. 8 — 10""". Var. 1. Etiam postscutello et metathorace rufo-pictis. Var. 2. Segmento secundo utrinque macula rotunda, tertio puncto ornatis. Rossia. Caveas ne hanc varietatem confundas cum N. ochrostoma. Var. 3. Mesonotum vittis rufis nullis. Segmenta abdominis depressionibus apicalibus fere nigris, segmento tertio haud flavo-picto, quarto fascia utrinque abbreviata, segmentis 2 et 5 ut in forma genuina signatis. Mandibuiis bifidis, capite thoraceque dense albido - hirtis tegulis rufesccntibus scutello plerumque iraraaculato, abdomine fasciis rarissime interruptis pallide citrinis, valvula anali leniter exciso; femoribus anticis subtus longe, posticis breviter albido- pilosis. 178 Var. 1. Scutello maculis duabus rufis notato. Var. 2. Scapo toto nigro, scutello rufo-punctato, abdomine segmentis 2 — 4 maculis lateralibus. Patria: Europa septentrionalis et centralis. Nomada bifida besitzt in ihren an der Spitze breiten und etwas gespaltenen Mandibeln ein untriigliches Kennzeichen. Aber auch ohne dies ist sie besonders im weiblichen Geschlecht durch ein halbweg geiibtes Auge sofort von der ihr verwandten und ahnlichen ruficornis zu unterscheiden, und zwar durch die weit starkere, ich mochte sagen, duftigere Behaarung, die namentlich an der hinteren Flache des Metathorax stark auftritt und 2 weiss- graue Flecken bildet. Die $ stehen durch Behaarung und Far- bung sehr nahe den grossen Formen der albo-guttata und beson- ders die ziemlich gleichlangen Dornen an der Spitze der Hinter- schienen, sowie die blasse Zeichnung des Hinterleibs beweisen deutlich, wie bifida den Uebergang von ruficornis zu albo-guttata vermittelt. Bei manchen Exemplaren ist die Hinterleibszeichnung fast weisslich, in der Sammlung dunkelt das Blassgelb jedoch oft nach, bei den (^ geschieht dies nur selten und kann man diese meist sicher als bifida unter ruficornis herausfinden. Bei allen deutschen Exemplaren der 5 sind die Flecken auf Segment 2 gross und nach innen spitzig, 3 ftihrt stets den kleinsten Fleck, der zuweilen punktformig wird; die Makeln auf 4 beriihren sich meist in der Mitte, 5 fiihrt stets einen recht- eckigen breiten Fleck auf der Mitte. Dagegen besitze ich Exem- plare aus Nord-Russland beinahe mit Zeichnung der ochrostoma, bei denen also die Flecken auf 2 rundlich sind. Man sieht wie- der, wie wenig Gewicht auf Farbung bei diesem Genus zu legen ist. Die auffallend dunkle Varietat 3 fing ich im Juni 1882. — Bei den (^ ist der Schaft schwarz, unten mehr oder weniger blassgelb, Geisselglied 2 kaum mehr als ein Viertel von 3. Das Gesicht ist gelb. Die Schulterbeulen sind nur am Rande hell gefarbt. Segment 1 hat braunrothe Querbinde, die zuweilen gelb gefleckt ist, die folgenden gelben Binden sind meist nur in der Mitte schmal eingeschnitten, sehr selten sind die vorderen Binden zu Seitenstreifen oder Flecken verkiirzt. Die Hintertibien sind 179 an der Spitze wie bei den 5 stark weissfilzig behaart, was bei ruficornis nicht der Fall ist. Nomada bifida erscheint hier in Thiiringen 8 — 14 Tage vor Nomada ruficornis var. flava. Im Jahre 1882 erschien sie bereits um Mitte Marz, war mithin eine der friihesten Arten, indem nur lateralis und obscura sich etwas friiher gezeigt hatten. Die Q besuchten mit Vorliebe Salix viminalis, wahrend die (5* mehr dicht iiber dem ooden anzutreflFen waren. Im Jahre 1879 mit seinem beispiellos verspateten Friihling flog bifida erst vom 21. April an. Nomada ruficornis var. flava dagegen erscheiut hier stets erst mit der Stachelbeerbliithe. Die Hauptflugzeit der bifida ist sehr rasch voriiber, doch erscheinen einzelne frische Exemplare noch sehr spat. Als letzten Termin habe ich den 20. Juni notirt. Vorliegende Art ist entschieden selteuer als ruficornis und geht, wie es scheint, nicht iiber Siiddeutschland hinaus. Bozen in Tyrol ist der siidlichste Ort, woher ich sie besitze. Nordlich davon scheint sie iiberall vorzukommen. In Schweden ist sie selten, dagegen scheint sie in Norddeutschland wieder haufiger zu sein als in Mittel- und Siiddeutschland, Ich besitze sie ferner aus Russland und den Niederlanden. Auch iu England fehlt sie wohl nicht, Smith hat sie jedenfalls mit ruficornis vermengt. 61. Nomada alboguttata H. Sch. Nomada alboguttata Herrich-Schaffer, 1. c. 2S2, 16. Nomada baccata Sniith, Zool. II, 604, Bees of Gr. Br. II. Ed. pag. 120. Nomada laeta Thomson, Op. 98, 6. Hym. Sc. II, 188. Capite thoraceque rufescenti-griseo pilosis ubertim rufo-pictis, antennis rufis, flagelli articulo secundo tertio vix breviore, man- dibulis acutis; abdomine rufo subtiliter punctato, basi nigro-ma- 180 culato, segmentis 2 — 5 maculis albidis vel flavidis ornatis; alis leniter infiiscatis, nervis piceis, vena ordinaria fere interstitiali; pedibus rufis, basibus nigris, tibiis posticis apice productis spinu- lis quinque aequalibus longis, curvatis, nigris armatis. 7 — 10™"". Haec species armatura tibiarum posticarum distinctissima a Dom. Celeb. Thomson snb duabus speciebus diversis descripta est: N. 5-spinosa ac laeta. Per examen autem scrupulosum multorum iudividuorum has formas unam in alteram sensim transgredientes observavi. Praecipue tres formas dignoscere possum: Var. 1. Coi-pore robusto, colore abdominis thoracisque minus laeto. N. bifidae Thoms. valde affinis. 10""". Var. 2. Corpore mediocri. Pictura praecedentis. 8"'™. Var. 3. Colore laete rufo sive ferrugineo; maculis abdominis albidis. 6—7""". N. baccata Smith. N. laeta Thomson. Capite thoraceque albido-hirtis, ore et scapo subtus albidis, antennis ferrugineis, scapo et articulis primis superne nigris, arti- culo secundo tevtio multo breviore, tegulis rufescentibus; abdomine rufo, basi nigro, segmentis 2 — 6 maculis albidis posticis contiguis; alis fere hyalinis marginibus infumatis, vena ordinaria phis minus interstitiali: pedibus ferrugineis basibus nigris, tibiis posticis apice spinulis longis pallidis munitis. Var. 1. Cfillis fove citrinis; valvula anali integra. 8 — 9""'. Var. 2 et 3. Caliis marginibus ochraceis, valvula anali leniter emarginata. 6 — 7'"'". Patria: Europa septentrionalis et centralis, fere ubique rara. Bei Nomada alboguttata tritt dieselbe Erscheinung auf, wie bei den meisten Arten dieser Gattung, naralich die Spaltung in eine grossere und kleinere Varietat, Wer nun zur Vergleichung ein nur geringes Material zur Verfiigung hat, ist leicht geneigt, versohiedene Arten in diesen beiden Varietaten zu erblicken, ohne 181 freilich andere Merkmale zur Unterscheidung auffiuden zu konnen, als sie die grossere oder geringere Entwickluug naturgemass mit sich bringt. Auch ich war anfangs, als mir nur wenige Exemplare vorlagen, geneigt, der Meinung Thomson's zu folgen und zwei verschiedene Arten anzunehmen, straubt man sich doch vou selbst, eine altere Meinung umzustiirzen. Im Laufe des letzten Jahres, wo ich auf diese Art speciell mein Augenmerk richtete, fing ich so viele Mittelformen, dass eine Trennung mir absohit uumoglich wurde. Gerade die Thiiringer Exemplare stehen samratlich in der Mitte zwischen der grossen Varietat, die ich am schonsten aus Mecklen- burg dxirch Hrn. Friese erhalten habe, und den zierlichen auf- fallend hell gefarbten Exemplaren, wie ich sie aus Rheinpreussen durch Hrn. von Hagens eingesandt erhielt. Die unter alboguttata H. Sch., baccata Smith und laeta Thoms. beschriebenen Thiere sind identisch mit deu beiden letzt erwahnteu Varietateu aus Thiiringen uud Rheinpreussen, mit welcher, lasst sich aus der blossen Beschreibung uicht erseheu, verschlagt auch uichts. Die ersterwahnte grosse Varietat aus Mecklenburg (aucli aus dem nordlichen Russland erhielt ich ein Q) scheiut uoch uicht be- schi'ieben zu sein, da die Grossenangabe der 5-spiuosa zu klein ist und eher auf die Exemplare passt, die ich in Thiiringen ge- fangen habe. In Bezug auf die § stimmt die Farbenvertheilung bei allen Varietaten iiberein: Der Kopf ist ausgedehnt roth gefarbt; der Fiihlerschaft ist zuweileu oben am Eude schwarz geriugelt oder gefleckt, das 2. Geisselglied ist kaum kiirzer als das 3. Am Thorax ist das Prouotum, die Beuleu, Deckeu, 4 Langsstreifen des Mesonotum, grosse Flecken der Brustseiteu uud die stark entwickelten Schildchenhocker roth. Der dreieckige Raum des Metathorax hat stets 2 rothe Makelu; die Metapleuren daueben sind ausgedehut roth gefarbt und weissfilzig behaart. Das erste Hinterleibssegment hat an der Basis meist -3 Laugsflecken, wovou der mittlere ankerformig gestaltet ist. Zuweilen verschwimmeu diese Flecken, zumal bei den kleineren Varietaten und die Basis ist dann verloschen brauu gezeichnet. Die weissliclie Farbung des Hinterleibs duuim Steht dicht bei mutabilis, von der sie sich nur durch die folgenden Merkmale unterscheidet : Korper etwas robuster, Geissel vor der Spitze stark gebraunt, ganz wie bei armata, die Brust- seiteu fleckenartig silberweiss behaart, wahrend bei mutabilis nur einzelne weisse Haare sichtbar sind. Die Basis des 1. Segmentes ist wie bei mutabilis schmal schwarz, die schwarze Farbung nach hinten in 3 Streifen ausgezogen, davon der mittelste der kleinste. Die Beinfarbung ganz wie bei mutabilis. Das beste Unterschei- dungszeiclien von dieser bilden die kurzen, dicken, schwarzen Dornen an der Ausseuseite der Hinterschienenspitze. Nomada Kriiperi zeigt so recht klar, wie allmahlig Arteu in einander iibergehen und wie selbst plastische Kennzeiclien ihre Bestandigkeit einbiissen. Ich habe bereits in der allgemeinen Einleitung sattsam dariiber gesprochen. Ein einziges Q aus Attika durch Dr. Kriiper. 233 89. Nomada Eos Schmied. Species pulcherrima, capite thoraceque rugoso-punctatis, parce et breviter paliido-pilosis mesopleuris autem et metathoracis late- ribus dense nivco-hirtis; antennis longis rufis ante apicera leniter infuscatis, tiagelli articulo secundo tertio aequali fere paulo lon- giore, capite toto rufo vertice obscurato, labro basi spatio lato polito instructo, ante apicem deute mediocri munito, mandibulis subacutis; thorace maxima parte rufo, mesonoto striga lougitudi- nali nigra; abdomine toto rufo, marginibus segmentorum satis latis laevibus, alis leniter infumatis, venis piceis, ordinaria iuter- stitiali; pedibus rufis, femoribus mediis et tibiis posticis obscuro- maculatis, tibiis posticis apice spinulis brevissimis crassis nigris curvatis. 12'"™. Var. Mesonotum nigricans, sohim lateribus rufis; etiam meta- thorax fere totus niger. 10™'". Patria: Graecia, Hispania. Eine schone, auffallende Art, zunachst mit laeviUibris ver- wandt. Der Kopf roth, nur der Raum zwischen den Fiihleru uud Nebenaugeu schwarzlich. Der Kopfschild init anliegenden silber- weissen Haareu bedeckt, ebeuso die Brustseiten, Seitenflachen des Metathorax und Aussenseite der Hinterhiiften glanzend weiss be- haart. Die ganze Oberseite des Thorax ist roth, ebenso grosse Makeln der Brustseiten und des Metathorax. Schildchen und Hinterschildchen ebenfalls ganz roth, ersteres ziemlich stark zweihockerig. Das 2. Geisselglied ist etwas langer als das 3., von oben gesehen fast um die Halfte langer. Der Hiuterleib ist einfarbig roth, ebeuso die Beine. Die raittleren Schenkel unten mit rnuder schwarzer Makel nahe der Basis, Hinterschienen hiuteu am Ende mit dunklem Wischfleck. Eigenthiimlich ist die 234 Bedovnung der Hinterschienen. Dieselben tragen namlich eine dichtgedrangte Reihe kurzer, dicker, schwarzer Dornen, die etwas von iinten nach oben gebogen sind. Die Art erinnert dadurch an Nomada Nausicaa Schmied. Noch naher steht N. Eos der N. Kriiperi. Bei Vergleichung reicheren Materials wiirde sich mog- licherweise eine Zusammengehorigkeit ergeben. 90. Nomada ferruginata Kirby. Apis ferruginata Kirby, 1. c. 218 (^. Nomada ferruginata H. Sch., 1. c. 275. Nylander, Ap. B. 183, 13. Schenck, Nass. B. 190. Morawitz, Bienen Pet. n. 114. Thomson, 1. c. p. 201. Morawitz, Beitrag etc, 1872 p. 383. Nomada germanica Fab. Syst. Piez. 894. Lep. II, 477. Smitb, 2. ed. p. 126. Nomada stigma Fab. Syst. Piez. 393 C?. Nomada rnfiventris Spin. Ins. Lig. 1, 47. Nomada atrata Smith, Bees. Gr. Br. 135 (^ var. Nomada pleurosticta H. Sch., 1, c. 276, Nigra, satis ochraceo-pilosa, antennis breviusculis ferrugineis, scapo superne vel toto nigro, ilagelli articulo secundo tertio paulo breviore, labro nigro medio dente acuto armato; callis, tegulis, scutelli tuberculis et postscutello rufis; abdomine rufo basi nigro, segmentis plus minus nigro-maculatis, segmento ultimo ventrali carinula mediana distincta. 7 — 9'"'". Var. 1. Nomada ferruginata var. pleurosticta H. Sch, Antennarum articulus primus apice solum nigro. Pleu- rae ferrugineo-maculatae. Var. 2. Nomada f erruginata var. major Morawitz. Corpus robustius, 10 — 11™". Spatium cordiforme metathoracis nitidum. Pleurae sanguineo-maculatae. 235 cf Caput et thorax griseo-hirta; geuis, maudibulis iufra subtleu- tatis et clypei margiue citriuis, flagelli articulis mediis grauulis armatis, secuudo tertio multo breviore, ultimo lougissimo; femoribus posticis subtus ultra medium dense albidohirtis. Patria: Tota Europa. Nomada ferruginata hat Verwaudte, die ihr auf deu ersteu Blick sehr ahnlich sehen, nameutlich eine Varietat der ciuuabariua. Von allen diesen unterscheidet sie sich am sichersteu durch deu deutlichen Langskiel auf dem 5. Bauchsegmeut der Q, eiue Eigen- schaft, die nur noch N. brevicornis mit ihr theilt, die sich aber leicht durch die kurze diinne Behaarung des Mesouotums uud die weissbefilzten Metathoraxseiteu unterscheidet. Die ahulicheu femo- ralis und mutabilis gehoreu zu einer auderen Gruppe, die gauz anderen Fiihlerbau besitzt. 9 Kopf und Thorax sind dicht und grob runzelig-punktirt, ohue allen Glauz, ziemlich dicht braunlich-grau behaart. Fiihler kurz, die mittleren Geisselglieder deutlich breiter als laug, der Scliaft meist ganz schwarz, die Geissel oben mehr oder weuiger ver- dunkelt, Geisselglied 2 wenig kiirzer als 3, vou obeu betrachtct langer. Am Kopf sind nur die Wangeu uud die Maudibeln roth; letztere etwas abgestutzt. Die schwarze Oberlippe ist dicht feiu punktirt, matt, iu der Mitte mit deutlichem Zahu. Am Thorax sind roth: die Ecken des Prouotum, Beuleu, Deckeu, Schildcheu- hocker und meist auch ein Streifen des Hiuterschildcheus. Die Schildchenhocker sind stark entwickelt, mit grober Sculptur uud ohne allen Glauz, eiu gutes Uuterscheiduugszeicheu vou Varietiiteu der cinuabariua. Metathorax gelblich-grau behaart, die Behaarung nicht fleckeuartig wie bei brevicoruis, bei kleiueu Exemplareu liat der lierzformige Rauui nur schwacheu Glanz. Hinterleib roth, Basis schwarz, Segmeut 2 uud 3 mit schwarzen Scitenfleckon au 18 236 dcr Basis, 4 und 5 mit schwarzeu Basalriugen, die durcli die dariiber iiegeiiden Segmente hindurclischimmern. Puuktirung sehr fein, die breiten Endrjinder glatt, Segmente an den Seiten kurz graulich behaart, das 5. aucli in der Mitte, was aber nur bei schiefer Beleuchtung sichtbar wird. Die Endfranze des 5. Seg- mentes besteht aus dichten, gleichlangen Haaren, wahrend diesel- ben bei ciunabarina weit langer und ungleich sind. Bauch roth, mit schwarzen Flecken, Segment 5 mit Laugskiel. Fliigel stark gebrauut, der hellc Fleck vor der Spitze deutlich, Geader schwarz- braun, Vena ordinaria weit hinter der Gabel. Beine roth, Basis der Schenkel, Fleckeu der Tibieu und die hinteren Metatarsen schwarzlich. Hintertibieu an der Spitze mit einer Reihe am Ende gekriimmter, gleichlanger, blasser oder schwach gebraunter Dorneu. Bei der Varietat pleurosticta habeu die Brustseiten einen mehr oder weniger grosseu rotheu Fleck und der Fuhlerschaft ist mit Ausuahme der Spitze fast gauz roth. Sie fallt grossten- theils zusammen mit der Varietat major, die sich schon durch bedeutendere Grosse auszeiclinet. Bei derselben ist die untere Halfte des Gesichtes roth, ebenso die Orbita ganz oder grossten- theils. Die Lippe ist riugs roth, in der Mitte mit zwei schwarz- lichen runden Flecken, die durch den ziemlich starkeu Zahu ge- schieden siud. Die hintere Thoraxwand ist weit glanzender, als bei der kleiueren Stammform. Ausgezeichnet durch die Knotchen an den Fiihlergliedern, wie sie nur noch das c? von rufiventris und cinnabarina Mor. besitzt. Letztere Art, die dem c? von ferruginata ganz tauschend ahulich sieht, unterscheidet sich durch das tief ausgeschnittene Analseg- ment und die nicht auffallend behaarten Hinterschenkel. Kopf und Thorax dicht gelblich-grau behaart, Metathorax uud Brnst mehr weisslich. Gesicht anliegeud weiss behaart. Man- dibeln uud Waugen gelblich gefleckt. Erstere uuten mit einem schwachen Zahncheu. Schaft schwarz, Geissel obeu verdunkelt, Glieder kurz, 2 viel kiirzer als .3, das letzte Glied auffallend Jaug. 237 Thorax scliwarz, mir Decken uud eiu Tlieil der Benleu iK).strotli. Schildchen mit starken Hockern. Hinterleib wie beim ^ ge- zeichnet, gegen die Spitze aber starker behaart, uamentlich die weisse Behaarung an deu Seiten fast fleckenartig auftreteud. Eud- segment seicht ausgerandet, Fliigel uud Beine wie beim Q ge- zeichnet; die Hinterschenkel an der Basis uuteu abgeplattet uud bis iiber die Mitte hiuaus diclit laug weiss behaart. Mau achte wohl auf dieses Merkmal, damit uiclit Verwechshiugeu mit ciuna- bariua vorkommeu. Das (^ der Varietat major uuterscheidet sich durch betracht- lichere Grosse, das glauzende Mittelfeld des Metathorax und durch die grossere Ausdehuuug der gelbeu Farbuug am Munde. Nomada ferruginata erscheint Ende Friihjahr uud ist bis spat in den Sommer hinein zu findeu. Scheuck sagt dagegeu: lui Friihjahr hauiig viber den Bodeu fliegeud. Der friiheste Termiu, wo mir die Art begeguet ist, war der 20. Mai. Am haufigsteu findet man sie hier in Mitteldeutschlaud gegeu Eude Juui uud Anfang Juli, wo sie besouders gern die Bliithen von Senecio .Ja- cobaea aufsucht. Sie besucht iiberhaupt heisse uud souuige Orte, wo man sie oft dicht iiber dem Boden fliegeud autrifft. Die kleine Form schmarotzt bei Audrena fulvescens, die grossere bei Andrena polita. Vorliegende Art ist iiber gauz Europa verbreitet. Im Nordeu kommt sie eiuzeln in Schweden nach Thomsou vor, uach Morawitz bei Petersburg. lu Deutscliland ist sie iiber- all nicht selteu, ist aber vielfach mit verwaudteu Arteu vermengt worden. lu Thiiringeu ist sie in maucheu Jahreu sehr haufig und kaun namentlich auf Senecio in ziemlicher Menge gefangen werdeu. Sie kommt feruer vor iu der Schweiz (Frey-Gessuer), Tyrol (Dalla- Torre), Ungarn (Mocsary). Bei Triest fing sie Hr. Dr. Kriech- baumer, ich selbst erhielt sie in mehrereu Exemplaren aus Marseille. Nach Smith ist sie iu Englaud stellenweis sehr haufig. Im April 1881 fiug ich ein PiircRen auf Corfu, ebeuso habe icli sie in verschiedeneu Exemplaren aus Spauien geseheu. Alle diese siidlichen Thiere gehoren zur kleiueren Forui. 18* 238 91. Nomada austriaca Mocsan in litt. 9 Nigra, parce pilosa, anteiinis rufis incrassatis, flagelli articulo secundo tertio vix longiore, labro medio nigro, prope basin deute parvo inuuito, ore et orbita rufis, mandibulis satis obtusis. Thorax crasse ruguloso-punctatus, vittis quatuor plus minus dilutis, macu- lis scutelli satis deplanati, pronoto, callis et tegulis rufis. Totum abdomen rufum, basi nigrum, segmentorum marginibus laevibus. Segmentum anale ventrale carinula mediana instructum. Pedes rufi, femorum basibus nigris, tibiis posticis apice pilis longis pallidis. Vena ordinaria longe pone furcam. 10'"'". 5 ignotus. Patria: Austria. Das zweite Geisselglied ist uumerklich langer als das dritte. Von den 4 rothen Langsstreifen des Mesonotum sind die mittlereu nur schvvach angedeutet. Die Schildchenhocker sind flach und ziemlich weit von einander getrennt, seitwarts davon je ein rotlier Punktfleck. Die Brustseiten roth gefleckt. Die Behaarung des Metathorax ist kurz greis und nicht fleckenartig abgegrenzt. Nebeu dem Laugskiel des letzteu Bauchsegmentes ist beiderseits noch eiu feiuer Langskiel wahruehmbar. Der hintere Metatarsus ist roth, an den hinteren Schenkeln zieht sich die schwarze Farbuug bis iiber die Mitte. Die Dorneu an der Spitze der Hinterschienen sind sehr diiuu und eher Haare zu uenneu. Ein einziges 9 ^^ t^er Sammhiug zu Budapest, aus Oestreich stammend. 239 92. Nomada cinnabarina Moniwitz. Noinada ciimabarina Morawitz, Beitrag' zur Bienenfauiia E,uss- lands. 1870, pag. 330, 49 $. Beitrag zur Bienenfauna Deutschlands, Wien 1872, pag. 384, 57. 9 Capite thoraceque rufescenti-griseo pilosis, mesouoto profunde crasseque minus dense puuctato, labro fere semper rufo, deute parvo ante medium intructo, scutello fere plano N. Brauusiauae instar, antennis ferrugineis, brevibus, flagelli articulo secundo tertio fere aequali; capite, callis, tegulis, scutello pro- et mesouoto et fere totis mesopleuris rufis sive rubris, abdomiue rufo basi nigro vel nigro-maeulato, segmeuto quarto vel 3 — 5 maculis nigris basa- libns, segmentis distincte punctatis, depressionibus apicalibus latis politis; segmeuto quinto dorsali apice ciliis uou aequalibus ut in oranibus reliquis speciebus sed pilis iuaequalibus iutermixtis ; alis ut N. ferrugiuatae; pedibus rufis, basibus nlgris, tibiis posticis apice spinulis et pilis pallidis. 9 — 11'""'. Var. 1. Mesouoto uigro-liueato. Var. 2. N. ciuuabarina var. obscurata Schmied. Capite et tborace maxima parte nigris; tliorace solum callis, tegulis et maculis scutelli rufis, metapleuris et labri disco nigris. Capite thoraceque densius rufescenti-grisco-liirtis, ore pallide citrino, mandibulis medio iufra dente plano muuitis, autennis brevibus vix thoracis lougitudine, dimidio basali supcrue infuscato, articulis mediis ut N. ferruginatae granulis parvis rauuitis, flagelli articulo secundo tertio multo breviorc, tlioracc fusco-uigro, meso- 240 uoto crasse puuctato, callis et tegulis ferrugiueis; abdomiue rufo, basi uigro, segmeutis posticis basi utriuque nigro-maculatis, val- vula anali profuude iucisa; pedibus rufis, basibus et plerumque tibiarum maculis nigris, femoribus posticis basi subtus liaud ciliatis. 8 — 11""". Var. Mesonoto vittis quatuor rufis; mesopleuris rufo-maculatis. Patria: Europa ceutralis et meridionalis, passim. Nomada ciunabariua sielit iu der dunklen Farbung, wie sie meisteus vorkommt, der ferruginata tauscheud alinlicli. Sie ver- hiilt sich zu letzterer Art ganz so wie Brauusiana zu ochrostoma uud liat ebenso wie diese die Neigung, ein dunkles Colorit zu zeigen. Wie Braunsiana unterscheidet sich cinnabarina von ferrugiuata durch die Sculptur des Mesouotum uud das langere 2. Geisselglied. Mau vergleiche vor allen Diugen die Schildchen der beiden Arteu. Auf die Beschaffenheit der Fiihler mochte ich uicht zu viel Gewicht legeu. Dagegen hat das 5 noch ein auf- falleudes Kennzeichen, das Morawitz entgangen ist. Wahrend bei ferruginata und allen iibrigen 5 ^er Nomada-Arten der Endbesatz des 5. Riickeusegmentes aus kurzeu, dichteu und gleichlangen Wimpern besteht, zeigt ciuuabariua ungleich Uiuge, nach verschie- denen Richtungen gehende uud uicht auf gleicher Liuie ent- spriugende Haare. Deu hiutereu Metatarsus habe ich bei allen Exemplaren roth gefundeu. Die Bedornung am Eude der Hiuter- schienen ist mehr haarformig. Das Zahncheu auf der Oberlippe ist viel melir dem Vorderrand geuahert. — Die Gruudfarbuug ist durcli den fast gauz rotheu Kopf und das ebeuso gefarbte Meso- uotum auffalleud geuug. Die rf siud der ferruginata zum Verwechseln gleich. Sie besitzen vor allen Diugeu auch deu eigeuthiimlichen flacheu Zahn an der Unterseite der Maudibelu, feruer die Knotchen an den mittleren Geisselgliederu. Zum Gliick habcu sie eiu Kennzeichen, das sie auf deu ersten Blick erkennen lasst. Wahrend die Basis der Uuterseite der Hiuterscheukel bei ferruginata bis iiber die Mitte hinaus flach ist und dicht mit laugen weissgrauen Haaren bedeckt erscheiut, siud die Hiuterschenkel bei cinuabariua ohne alle Auszeichnuug. Der Schaft ist zuweilen gauz schwarz, auch 241 die Beiilen siud uicht selteu gauz duukel. Das 2. Geisselglied ist weit kiirzer als das dritte. N. ciuuabariua fliegt friiher als ferrnginata, docli erscheint auch die letztere Art zuweilen ebeuso friih. ALs friihesten Termin habe ich deu 27. Mai gefunden. Nach Mitte Juui habe icli kein Exemplar mehr angetroflfeu, wahrend ferruginata ganz besonders im Spatsoramer haufig erscheiut. Was die Verbreitung der vorliegen- den Art anbelangt, so ist sie weit seltener als ferruginata, mag aber viel mit dieser verwechselt werden. Sie wurde zuuachst von Morawitz aus dem russischen Gouvernement Saratov nach- gewiesen. Spiiter faud sie dieser Autor auch bei Wien. Die rothe Stammform habe ich uur einmal in einem sehr stattlichen Exem- plar iu Thiiringen gefaugen. Da diese Art hier keineswegs zu deu grossten Seltenheiten gehort, so glaube ich, dass sie ent- schieden noch weiter verbreitet ist. So besitze ich sie z. B. auch aus Smyrua, von Sarepta, uud die Varietat obscurata vom Par- nassus in Griechenland. Neuerdings hat sie Professor Perez vou Bordeaux nachgewiesen; Tournier aus der Schweiz. 93. Nomada brevicornis Mocs. in litt. Capite et thorace fere uudis pilis brevissimis parcis albidis, metathorace autem utriuque deuse albido-tomentoso; capite nigro, sohim mandibulis, genis et macula juxta oculos supra rufis, labro dente parvo medio munito, auteuuis brevibus uigricautibus subtus et apice fuscis, flagelli articulo secundo tertio distiucte breviore; thorace nigro, mesonoto crasse puuctato, iutervallis rugulosis sub- uitidis, pronoto, callis, tegulis, scutelii tuberculis, maculis post- scutelli et mesopleurarum rufis; abdomiue rufo sive fusco basi uigro apicem versus obscuro, marginibus segmentorum latis poli- tis; segmeuto ventrali quinto cariuula mediana iustructo; alis sa- tis infuscatis, raacula aute apicem hyalina distincta, nervis nigro- 242 picei.s, vena ordiuaria pone furcam; pedibus fuscis nigro-variegatis, metatarsis posticis nigricantibus, tibiis posticis apice spinulis 4 vel 5 aequalibus nigris subcurvatis munitis. 6 — 8"'"'. Var. 1. Mesonotum vittis ruiis plus minus dilutis. Var. 2. Etiam orbita et toto fere scutello rufis. Feminae simillimus. Antennis brevissimis, flagelli articulo secundo tertio paulo breviore; sequentibus postice fortiter gibbosis; capite thoraceque nigris, tantum raandibulis, genis et callis ferru- gineis, tegulis nigricantibus, mesonoto crasse puuctato subnitido; abdomiue valvula auali leuiter emarginata; vena ordiuaria iu- terdum fere iuterstitiali. Cetera ut in femina. Var. Scutello punctis duobus rufis, iuterdum etiam clypeo mar- giue rufo. Patria: Europa meridionalis usque ad Thuriugiam. Noraada brevicornis kauu uur mit eiuer Art verwechselt werdeu, rait der sie den Langskiel auf dem vorletzten Bauch- segmeut gemeiusam hat, uamlich der N. ferruginata. Von dieser lasst sie sich leicht unterscheiden durch kleinere Gestalt, weit dunklere Farbung und besonders durch die weissfilzig behaarteu Seiteu des Methathorax, die der Art ein ganz cliarakteristisches Ausseheu gebeu, wahrend der herzformige Raum gauz uackend und mit tiefeu Laugsfurcheu geziert ist. Von der N. Fabriciaua unterscheidet sich brevicorois leicht durch die gauz andere Sculp- tur des Thorax. Ich habe der gegebeneu Diaguose des 5 f^st nichts mehr liiuzu zufiigeu. Die Basis der Beine ist ausgedehut schwarz, an deu Hiuterbeiuen bleibt vou den Scheukelu nur die Spitze roth; auch die Tibieu siud lunteu schwarz gefleckt, au deu Hintertibieu ist fast die ganze Hinterseite verdunkelt. Die Hiuterhiiften sind obeu weissfilzig. Die Brust ist zerstreut grob puuktirt, kaum mit einer Spur vou Haareu. 243 Das rf gleiclit ganz dem ^, namentlicli siud die weiss- behaarten Metathoraxseiten deutlich. Kopf und Thorax sind etwas starker schmutzig-weiss behaart als beim Q . Die mittleren Geissel- glieder treten uach hinten stark eckig hervor, haben aber keines- wegs Kornchen wie ferruginata und rufiventris. Die Oberlippe ist grob punktirt, an der Basis beiderseits hockerig, in der Mitte mit deutlichem Zahn. Nomada brevicornis ist eine der spatesten Arten. Alle Exem- plare, die mir aus Mitteleuropa vor die Augen gekommen sind, waren iibereinstimmend im August gefangen. Hier in Thiiringen erscheint sie meist iu der zweiten Woche dieses Monats, wenn ferruginata hochstens noch ganz abgeflogen zu finden ist, und fliegt bis gegen das Ende; nur im Jahre 1882 erschienen die (^ bereits in der letzten Woche des Juli. Ich habe sie nur auf Senecio Jacobaea und Scabiosa columbaria angetroften, meist in Gesellschaft ihrer Wirthin, der Andrena Cetii. Was die Verbreitung anbetrifft, so ist diese jedenfalls weit grosser, als bisher bekannt ist, da die Art sicherlich mit ferru- ginata, vielleicht auch mit Fabriciana vermengt worden ist Thiiringen ist bis jetzt noch der nordlichste Pnukt ihres Vor- kommens, aus Bohmen erhielt ich sie durch Hrn. Dr. v. Stein, aus Ungarn hat sie Mocsary nachgewieseu, in Siid-Bayern bei Rosenheim fing sie Hr. Dr. Kriechbaumer (5. uud 6. September), im Siideu scheint sie imraer haufiger zu werden; so war sie in der Sammlung des Hrn. Gribodo zu Turin die am meisten ver- tretene Art. 244 94. Nomada Fabriciana Liune. Apis Fabriciaua Liuiie, Syst. N. I, 955 Q . Rossi, F. E. Maut. n. 324. Noniada Fabriciaua Fabricius, Ent. Syst. II, 348. Apis Fabricieila Kirby, II, 213, tab. 16, f . 3 ? . Apis (luadriuotata Kirby, II, 214 (^. Nomada Fabriciaua Fabricius, Syst. P. 393 $ . Spinola, lus. Lig. I, 152. H. Schaffer, Nomada 277. Non)ada quadrinotata Lepeletier II, 494. Nomada Fabriciana Nylander, 183. Eversraann, n. 14. Schenck, 2. Nachtrag 1868, p. 75. Thomson II, 201. Nomada nigricornis Lepeletier, Encycl. M. VIII, 372. Nomada germanica Panzer, F. G. 72, 17 $ . Nomada nigrita Scheuck, Nass. B. 1861, p. 194. Nigra, vel potiiis carbouaria, capite thoraceque satis dense cano-pilosis, opacis haud rufo-pictis, antennis pedibusque fere totis nigris, niandibulis bifidis, flagello articulo secundo tertio multo breviore, abdomine laete rufo, basi nigro, segmento secundo utriuque macula parva flava. 7 — 10'"™. Yar. 1. Abdomine toto rufo, maculis flavis nullis. Var. 2. Puncto verticiuo, callis et tegulis rufescentibus. Var. 3. Antennae subtus fere totae ferrugineae. cf Capite thoraceque pilis cauis lougioribus, segraentis 2 et 3 utrinque maculis flavis, plerumque segmentorum basibus nigris; segmeuto anali inciso. Var. Genis et mandibulis basi citriuis. Patria: Tota fere Europa, ubique rara. 245 Nomada Fabriciaua steht durcli ihre Farbnng einzig da nnd eiue Verwechshing mit eiuer auderen Art ist unmoglich. Sogar die grossten uud vollkommen entwickelten Exemplare haben au Kopf und Tliorax, Fuhler und Beine inbegriffen, keine rothe Zeich- nung. Nur bei deu Q ist das letzte Fiihlerglied fast regelmassig au der Spitze rostrotli, bei beideu Geschlechteru auch die Uuter- seite der Geissel mehr oder weniger. Bei deu rj^ zeigeu die Beiue iiberdies helle Zeichnungen. Bei den Q ist Oberlippe uud Clypeus feiu puuktirt-gerun- zelt, letztere mit uiedergedriicktem glatteu Eudsaum. Die Ober- lippe ohue Zahn, uur etwas hockerig hervortreteud. Das 2. Geissel- glied weit kiirzer als das dritte. Schihlclien stark zweihockerig. Hinterleib mit breiten gLitten Endraudern. Fliigel schwach ge- triibt, rait schwarzem Geiider, auch das Stigma fast ganz schwarz. Vena ordinaria weit hiuter der Gabel. Au den Beineu ist regel- massig die luneuseite der Vorderbeine rostroth, soust uoch die Schieuensporeu, Spitze der Tarsen uud die Geleuke mehr oder wenig. Spitze der Hintertibien mit wenigeu uuansehnlichen Dornen. Die (5' gleichen iu Farbung ganz deu ^, doch ist die Be- haarung etwas starker, nameutlich auch au dem Hiuterleib und deu Beinen. Nicht selteu erscheiut der Hiuterleib schwarz ge- bandert, besonders gegen das Ende. Das 2. Gtisselglied kaum die Halfte des dritteu. Nomada Fabriciana erscheiut iu 2 Gcuerationeu. Die erste fliegt im Friihjahr, bis iu deu Juni hiuein. Ich habe die Thiere einzeln an Stachelbeerbliitheu und Weideukatzohen gefangeu. Eiue zweite Geueration erscheint im Hochsommer uud besucht mit Vorliebe Seuecio Jacobaea. Was die Verbreituug aubelaugt, so ist die Art im Norden selten. Eiuzeln kommt sie vor in den Niederlanden und England. lu Deutsclilaud scheiut sie uur im Westeu haufiger aufzutreten, weuigsteus ersehe ich dies ans der Sammhing des Herrn v. Hageus zu Dii.ssehlorf. Hier in Thiiriugen ist sie sehr selten; dcn 18. April fing ich eiu 1'rachtexemplar 5 au Stachelbeeren. Herr Dr. Kriechbaumer fiug sie um Miinchen, ebenso bei Fiume und Triest. Exemplare aus Marseille erhielt 246 ich (lurch Herni JuUiau, aus der Umgebuug vou Paris durch Herru de Gaulle, aus der Schweiz durch Frey-Gessuer. Eiu Q befiiidet sich im Wieuer Museum aus Sicilieu. 95. Nomada glaberrima Schmied. Capite, praecipue raesouoto et scutello uitidis vix rugulosis, sohuu crasse sed parce puuctatis, albido-villosis. Colore rufo sunt: antenuae breves, mandibulae acutae, genae, calli et tegulae. Flagelli articuhis secuudus tertio fere duplo lougior. Abdomeu rufum, basi uigrum, marginibus latis politis. Alae fere hyaliuae, nervis brunueis, ordinaria longe pone furcam. Pedes rufi, femo- ribus phis minus uigris, tibiis dihite uigro-strigatis, posticis apice spinulis satis lougis pallidis aequalibus munitis; metatarsis posti- cis uigricantibus. 7 — 8™"\ Patria: Graecia, Dahuatia. Durch deu glauzeudeu Kopf uud Brustruckeu mit pauurgina, Julliaui, similis uud fuscicoruis verwandt. Bei den beiden letzte- reu ist der Glauz viel matter. Vou alleu dieseu uuterscheidet sie sich sclion durch die gedrungenere, breite Gestalt, ebenso die Farbung. Der Kopfschild ist wie aufgetriebeu feiu puuktirt, der schmale Endrand roth; der Raum uebeu den Augeu mit Aveit grobereu Punkteu; die schwarze Oberlippe matt, hiuter der Mitte mit eiuem kleiuen Zaliu, der Fiihlerschaft ist oben uud uuten schwarz geileckt, das lauge 2. Geisselglied ist uach unten sehr verschmalert. Kopf uud Thorax diiun zottig weissgrau behaart. Das polirte Schihlchen ist schwach getheilt, mit weuigeu grobeu Punkteu verselieu. Auch die hiutere Flaclie des Metathorax ist ziemlich glanzeud. Die Brustseiteu mit fast netzartiger Sculptur, d. h. mit grossen, seichten Puukten dicht bedeckt. Die Hinter- leibssegmente siud an deu Seiteu zottig gelblich behaart. Die 247 liinteron Sclieukel siud fast bis au die Spitze scliwar/; sainiut- liche Schieneu sind liinten verlosclien schwarz gefleckt, die hin- tersten Metatarseu ebenfalls schwarzlich. Sammtliche Beine sind ziemlich stark behaart. Zwei Q befinden sich im Mnseum zu Berlin vou Kriiper, aus Attika; zwei audere im Wieuer Museum, bei Spalato vou Mauu gefaugen. 96. Nomada obtusifrons Nylander. Nomada obtusifrons Nylander, Ap. Bor. 184, 16. Thomson. II, 206, 25. Nomada xanthosticta Smith (uon Kirby) Bees G. B. 1. ed. 128, 2. ed. 121. Nomada mistura Smith, B. G. B. 1. ed. 133 (j^. Species capite inter anteuuas haud cariuato sed deplanato siugularis et ab omuibus bene distiuguenda. Nomadae Roberjeotiauae similis, plerumque uiiuor et rniuus laete picta. Caput et thorax nigra, fere glabra, antennis fuscis vel uigri- cautibus, callis et tegulis ochraceis interdum obscuris. Flagelli articuhis secundus tertio aequalis. Mesonotum concinne puncta- tum, subnitidum; scutelkim vix bituberculatum. Abdomen rufum, praecipue apicem versus nigro-fasciatum, segmentis 2 — 3, vel 2 — 4 utrinque macula parva, quiuto dorsali albidis, ventre rufo. Vena ordinaria interstitialis. Pedes fusci, basibus et tibiarum ma- culis nigris. Tibiae posticae apice spinulis brevibus nigris armatae. 5—7""". Caput et thorax breviter pilosula, scapo nigro, flagello subtus ferrugineo; articulo secundo tertio longiore. Plerumque macuh\e 248 duae clypei apicis, calli liumerales et iuterdum fascia prouoti al- bida. Abdomeu nigro-fuscum, segmeutis 2 — 6 albido-maculatis, auali truncato. Patria: Per totam Europam passim, sed ubique rara vel rarissima. Nomada obtusifrons steht durch den abweichenden Bau der Stirn ganz vereinzelt da. Auch bei ihr findet sich namlich zwischen den Fuhlern eine Wulst, die aber niclit wie bei allen iibrigen Arteu seitlich zusammengedriickt uud oben scharfgekantet ist, sondern abgeflacht uud stark punktirt gerunzelt erscheint. Im Uebrigen schliesst sicli die Art durch Sculptur, schwache Behaarung, Vena ordinaria und Farbung sehr an Roberjeotiana an uud kaun mit kleiuern schwach gefiirbteu § derselbeu sogar verwechselt werden. Ich fiige zur Diagnose noch Folgendes hinzu: Q Kopf und Thorax erscheineu ganz mattglanzend schwarz. Am Kopfe sind nur die Mandibeln uud die Unterseite der Fiihler mehr oder weniger rostroth gefarbt. Die schwarze Oberlippe hat kaum eiue Spur von einem Zahnchen. Am Thorax sind die Schulterbeulen und Fliigeldecken meist rostroth, die ersteren aber auch nicht selten schwarz. Fast der ganze Metathorax ist glan- zend. Der Hinterleib ist schwach punktirt, auch die nieder- gedriickteu Endriinder der mittleren Segmente sind nur am Ende punktlos. Die Basis des 1. Segmeutes ist schwarz, doch ragt meistens ein viereckiger rostrother Fleck in die schwarze Far- bung hineiu. Die mittleren Segmente siud nur an der Basis schwarz, welche Farbung durch den Endrand des je vorher- gehenden Segmentes durchschimmert. Die hinteren Segmente sind bis zum niedergedriickten Endrand schwarzlich. Die vorderen weissen Flecken sind meist klein und unansehnlich. Fast der ganze Bauch ist rothbraun. Die Fliigel sind am Eude stark gebrjiuut, das Geader schwarzbraun, die Vena ordinaria meist ein kleiu wenig hinter der Gabel. Die Beine siud zuweilen ganz schwarzlich-roth. 249 Fast das ganze Thier eisclieiut scliwarzlicli-braiin, nur die Mandibeln, die Unterseite der Fiihler, der grosste Theil der Beine und die Segraent-Endrander sind mehr oder weuiger rostrothlich. Die Schulterbeulen und meist 2 quer-ovale Makehi am Rande des Clypeus sind weisslich. Die mittleren uud liinteren Seiteuflecken der Segmente sind oft fast verschwiudend. Zuweileu finden sich Exemplare mit hellgelben Prouotuui uud Fliigeldeckeu. Nomada obtusifrons ist niclit blos durch ihre Structur, son- dern auch durch ihr Vorkommeu ciue eigeuthiimliche Art. Anfangs hielt ich sie fiir eiue nordische Art; wie es scheiut, komrat sie aber im ganzen Gebiete vor, ist aber iiberall eiue Seltenheit. Fiir den eigentlichen Nordeu ist sie durch Nylauder und Thomson nachgewiesen, ich selbst erhielt Petersburger Exemplare durch die Giite des Herru Sagemehl iu Dorpat. Smith beschrieb sie als xanthosticta aus England. Aus Deutschland erhielt ich sie durch Herru Pastor Konow aus der Gegeud vou Fiirsten- berg iu Meckleuburg. Vergangenes Jahr habe ich aucli ein eiu- zelnes (^ Aufang August in Tliiiriugen auf deu Dolden vou Heracleum gefangen, die sonst von Nomada nicht besucht werden. Aus der Umgegeud von Bozen erhielt ich eiu Q. durch Herru Professor Kohl. Ob sie noch weiter uach Siideu geht, weiss ich uicht. Jedenfalls ist die Art vielfach verkannt wordcn. Geuus Bombus Latr. 19 Einleitung. Die Hummeln bilden durch ihre Grosse und dicht pelzig behaarten Korper ein besouderes Contingent unter den Apiden, sodass der Laie sie scharf von den iibrigen Bienen trennt. Nur die Gattungen Anthophora und besonders Xylocopa kommen ihnen nahe ; ja die Gattung Psithyrus stimmt namentlich im mannlicheu Geschlecht so sehr uberein, dass nur ein geiibtes Auge die (^ von beiden beim ersteu Aublick unterscheiden kanu. — Keine Gattung uuter sammtlichen Bienen thut sich so durch Grosse und prachtige Behaarung hervor, wie die Hummeln, so- dass eine sauber praparirte Sammhmg mit zu deu schonsten entomologischen gerechnet werden kann. So kommt es, dass gerade die Gattung Bombiis, weun sie einmal eincn Freund ge- funden hat, regelmassig auch eiue wahre Begeisterung in diesem hervorruft, nnd zwar riihrt dies noch von einem besouderen Grunde her. Es giebt wohl kauni eine zweite Insektengattung, in der die Farbung in dem Massc variirt, wie bei Bombus. Schon auf kurzem Raume kann der ileissige Sammler zalilreiche Farbennuancen der einzelnen Arten beobachten uud je weiter das Beobaclitungsfeld ausgedehnt wird, desto massenhafter werden die Uebergange, und es wird eins der fesselndsten entomolo- gischen Studien, dieselben zu je einem Cyclus zu vereinen und in das scheinbare Chaos eine Orduuug hineinzubringen. Es lasse sich also kein Anfauger durch die Meuge der Formen uud Far- bungeu abschrecken. Ist einmal iu seineu Studien etwas Liclit 19* 4 [254] gpwnr'l(Mi, so wird er von selbst uiclit rasteii, uud ich kanu vev- sichern, die Gattung Bombus liefert Stoft fiir eiu gauzes Leben. lu keiner lusekteugattung wobl ist der Dimorphismus so ausgeprilgt wie bei dieser. Fast jede Art hat das Bestrebeu, in eiuem hellen (Flavismns) oder dunklen Gewaude (Melanismus) aufzutreten. Zwischen beideu finden sich dann meist die zahl- reichsten Uebergange. Ob unsere Wisseuschaft je ausreicheu wird, die Griinde und Gesetze zu erforscheu, weuu iiberhaupt solche existiren, durcli uud nach welcheu diese Veranderungeu eiutretenV Einstweilen habeu wir keine Autwort darauf, ist's doch, als weun die Natur in ihrer Leichtigkeit, Formen und Far- bungen zu schaffen, unserer spotten wolle. Eine zweite, weit schwierigere Frage wird uns ferner durch dies endlose Variireu vorgelegt, uamlich die Frage, wie Art uud Varietat zu uuter- scheideu sei. Ist der grossteutheils schneeweiss behaarte Bombus eriophorus aus Asieu eine Varietat unseres tief sarametschwarzeu B. lapidarius oder ist er eiue Art fiir sich? Wohin aber daun mit den Zwischenformen? Wie verhalt es sich mit dem B. ele- gans Seidl? Ist die KUift bereits so gross geworden, dass er von pomorum als Art abgetrennt werdeu kann? Woher nehmen wir das Mass zum messeu? Wie steht italicus zu agrorum, kicorum zu terrestris, ruderatus und consobrinus zu hortorura, arenicola zu silvarum u. s. w. Bei vielen Formen sind wir ja klar, weil wir sie in demselben Neste finden, z. B. die Farbuugen des variabilis, des confusus, des eigeuthiimlichen argillaceus (li- gusticus) uud anderer Arten. Bei vieleu aber fehlt uns jede Vorschrift, und selbst die plastischen Kennzeicheu lassen uns im Stiche, ja sogar die Genitalien der rj^, die zur Unterscheidung der Arten so wichtig sind, loseu uicht alle Scrupel, weil sie ebenfalls Waudelungen uuterworfeu sind. So faugen sie an, sich bei B. agrorum var. italicus umzugestalten. So ist es schwer, den B. distiugueudus von B. Latreillellus blos auf die Geuitalien hin zu unterscheiden. Man fragt auch hier, wie weit muss die Umgestaltuug vorgeschritten sein, um den Artwerth zu begriinden. Wir habeu eben uur 2 Divisoreu: Art und Varietat, um damit in die Masse zu theileu, und die Rechuuug geht nicht iramer auf. So hat deuu eiu Streit, was Art uud Varietiit sei, keiueu Wertb. [255] 5 Die Aufgabe eiues Systematikers ist ebeu, die Verwaudtscbaft uud Abstiiude zwischeu deu Forraeu, die uus die Natur liefert, uach- znweiseu, welcheu Nauieu er ihueu giebt, ist schliesslicli einerlei. Die Humiuelu gelioreu zii deu eiujahrig geselligeu Bieneu. Mit dem Erwacheu des Friihjahrs erwacheu auch die iiberwinterteu befrucliteteu Q , um sich sofort uach einem passeudeu Platz zur Auleguug des Nestes umzuschaueu. Die Walil dieses Ortes ist sehr versehiedeu, im allgeraeinen kanu mau die Arteu iu ober- irdisch uud uuterirdisch baueude zerlegen, mehrere Arteu habeu sogar vou dem Orte, wo sie das Nest aulegen, ihren Namen er- halten, immerhin korarat es oft vor, dass oberirdische Arten uuter die Erde baueu uud umgekehrt, eiue Erscheiuuug, wie sie auch bei Vespa haufig auftritt. Zuweilen zeigen die bauenden ^ merkwiirdigeu Geschmack. So nahm nach Dr. W. Bell eine Hummel Besitz von eiuem Roth- kehlcheuueste, nach Smith baute eiu Weibchen des agrorum in ein Zauukonigsnest. Scheuck erhielt das Nest eines B. silvarura, welches zwischeu deui Moos eiues verlasseueu Eichhoruuestes auf einer hohen Fichte angelegt Avar. Ich selbst fand als Gymuasiast bei Rudolstadt eiu Hurameluest in eiuem verlasseueu Haufliugs- neste. Eiuige wuuderliche Liebhabereieu berichtet auch neuer- dings mein hochverehrter Freund Hr. Professor Dr, Hofter in Graz, uamentlich iiber B. agrorura. So fand er raehrmals diese Art in den Nestern des Siebenschlafers. Das wuuderlichste aber befand sich auf dem Dachboden eines Bauernhauses bei Bojauka iu Kraiu. Ein alter, zerrissener Bauerupelz war in eiuen Wiukel auf dem Dachboden geworfeu wordeu. AIs eiust zufallig die Bauerin das alte Kleidungsstiick in die Haud uahm, liess sie es augenblicklich wieder fallen uud suchte das Weite, deuu eine grosse Meuge stachelbewehrter Gaste, die ihr Nest raitteu iu der WoIIe hatteu, flog ihr ins Gesicht. — Die Auzahl der ludividuen in den Nestern ist fiir die eiu- zelueu Species verschieden. Borabus terrestris uud hortorum banen die grossteu Nester. Die Individuenzahl betragt nach Hotter zuweilen liber 500. Sraith faud in einem Neste des ter- restris 107 (j^, 56 Q und 180 $. Ueberhaupt gilt als Regel, dass die unterirdisch bauenden Arteu starkere Staateu bilden, 6 [256] als die iiber cler Erde nistendeu. Die unter der Erde und Steinen bauenden Arteu benutzeu als Uuterlage meist ein Genist von Moosen, Halnien, Blatteru u. s. w. uud gebrauchen den Erd- boden als Decke. Die auf der Oberflache bauenden hullen das ganze Nest meist in lockeres Moos oder kur/.e Halme, sodass ein lockerer Klumpen entsteht. Anfangs muss das Weibchen natiirlich alle Geschafte allein besorgen. Ueber das Geschaft des Eierlegens berichtet Hoffer Folgendes: ,,Wenn der entscheidende Moment lieranriickt, wird das Hummelweibchen ausserst unruhig, lauft geschaftig an den schon vorhandenen Waben hin und her (wie die erste Zelle gemacht wird, habe ich noch nie gesehen und wahrscheiulich auch kein auderer Beobachter) und sucht nach einer passenden Stelle fiir den neuen Eierklumpen; ist eine solche endlich gefunden, so entuimmt das Weibchen den raitt- leren Bauchsegmenten mit dem letzten Fusspaare Wachs, das es mit dem Munde packt und aus dem es einen ringformigen Wall, also eine Art Zelle aufbaut. Der Wall wird immer hoher und h()her, bis er bei B. lapidarius beilaufig 4 — 7"""^ bei argillaceus (ruderatus) 7 — 9'"'", bei agrorum 3 — 5""" iiber deu Baugrnnd emporragt. Nun verlasst die Konigin die Wallzelle und holt aus eiuem Pnppentonnclien, dessen Insasse schon ausgeschliipft ist, Bliithenstaub, den es lange im Muude wieder aufarbeitet, thut denselbeu mit Honig mehr oder weniger impragnirt in die Wall- zelle uud glattet und streicht langere Zeit darauf herum, dann holt sie wieder Bliitheustaub uud bearbeitet ihn wie friilier, und das wiederholt sicli einige Male. Nuu versucht sie den Hinter- leib iu die Wallzelle hiueinzubringen. In der Regel gelingt es auch sogieich, raituuter ist ilir der Ring zu eug und wird dann gauz einfach erweitert dnrch Abnageu am Innenrand. Sodann urafasst sie mit den Hinterfiisseu die Zelle, lialt dieselbe krampf- haft fest, zwangt den After rait aller Kraft hineiu, stemmt den Stachel au den Boden oder die Wand, wodurch der After weit klaflft und eine gewisse Auzahl Eier in die Zelle fallt." Die Zahl der auf einmal gelegten Eier betragt 3 — 7. Bei einem grossen § von lapidarius zahlte iclt in der Regel 4 — 7, einmal 9, bei einer riesigen Konigin von argillaceus 5 — 10, ein- mal 12, bei variabilis 3 — 8, bei agrorura 3 — 5. Aus den ge- [257] 7 legten Kieiu entwickeln sich uach 4 — 5 Tageu Larven, welche unr Arbeiter lieferu. Die Larven selbst sind gelblich, fusslos mit hartem brauneu Kopf uncl liegen gekriimmt in deu Zellen. Sind die Larveu ausgewachsen, was in 10 — 12 Tagen geschieht, so spinuen sie sich innerhalb der Zellen eiu uud werden 7Air Puppe oder Nyniphe. Der Nympheuzustaud dauert etwa 14 Tage, sodass die ganze Eutwickeluug einen vollen Monat in Anspruch nimrat. Die ausgekrochenen Hummeln siud aufaugs einfarbig grau und erlangen ihre buute Farbung erst uach Verlauf eiuiger Tage. Die ersteu ausgekrocbeneu Arbeiter werdeu uun getreue Gehul- finneu der Mutter, gleich unermiidlich wie sie. Mit der zuueli- menden Zahl der Individnen mehrt sich auch die Arbeit im Bau. Vor allen I^ingen giebt es Fntterbrei und Houig einzutrageu. Die Zahl der Zellen vermelirt sich uatiirlich. Von der Regelmassig- keit, die die Bauteu der Honigbieue auszeichnet, ist bei den Hummeln nichts zu finden. Das Nest ist ein klumpen- oder traubenartiges Conglomerat der fiugerhutformigen Zellen, die oft so lose zusammeuhaugeu, dass man beim Ansheben des Nestes dasselbe meist nur in einzeluen Stiicken erhiilt. Mir sind die Hummeln beim Ausnehmen der Nester immer ziemlich geduldig uud friedliebend vorgekommeu, dagegen berichtet Hoifer zahlreiche Falle, wo die gestorteu Hummelu uacli Art der Wespen wiithend iiber die Augreifer herfieleu, ja eiumal musste eiu ganzer Zug Soldateu, von deueu eiuer mit dem Biijouette iu das Flugloch eines B. lapidarius gestochen liatte, vor den gereizteu Thieren die Flucht ergreifeu. Die jiingsteu Partieu des Nestes siud keines- wegs immer die obersten; oft befinden sie sich an deu Seiten oder dicht neben der uutersteu, altesten Schicht. — So erscheiuen im Friihjahr uud Aufaug Sommer neben dern alteu Weibchen nnr Arbeiter; erst mit der vorgeriickteu Jahreszeit stellen sich auch die MSunchen uud etwas spiiter auch die juugeu Weibchen eiu. Noch vor den Manuclien eutwickelt sich eine Mittelstufe zwischen deu Arbeitern nnd jnngeu Konigiuneu, die sogeuauuten grosseu Arbeiter oder kleinen Weibchen. Nach alleu Beobachtnugen, uameutlich uach deu ausge- zeichneteu Hoffer's, lebt das alte Weibcheu bis znm Eingehen des Staates im Herbst oder stirbt weuigstens nicht lange vorher. 8 [258] Der genaunte Forsclier liat ebenfalls nachgewiesen, dass die alte Konigin Eier fiir Mannclien, Weibchen und Arbeiter legt und dass auch die sogenaunten kleiuen Weibchen dies thun kounen; ob vorher befruchtet oder nicht, ist noch nicht gan/> aufgeklart. Die kleinen Arbeiter legen, Avie es scheint, nur Eier, aus denen sich Manncheu entwickehi. Dass Parthenogenesis bei Hummeln vor- kommt, haben bereits Reaumur uud Huber beobachtet. Am ersten unter allen Arteu erscheiueu die Mauuchen von pratorum und Scrimshirauus, die ich iu Thuriugeu zuweilen schon Mitte Juni autreffe. W^ie sich die Verhaltnisse im Siiden gestalten, dariiber sind mir noch keine Beobachtuugeu bekannt geworden. Dass aber dort die Erscheinuugszeit eiue audere ist, ist mir dadurch klar geworden, dass ich auf Corfu die cf des Bombus terrestris bereits iu deu ersten Tagen des April autraf, — Die Manncheu fliegeu fast blos auf Bhimeu, besonders Distelbliithen sind Lieb- liugsplatze fiir sie, ebenso Kleeacker und Holzschlage mit bhihen- den Weidenroschen. Die c^ der meisten Arten kehren wenig oder nicht in das Nest zuriick. Ein gauz auflFallendes Beispiel von Heimathsliebe beobachtete Hoffer an einem Neste von Ra- jelhis, wo die c? sich tagelaug in der Nahe des Nestes aiifhielten und oft, besonders bei schlechtem Wetter, dahin zuriickkehrteu. Um die Weibcheu scheinen sie sich uur wenig zu bekiimraern. Im Freieu beobachtet man die copula nur ausserst selteu. Jeden- falls fiudet diese meist iunerhalb des Nestes statt, welclie Ansicht auch Smith hat. Dafiir spricht auch der Umstand, dass man ira Herbst viel weniger frische Weibchen autrifft, als im Friihling. Wahrend sie iu dieser Jahreszeit iiberall und zahlreich zu finden sind, sodass sie auch dem Laien auffalleu, sind sie im Herbst nur einzelu zu beobachten, bei schlechtem Wetter oft gar nicht. Sicherlich verUissen daher viele im Herbstc das Nest wenig oder gar uicht, soudei-n werden daselbst befruchtet und suchen von da aus ihre Platze zur Uebeiwinterung. Die ini Friihling gefangeneu Weibchen siud fast sammtlich tadellos, besonders der FUigelsaum uoch uuversehrt. Dies konute der Fall nicht seiu, wenn dieselben Thiere bereits im Herbst geraume Zeit geflogen waren. So findet man auch die Korbchenhaare der jungeu Weibchen im Herbste stets rein. Von der Thatigkeit, die sie im Friihling und Sonimer [259] 9 entwickeln, ist im Herbst keine Spur zu eutdecken. Sie fliegen uur ungern, zumal die grosseren Arteu, wie terrestris, lapidarius etc, hiingen oft stundenlang, selbst bei schouer Witterung, trage an derselben Bhirae. Aus Allem geht hervor, dass der Herbst nicht zu ihrer eigeutlichen Lebensthatigkeit gehort. Je weiter der Herbst vorritckt, desto mehr stockt das Leben im Hummelstaate. Die alte Stammmutter ist gestorben oder kaum noch lebeusfahig, die Mannchen haben das Nest verlassen, um ihre kurze Lebenszeit auf Bhimen zu vertraumen, einzelne der jungen Weibchen befinden sich noch darin, andere geniessen draussen die letzten schonen Herbsttage, nur die unermiidlicheu Arbeiter besorgen noch ihre Geschafte. Beilaufig erwahnt, dauert ihre Lebenszeit kaum iiber einen Monat. Nach und nach sitzen aber auch sie von der Kalte erstarrt trunken in Gesellschaft der Mannchen an den letzten Distel- und Kleekopfen, oft durchnasst vom Thau und Reif der Nacht. Die letzten Larven verhungern, und die jungen Weibchen suchen ihre Schhipfwinkel, um nach vollbrachtem Wiuterschlaf mit dem kommenden Friihling ein neues Leben zu beginnen und einen neuen Staat zu griinden. Es ist wohl noch nie beobachtet worden, dass ein Weibcheu im alten Nest ■ iiberwintert hat. Sie verkriechen sicli iiberhaupt so tief unter Moos, Baumwurzeln u. s. w., dass raan sie nur hochst selteu wahrend des Winterschlafes antriift. Unter Steinen habe ich nie eines gefunden. Nach Hoffer's Beobaclitungen graben sicli ein- zelne Weibchen im Herbst geradezu in die Erde ein, besonders thut dies lapidarius. Der genannte Forscher hat jiiugst noch eine hochst merk- wurdige Beobachtung in Bezug auf das Leben der Huraraelu ge- raacht, namlich, dass zwei verschiedene Arten zuweilen iu dem- selben Neste vorkommen; so fand er z. B. Bombus lapidarius und terrestris friedlich bei eiuander. Allen denen, die sich uoch weiter fiir biologische Notizen interessiren, auf die ausfiihrlicher eiuzugebeu mir der Ranm ge- bricht, empfehle ich die in deu Mittheilungen des Nntnrwissen- schaftlichen Vereius fiir Steiermark niedergelegten ausgezeich- neten Beobachtungeu Hoffer's, besonders: Biologische Beobach- tungen von Humraeln uud Schmarotzer-Hummeln, und: Die 10 [260] Hummelu Steiermark.s; lAibeusgescliiclite und Besclireibnug der- selbeu, 1882. In dieseu Schriftou bericlitet der Autor auch iibcr deu sogeuauuteu Trompeter iu den Hummelnesteru. Vor uuumehr 200 Jahren erzahlte Godart, er habe in deu Hummelnesteru eineu Trompeter beobachtet, der jeden Morgen in den Giebel steige uud daseibst durch aulialteudes Summen die iibrigen Hummeln zur Arbeit Avecke. Alle spatereu Beobachter kounten uichts derartiges bestatigen, uud selbst Reaumur verwies die Erzahlung iu das Reich der Fabeln. Hoffer hat nun die alte Beobachtung Godarfs vollkommen bestatigt und zwar au einem Neste des B. ruderatus, wo alle Morgeu, ungefahr um 3 oder 4 Uhr, eiu sogenanntes kleiues Weibcheu dem Neste eutstieg und obeu auf der Decke desselben etwa eiue Stuude lang musicirte, iudera es die Fiiigel schwaug und Luft durch die Stigmeu stiess. Bei wenigeu Gattuugeu findeu sicli so viele Schmarotzer, wie bei den Hummelu. Die auffalleudsteu Gaste siud die Arten der Gattung Psithyrus, die den Hummeln so tauschend ahnlich sehen, dass sie friihev sogar mit dem Geuus Bombus vereinigt wurden. Mit ilireu Wirtheu scheineu sie auf dem freundschaft- lichsten Fusse zu leben. Zuweilen iiberwiegt die Zahl der Psi- thyrus-Iudividuen in einem Neste die des entsprecheudeu Bombus. So erzog ich aus einem Nest des agrorum blos etwa 10 Exein- plare dieser Art, dagegen an die 20 Mannchen von Psithyrus campestris. — In Menge nisten sicli zuweileu die grossereu Arteu der Gattuug Mutilla iu Hummehiosteru ein. Drewseu er- zog aus eiuem Nest des Bombus Scrimshirauus mit iiber 100 ZeUen 76 Stiick der Mutilla europaea und nur 2 Hummeln. Hochst schlimme Schmarotzer sind die Raupeu eiuer Motte, der Aphoniia Colonella L. Dieselben durchspinneu das ganze Nest uud verzehren die Zellen. Arten der stattlichen Fliegen- gattung VohicelhT logen ihre Eier in Hummel- und Wespenuester, wo ihre Larveu die der Wirthe verzelireu. Die Larven von an- deren Fliegeu dagegeu, uamlicli Conops und Physocephala lebeu iuuerhalb der Larven und Puppeu von Hummelu uud kriechen zuweil6n erst aus dem voUkommeuen Insekt iu der Samralung aus. Auch verscliiedeue Kafer suchen die Huraraeln heim. So findeu sich an ihueu, wie auch au den meisteu andereu Friihjahrs- [261] 11 bienen, die gestreckteu schwarxeu Larveu der Meloe-Arten. Die- selbeu kriecheu, nachdera sie die iu eine Rrdhohle gelegteu Eier verlassen haben, auf Blumeu uud klammern sich an die diese Bhimen besuchenden Bienen und werden so in das Nest getragen. Namentlich im Friihjahr 1882 traten sie sehr haufig auf. Nach Smith finden sich nicht selteu Antherophagus nigricornis F. und pallens 01. in Hummelnesteru. Diese Beobachtuug bestatigt Redteubacher, welcher iu einera Neste .3 Exemplare der erstge- nannteu Art fand. Auch Anobiura pauiceura F. stellt sich zu- weilen in Menge ein. Neuerdings iiat auch Hoifer beobachtet, dass eine kleine Schlupfwespe aus der Farailie der Pteroraaliueu die Hummellarven austicht. — Der allergewohulichste Schmarotzer, deu man auf dem Leibe der Humraelu findet, ist die hellbrauue Milbe Gamasus coleopterorum, wie raan sie an den Dung- und Aaskafern nicht selten findet. — Zu den Feindeu der Hurameln gehoren ferner eine ganze Reihe von Vogelu, von Saugethiereu, besonders der Maulwurf und die Feldraaus. Unbewusst zerstort auch der Meusch viele Bruten, uaraentlicli durch Sense und Rechen. — Von welch grossera Nutzen die Hummeln fiir die Pflanzenwelt durcli Uebertraguug des Polleus siud, dariiber ver- gleiche mau die Werke vou Spreugel, Darwin uud vor allem Miiller: Die Befruchtung der Bluraeu durcli lusekten und die gegenseitigen Anpassuugen beider (Leipzig, Eugelmanu 1873) uud: Die Alpenbhimen, ihre Befruchtung durch lusekten uud ilire Au- passungen au dieselben (Leipzig, 1881). Mit Ausnahme Australiens ist das Geuus Borabus iiber alle Erdtheile verbreitet, bewohnt aber rait Vorliebe die gemassigteu Zoneu. Ini Siiden werden die Hummeln ersctzt durcli die ahn- lichen, meist durch prachtvolle Farbuug der Fliigel ausgezeichneteu Arten der Gattung Xylocopa. Schon im Siiden vou Europa ist die Zahl der Arten sehr gering im Vergleieh zu Mittel- und Nord-Europa. Deni entsprechend sind die Alpen reich bewohut. Eiuige Arteu bewohnen fast uur dns arctische Gebiet. wie z. B. hyperboreus und uivalis. 12 [262] •Die systemntischen Arbeiteu alterer Autofeu liabeu lieutzu- tage fast keineu Werth, habeu sogar durch die Verwirrung in der Syuouyinie eher geschadet als geuiitzt. Bei eiuem Geuus, dessen Arteu uoch heute Strcit uuter den Fachleuten hervorrufeu, darf es uicht Wunder uehmen, weun die eiu- uud zweizeiligeu Diaguosen alterer Autoreu das beschriebene Thier in ein mysti- sclies Dunkel hullen. So geht es uus mit den meisten Arten, die Liune, Fabricius uud Pauzer beschriebeu habeu. Weit besser schou siud die Arten zu erkeuueu, die Kirby aufgestellt hat, wenngleich er die vielen Fiirbuugen oft als besondere Arten auiluhrt. Die im Jahre 1832 erschienene Monographie der Hum- nieln Skandinaviens von dem bekannten Hymenopterologen Dahl- bom nimmt, was sowohl deu allgemeinen als specielleu Theil betrifft, keine hohe Stufe ein, namentlich entbehrt der systema- tische Theil recht sehr der Kritik. Die colorirten Abbilduugen siud herzlich schleclit. Eiuen bedeuteudeu Fortschritt gegeniiber der Dahlbom'scheu Arbeit zeigt eine kleine Specialabhandlung iiber die dauischeu Arten von Bombus durch Drewsen und Schiodte 1838. Die Arbeiten von Nylauder uud spater von Smith briugen in Bezug auf genaue Artunterscheidung wenig Neues. Erst Schenck gebiihrt das Lub, wenigstens in seiueu spateren Arbeiten, etw^as scharfer umgreuzt zu haben und uaraent- lich durcli eiue geuaue Beschreibung der mannlicheu Geuitalien endlich eininal mehr constante Merkraale zur Sichtuug der Arten heraugezogen zu haben. Seit dieser Zeit hat die Kenntniss der Huraraelarten bedeu- tende Fortschritte gemacht. Ausge/.eichnete Forscher, wie Kriech- b a u m e r, T h m s u, D a 1 1 a - T r r e, R a d s zk w s k y uud neuer- diugs besouders Hoffer habeu sich bemiiht, Licht in dies Gebiet zu bringen und dasselbe zu erweiteru. Icli selbst versuchte vor we- nigeu Jahren die Thiiringischen Arteu von Bombus in eiuer Mono- graphie zu vereinen. Als ein Werk, das schon mehr deu neuereu Ausichteu huldigt und den gliicklichen Gedankeu hat, lieber zu vereiuen als zu zersplittern, ist die Arbeit des ausgezeichueten russisclieu Apidologeu Morawitz zu erwahuen: Die russischen Bombus-Arteu iu der kaiserlichen Akaderaie der Wisseuscliafteu. Mit ungemeiuer Liebe zur Sache ist die ueueste Arbeit iiber [263] 13 Bombas gesclirieben ; es ist das schone, an interessanten Beob- achtuugeu iiberreiche Werk vom Professor Dr. Hoffer: Die Hum- melu Steiermarks, enthalten im Jahresbericht der Landes-Ober- realschuie iu Graz. 1882. Die Stellung der Hummeln im System ist zu keiner Zeit strittig geweseu. Lebensweise und eigenthiimliche Sammelvor- richtungen am Korper, die sie mit der Honigbiene gemeinsam haben, zeichnen sie sattsam aus. Mit Riicksicht auf ihr Zusam- menleben in Staaten liat mau Bombus und Apis vereiuigt uuter der Familie der Sociales und ihnen stets den hochsten Rang unter den Bienen eingeraumt. Die friiheren Autoreu rechnen die Hummeln noch zur Gattung Apis. Latreille war der erste, der sie 1802 als Bombus davou abtrennte (hist. nat. Ins. XIV, 63). Denselben Namen adoptirte 2 Jahre spater Fabricius in seinem Systema Piezatorum. Es ergiebt sich also folgende Eintheihing: Sectio: Sociales. Familia: Bombidae. Genus: Bombus Latreille, Fabricius, Leach, Stephens (nur zum Theil, weil Psithyrus noch nicht ge- trennt). Bombus, Divisio prima Dahlbom. Bombus Lepeletier, Smith und alle spateren Autoren. Bremus (zum Theil), Jurine, Panzer. Apis Linne, Fabricius (in friiheren Arbeiten) Kirby **e, 2. Corpus maguum vel maximum hirsutie longa et densa ve- lutiua plus minus variegata obtectum. Caput parvum latitudine thoracis multo angustius, Ocelli in lineam transversam parum curvatam dispositi. Labrum paullo inflexum plerumque foveis impressum. Mandibulae $ apice dilatatae, rarissime dentatae e. g. in B. mastrucato; maris debiles apice 2-dentatae. Lingua elougata. Palpi maxillares breves, vix 2-articuIati; labiales 4- articulati, articulis 2 primis lougis, valvato-compressis. Thorax 14 [264] subglobosus, scutello maguo, metathorace brevissimo perpeudicu- lariter truucato. Alae superiores cellulis cubitalibus 3 instructae, prima uervo indistiucto oblique divisa, tertia superne dimidio an- gustiore quam basi. Furcula rami superioris furculae inferioris fere opposita. Alae inferiores lobo basali nullo. Coxae inter- mediae pauUo, posticae parum distantes. Trochanteres intermedii subtus vehitini. Tibiae posticae patella nulla, in feminis et ope- rariis corbicula iustructae, apice 2-calcaratae. Metatarsi postici in 5 et 5? basi superue forcipati. Unguiculi deute valido sed pulvillo brevi instructi. Mares plerumque majores suut quam operarii. A feminis differunt anteunis longioribus, ISarticulatis, scapo breviore, arti- culis iiagelli saepissime arcuatis. Mandibulae angustae pilis in- curvis dense barbatae. Tibiae posticae corbiculis nullis saepissime autem dorso subglabrae. x\bdomen elongatum. Maximi momenti ad species distinguendas sunt partes genitales in segmento sep- timo occultae, quae autem facillime acu extrahi possuut. Partibus quinque compositae sunt quae optime figuris la- pidi iucisis iutelligi possunt: spatha, sagitta, stipes, squama et lacinia. Eine natiirliche Gruppirung der Hummeln halte ich fiir eine ausserordentlich schwierige Arbeit. Blos auf ein einziges Merkmal Riicksicht zu nehmen, z. B. auf die manulichen Genitalien, oder auf Kopf- uud Fiihlerlauge, oder Farbe der Behaarung, wiirde ein sehr kiinstliches Resultat liefern, eine Beriicksichtigung aller zugleich macht das Anordnen noch schwieriger, da viele Arten in dem einen Merkmal iiber- einstimmen, in dem anderu aber ganz verschieden sind. Mein hochverehrter College Herr Professor Dr. Karl v. Dalla- Torre theilt die in den Alpenlandern lebenden Hummeln in 7 Gruppen nach der Farbung der Q : I. Leucobombus (terrestris, martes, Scrimshiranus, hor- torum, ruderatus, Latreillellus). IL Pyrobombus (hypnorum). [265] 15 III. Rhodobombus (mastrucatns, lapponicns, pomorum). IV. Melanobombus (lapidarius, coufusus, mendax, Rajellus). V. Kallobombus (soroensis, pratorum, alticola). VI. Thoracobombus (arenicola, silvarum, mesomelas, 7(»1 30 Abdomen segmeuto secuiulo flavo-fasciatuin. (Jorpus maguum. 38. terrestris vav. cryptarum Fab. Abdomeu haud flavo-fasciatum. 21 21 Hirsuties aequalis, Prothorax plerumque pilis citrinis immixtis. Corpus subparvum. 33. soroensis F. Hirsuties satis iuaequalis. Thorax pilis rufis vel fuscis immixtis. Abdomeu triangulariter acumiuatum. 15. hypnorum L. var. 22 Thorax superue phis minus nigro-pilosus. 23 Thorax superne unicolor pallidus. 72 23 Thorax superue ferrugineo-vel aurantiaco-hirtus. 24 Thorax superue haud ferrugineo-hirtus. <3S 24t Thorax superue macuhi magua nigra triangulari apice fere sciitelhim attiugente ornatus. Abdomeu auo rufes- centi. Caput antice pallido-hirtum. Hirsuties longa et inaequalis. Corpus subparvura. 20. agrorum var. tricuspis Kriechb. Mesouotum pilis nigris vel fuseis immixtis. Caput uigro-hirtum. Abdomeu nigrum auo albo. Statura satis magna. 15. hypnorum L. var. 25 Prothorax et interdum etiam scutellum indistiucte pallide testaceo-hirta (schmutzig gelbgrau) pilis uigris phis minus iutermixtis. 26 Fasciae pallidae thoracis distiuctae. 32 26 Hirsuties brevissima vehitiua. Clypeus dense puuc- tatus, Labrum fovea dense fulvo-pilosa. Abdoinen auo rufo rarissime albicante. 37. confusus Scheuck var. Hirsuties lougior, plerumque iuaequalis. 27 27 ScuteUum nigrum. 28 Scutellum pilis pallidis inunixtis. Abdomeu ano rufo vel tiavo. 2» [2711 ^l 28 Segmeiitam abdomiuis secimdum flavo-fosciatum. Auus albus. Coipus uiagnum. 38. terrestris var. cryptarum F. Abdomeu uigruui auo puuiceo (tiefvoth). 31. lapidarius L. var. 2» Sogmeuta 3—6 flavo-liirta. 24. mucidus Gerst. Abdomeu apice rufo-hirtuui. 30 30 Caput vakle elougatuuj. Abdomeu basi uigra excepta rufesceus. Species satis magna. 29. pomorum Panz. Caput satis breve. Abdomeu solum auo rufo. Spe- cies minores. 31 3.1 Abdomen ano laete rufo fere fulvo (breunend rost- roth). Pectoris latera sohim pro parte canescenti-hirta. Segmentum ultimum dorsale fere impunctatum. 16. Rajellus Kirby var. Abdomeu ano pallide rufo. Fere tota pectoris latera cauesceuti-liirta. Segmentum ultiraura dorsale rude puuc- tatum. 18. silvarum var. nig-rescens Pere/.. 32 Sohnn prothorax pallido-fasciatus. 33 Etiam scutellum saltim pro parte pallido-hirtum. ■40 33 Auus sordide flavescens. Protliorax et scgmentum secundum flavo-fasciata. Caput breve. Corpus vobustum. 38. terrestris L. var. Anus niger. 3aI Anus albus. 3» Anus rufus. 3« •J2 [272] 341^ Segmenta 4-^6 nigra pilis riifis iutermixtis, segmcn- tum primniii uigrura, 2 et 3 iiava; ventrale ultimum haud carinatum. 10. haematurus Krieclib. Anus pilis intermixtis rufis uullis. Plerumque solum segmeuta 5 et 6 nigra, rarissime etiam primum. 27. zonatus Smith. 35 Corpus robustum. Segmentnra abdominis secundum fiavura vel citrinum, quartum totum album. Labrum foveis tribus distinctis instructum. 38. terrestris L. Corpus raiuus et gracilius. Fascia citrina segmenti secundi interdum obsoleta. Segraentura quartura solum diraidio apicali albo. Auus albus plerunique piiis rufis iutermixtis. Labrnm utriuque spatio deplanato nitido. 33. soroensis F. 3(i Caput brevissimum. Clypens lougitudiue latior. Mau- dibulae apice dentatae. 36. mastrucatus Gerst. Caput phis minus elongatum. Clypeus aeque longus ac latus. Maudibulae haud dentatae. 37 37 Abdomeu rufum sive fulvum, solum segraento primo nigro. 9. lapponicus F. var. Abdomen solura auo rnfo. Segraentura secundum plernmque flavo-fasciatum. 38 38 Segraenta 2 et 3 uec uon fascia prothoracis flava. Segmentnm veutrale ultimura haud cariuatum. 10. haematurus Kriechb. Solum seguieutum secnudnra flavum vel citrinura. 39 39 Hirsuties iuaequalis. Clypens medio fere irapunctatus. Labrura utrinque fovea impressa nitida. Segmentum veutrale uJtiraum apice cariua distiucta iustructum. 12. pratorum L. Hirsuties brevis et aeqnalis. Clypens medio sparsim sed profuude punctatus. Labruui utrinque spatio depla- nato nitido. Segraentnra ventrale vix carinatnm. 30. soroensis var. Proteus Gerst. [273] 23 ^O Abrloitieu superuc totnm pallido-hirtuin, raris.sinie fas- ciis vix conspicuis e pilis sparsis nigris. 41=1 Abdonien plus miuus uigrnm. 48 411 Pallide testaceo-hirtus. Thorax fascia uigra diftusa interalari oruatus. Abdomen segmentis 3 — 5 dorsa- libus basi setulis nigris erectis fasciatis. 10. arenicola Thomson. Abdomen solum segmento ultirao superue brevissime nigro-pilosiim. 412 412 Superne olivacoo-flavus vel citrinus. Caput, fascia inter alas et totum corpus subtus nigro-hirta. Alae valde infumatae. Species maxima. 26. fragrans Pallas. Species minores pleruraque subtus pallido-hirtae alis fere hyalinis. 413 413 Abdoraeu laete ferrugineum. Thorax superue pallide testaceo-hirtus, fascia iuteralari nigra. Se«gmentura veu- trale ultiraum apice distiucte carinatum. 28. uralensis Mor. Abdomeu superue sordide flavesceuti-vel testaceo- hirtum. 4t4 41:41 Thorax superne medio pilis deusis iutermixtis nigris. Caput parum elongatum. Segmeutnm ventrale ultimuin haud carinatum. Species rainores. 41S Tliorax fascia determinata atra inter alas. Caput valde elongatum. Segmentum ventrale ultimum H. dis- tinguendi carinatum. Corpus plus raiuus robustum. ^ltt 24 1274] 45 Genne latitudiue apicis sesqni Inngiores. Labrniu medio tovea profnuda basiu versns dilatatn. Troclian- teres iutermedii subtns fnsco-ferrugineo-velntiui. Seg- nieutnra veuti-ale nltimuui breviter cariuatnm. 22, variabilis Schuned. Genae latitndiue vix lougiores. Labrnm medio fovea trausversa apicem versns latiore. Trocliauteres iutermedii snbtns atro-velutiui. Segmeutnm veutrale ultiraum liaud cariuatura. 23. laesus Mor. 4(J Segmentnm veutrale ultiinnni distiucte apice cariiui- tnm. Hirsnties aeqnalis, sordide olivaceo-ilavescens. ?:tiam capnt pallido-liirtnm. 3. distinguendus Mor. Segmentnni ventrale nltimum haud carinatnm. Hir- suties inaeqnalis albido-vel griseo-flavescens. 47 fil Capnt autice uigro-birtnm. 29. pomorum Pauz. var. Capnt autice flavido-hirsntnra. Hirsuties corporis lougior et raiuus deusa. 30. moUis Perez. 48 Abdomeu totum uigrun). Thorax superne laete ci- triuns fascia iuteralari uigra. Alae nigro-fnmatae. 1. hortorum var. argillaceus Scop. Abdomeu soluni pro parte nigrnm. 49 4}> Abdomen auo flavo. 50 - albo. 51 uigro. 57 - rufo. 60 50 AlKloraen flavnni solum segmento tcrtio nigro. Tho- rax flavus fascia interahiri nigra. 7. nivalis Dahlb. Seguieuta 1 — 2 nigro-hirta, piiinuni ntriuque pilis longis flavidis; segmenta 3 — 6 flava. 24. mucidus Gerst. [275] 25 51 Thoi-.ix snpfTiie fen-ngiiieo-vel 5(» Prothorax, scutellum et seginenta duo autica flava, tertiuju uigruui, cetera alba. 38. terrestris v:ir. sporadicus Nyl. Ut varietas praecedeus, sed thorace fascia iuteralari nigra excepta segmeiitoque piiiiio nlidoiiiiiiis ;dbido-pi- losis. 38. terrestris var. viduus Erichs. 2G [276] 37 Corpns pai-viiin. Protliorax, sciitellnm et seginentnin primnm flavido-liirta. Auns pilis paliidis immixtis. 13. Scrimshiranus Kirby var. Species majores pictnra ttava vel fnlva. Anns pilis iramixtis pallidis nullis. 58 58 Caput valde elongatnm, clypeo latitudine lougiore, geuis latitudiue apicis duplo fere lougioribus. Nigro- liirtns, tliorace supra, fascia interalari uigra excepta, et abdominis segmeutis duobus auticis flavo-velutiuis. Alae violascentes. 5. altaicus Eversin. var. Caput miuus elougatuiu, clypeo lougitudine plus mi- uus latiore. Alae minus infumatae. 59 59 Species nuigna. Protliorax, scntellnm et segmeuta 1 et 2 aurautiaco-fulva, 3 — 6 nigra. Clypens sparsim puuctatns. 6. hyperboreus Schonli. Corpns subparvnm. Plerumque segmenta 4 — 6 nigra. Clypeus dense punctatus. 27. zonatus Smith. 60 Abdomeu fulvum solum segmeuto primo uigro. 9. lapponicus F. var. Solum anus colore rufo vel fulvo. 61 61 Articuh;s flagelli secundus lougissimus, tribus sequeu- tibus simul sumtis fere aequalis. Caput satis elougatuin. Prothorax, scuteHum et segmenta 1 vel 1 et 2 flaves- centi-villosa. 25. mendax Gerst. Flagelli articuhis secuudus brevior. 62 62 Prothorax et scnteUum niveo-pilosa. 63 Prothorax et scntellum pajlide testaceo-vel flavo- pilosa. 65 63 Caput elongatum genis latitndiue apicis sesqni longio- ribus. 11. vorticosus var. niveatus Kriechb. Caput breve. 64 [277] 27 64 Segmeuta dno antica nbdouiiuis niveo-liirta, tertiuin uigrum, reliqua laete puniceo-liirta (breuneud rotli). Corpus parvum. 35. incertus Mor. Abdomeu basi uigrum. Corpus majus. 31. lapidarius var. caucasicus Rad. 65 Mandibulae apice deutatae. Caput brevissimum. 36. mastrucatus Gerst. var. Mandibulae haud deutatae. Caput lougius. 66 66 Thorax et abdomeu sordide flavesceuti - vel testaceo- variegata. 67 Thorax et abdomeu laete flavo-vel citriuo-variegata. 69 67 Clypeus sat brevis, globosus, politus, disco punctis paucis crassis. Corbiculae nigrae. Caput nigro-hirtum, facie pilis griseis immixtis. Thorax niger, prothorace et scutello albido-flavo-hirtis. Segmenta 1. et 2. albido- flavo-hirsuta, basis segmenti tertii uigra, reliquum ab- domen rufo-hirtum. Corpus subtus griseo-villosum. 14. pyrenaeus Perez. Clypeus parum gibbosus, dense punctatus. Corbi- culae rufae vel griseae. 68 68 Caput antice unicolor pallido-hirtum. Fascia abdo- miuis nigra augusta. Segrnenta 4 et 5 sordide rufo- hirta marginibus pallidioribus. Segmentum dorsale ul- timum fere glabrum. 18. silvarum L. Caput uigro-villosum, rarius pilis testaceis immixtis. Abdomeu ano puniceo. Fascia abdomiuis uigra latior. Segmeutum dorsale ultimum granulosum. 17. alticola Kriechb. NB. Varietates quaedam B. lapidarii colore similes. 69 Flavo-hirti, fascia iuteralari et segmento tertio uigris, 4—6 rufis. 70 Color flavus miuus extensus, praecipue scutelhim et segmeutum primum sohim paucis pilis flavidis. 36 28 1 70 71 72 73 2781 7^ 75 76 77 (■;ipnt l)r(,'vi Meliilnr.sii.s |iostiriis hrcvitcr pilosns. ;34. CuUumanus Kiiby. Caput elongatum. 71 Species iiuigiui liirsntio iiuieqnali. 7. nivalis Dalilb. Specie.s statnra media. Hirsnties brevis et aeqnalis. 11. vorticosus Gerst Tliorax snperne caudido-vel griseo-pilosus. 31. lapidarius var. eriophorus Bieberst. Tliorax superne ferrngiueus, flavus vel fuscus. 73 Abdonien segmentis apicalibus albidis, iutermediis uigris. 74 Abdoineu auo fnlvo vel ferrngiueo vel uigro, rarissime albido vel testaceo, tnnc autem fascia uigra antea uulla. 76 Capnt satis breve. Thorax snperne ferrugiuens vel aurautiacns. Abdomeu uigrum, ano albo. luterdum ab- domiuis basis praecipue in $ ferrngiueo-hirta. 15. hypnorum L. Caput valde elougatum. 75 Segmenta 2. et 3. uigra. Thorax flavescens vel flavus. Segmeutum primum pallide flavesceus. Auus albicans. 4. Gerstackeri Mor. Thorax et segmenta 1. et 2. flavo-vel aurautiaco-hir- suta, o. nigruin, reliqua flavefecenti-albida. 1. hortorum var. consobrinus Dahlb. Abdomeu apice plus miuus uigro-liirtum. 77 Abdomen ano pallido. 78 Caput valde elougatum. Thorax supra et segmenta duo antica flavo-velutina, cetera nigra. Alae vahle iu- fnmatae, viohxsceutes. 5. altaicus Eversin. Capnt satis breve. Segmeuta 3 — 6 vel 4 — (] nigra. Amis pilis rnfis interinixtis. Scntellum utrinque plus minns nigro-villosnm. Alae parnm infumatae. 10. haematurus Kriechb. var. 1279] 29 78 Abdomeii superue pilis uigris uullis, iuterdum seg- lueutuui ultiiuuui dorsale pilis brevissiuiis vix couspicuis obtectiim. 79 Abdomeu basi vel uiedio uigro-pilosuui. 81 79 Totum corpus superue laete aurautiaco-villosuui, sub- tus cum pedibus uigro-liirtuui. Hirsuties iuaequalis. 20. ag-rorum var. pascuorum Scop. Thorax superue iuterduui aurantiacus. abdomen semper colore pallidiore. Hirsuties aequalis. 80 80 Thorax superue laete aurantiaco-piiosus. Abdomeu pallide flavo-hirtum segmeutis a secuudo basibus obscu- ratis. Trochauteres iutermedii subtus atro - purpureo- velutini. 21. cognatus Steph. Pictura valde variabilis a colore ocluaceo trausitus oinnes usque ad fusco-nigrum praebeus, attauieu thorax uumquam colorc laete aurantiaco praecedeutis. Etiara color abdomiuis semper magis soi'didus. Trochauteres iutermedii subtus fusco-ferrugiueo-velutini. 22. variabilis Schmied. IS!B. B. laesus Mor. iu quibusdam varietatibus similis. 81 Corpus subtus uigro-hirtum. Thorax superue fusco- ferrugiueus. Abdomeu ochraceum vel flavicaus. Basis segmeuti primi et caput uigro-hirta. Ilirsuties iuae- qualis. * 20. agrorum vai-. arcticus Dahlb. Thorax et abdomen subtus pallide ochraceo-hirta. Thorax supra laete ferrugiueus ceterum flavescenti-albi- caus. Basis abdomiuis albicans vel sulphurea. Seg- uienta iutermedia plus miuus uigro-fasciata. Auus ferru- giueus. Hirsuties iuaequalis. 20. agrorum Fab. Thoiax siiperne unicolor niger, interdum prothorace vel scutello pilis paucis pallidis immixtis. 2 Thorax pallido-fasciatus vel totus paliidus, rarissime solum scutellum pallidum. 18 Abdomen ano albo. 3 Abdomen ano rufo. 6 Abdomen ano flavido. 18 Abdomen ano nigro vel nigro-fusco. 16 Oculi magni aeque lati ac spatium interocuJare. Cor- pus robustum hirsutie vehitina. 37. confusus var. paradoxus D. T. Oculi angustiores. Hirsuties plus minus inaequalis. 4 Corpus robustum. Segmentum ultimum ventrale late reflexum. Caput breve. 38. terrestris var. cryptarum F. Species minores. Segmentum ultimum ventrale haud reflexum. 5 Caput antice et corbicula flavescenti-hirta. Abdomen apice sordide flavescenti-albicans. 22. variabilis Schmied. Caput antice nigrum pilis citrinis immixtis. Corbicula nigro-hirta. Abdomen apice albo saepissime pilis rufis immixtis. Articulus flagelli secundus fere brevior tertio. 33. soroensis Fab. [981] n NB. Quaedara varietates B. laesi Mor. liic collocau- dae, a variabili distingueudae flagelli articulo se- cundo tertio distincte breviore, a soroeusi meta- tarso postico breviter piloso. 6 Flagelli articulus secundus tertio triplo longior. Seg- meutuin veutrale ultiraum apice deusissirae rufo-ciliatura. 25. mendax Gerst. Flagelli articulus secuudus minus longus. 7 7 Oculi magui latitudine spatio iuter-oculari aequales. Prothorax pilis ilavis iraraixtis. Hirsuties brevis velu- tina. Corpus sat robustura. 37. confusus Schenck. Oculi angustiores spatio interoculari. 8 8 Caput et thorax uigro-hirta hic nutera infra alas sera- per flocculo citriuo oruatus. Flagelli articulus secundus tertio fere brevior. Corpus plus minus gracile. 33. soroensis var. Proteus Gerst. Prothorax et scutelluni pilis pallidis imraixtis. Fla- gelli articulus secundus tertio fere semper longior. 9 9 Anteunae articulis iutermediis subtus arcuato-promi- uulis. Metatarsus posticus breviter pilosus. 20. agrorum var. mniorum Drew. et Sch. Antennae articulis haud promiuulis. 10 10 Totum fere abdoraeu rufescenti-hirtura basi pallidiore. 29. pomorum Pauz. Abdoraen basi uigra vel nigro-fasciatum. 11 11 Tibiae posticae tergo haud glabrae sed convexae et dense hirtae. Statura pleruraque sat magna. Psithyrus globosus Rv. Tibiae posticae fere coibiculis iustructae i. e. tergo plus minus glabrae et parum pilosae. 13 32 [282] 12 Caput autice bieviter nigrescenti-liii-tum. Flagelli ar- ticulus secundus niulto longior quam tertius. 16. Rajellus Kivby. Caput antice louge flavo-liirtum. Flagelli articulus secundus tertio aequalis. 12. pratorum L. NB. Similis est silvarum var, nigrescens Perez. Solum genitalium examiuatione distiugui possunt. 13 Abdomeu basi nigrum. .14 Abdomen solum segmento apicali superne pilis nigris. 15 14 Abdomen segmento prinio nigio excepto fulvum vel pallide luteum. Tarsi et tibiae posticae longe flavo-pi- losa. Flagelli articulus secundus tertio paullo lougior. 8. alpinus L. Mesouotum marginibus pallido-liirtis. Metatarsus posti- cus breviter hirtus. Flagelli articulus secundus duplo lougior quam tertius. 24. mucidus Gerst. 15 Flagelii articulus secuudus brevior quam tertius. 23. laesus Mor. Flagelli articulus secundus distincte longior quam tertius. 22. variabilis Sclimied. 16 Flagelli articulus secuudus tertio fere brevior. Pec- toris latera infra alas flocculo citrino ornata. Anus ple- rumque pilis rufis immixtis. 33. soroensis var. sepulcralis Schmied. Flagelli articulus secuudus tertio longior. FIocculus citrinus infra alas nullus. 17 17 Hirsuties satis longa. Pedes postici tibiis et meta- tarsis louge pilosis. FlagelU articulus secundus dimidio longior quam tertius. 1. hortorum L. var. Hirsuties brevis velutiua. Pedes postici tibiis et meta- tarsis breviter pilosis. Flagelli articulus secuudus parum longior quam tertius. 2. Latreillellus var. borealis Schmied. [2831 33 18 Thorax supra plus miuus uiger. 19 Thorax supra unicolor pallidus. 63 19 Abdomen ano albo vel flavo. 20 Abdomen ano rufo. 40 Abdomen ano nigro. 59 20 Thorax et abdomiuis basis flava vel albida illo fascia interalari nigra. Anus flavus vel fere fulvus. Segmen- tum ventrale ultimum profunde excisum. 11. vorticosus Gers t Segmentum ventrale ultimum haud excisum. 21 21 Abdomen unicolor pallidum rarissime setulis paucis nigris erectis fasciatum. 22 Abdomen plus miuus nigro-variegatum. 28 22 Corpus magnum, subtus atro-supra densissime flavido- pilosum, thorace fascia interalari nigra, alis infuscatis. 26. fragrans Pall. Statura minor. Pictura iuterdum praecedenti similis. Alae plus miuus hyalinae. 23 23 Flagelli articulus secundus tertio sesqui bi'evior. Meta- tarsus posticus breviter pilosus. Pallide flavo-hirtus mesonoto disco nigro-villoso. Similis B. variabili. 23. laesus Mor. Flagelli articulus secundus tertio longior. 24 24 Totum corpus ])allide testaceo-hirtura fascia interalari nigra. Segmeuta interraedia pilis erectis nigris indistincte fasciata. 19. arenicola Thoms, NB. Caveas ne cum B. Latreillello coufundas. Abdomeu raedio pilis uigris nullis. 25 21 34 [284] 35 Totum corpus sordide olivaceo-flavescens, fascia inter alas nigra. Seginentum ultimum dorsale plerumque floc- culo nigro. Tibiae posticae externe subexcavatae. Hir- suties aequalis. 3. distinguendus Mor. Flavescenti-cauescens apicem versus magis flavescens. Fascia inter alas nigra. Hirsuties sat inaequalis. 36 36 Mandibulae nigro-barbatae. Lacinia ultra squamam parum prominens ibique longitudine fere triplo latior. 28. uralensis Mor. Mandibulae liaud barbatae (etiam B. mollis?). Lacinia squamam sat superans ibique latitudine distincte longior. 37 37 Caput nigro-liirtum. Thorax griseo-hirtus. • 29. pomorum Panz var. Caput flavido-hirtum. Thorax magis olivaceo-flaves- cens. 30. moUis Ferez. 38 Oculi magni spatio interoculari latitudine aequales. Prothorax, scutellum et abdomiuis basis plus minus flavo-liirta. 38. eonfusus var. paradoxus D. T. Oculi spatio interoculari distincte angustiores. 39 39 Clypeus densissime citrino-pilosus. 30 Clypeus nigro-vel fusco-pilosus interdum pilis pallidis immixtis. 34 30 Species corpore robusto. Caput breve. Segmentum ventrale ultimum apice plus minus reflexum. 31 Species minores. Segmentum ventrale ultimum haud reflexum. 33 31 Corpus flavum fascia interalari et segmento tertio nigris. 7. nivalis Dalilb. Prothorax, scutellum et abdominis basis colore albido vel cauescente. 33 [285] 35 32 Auus albus. Metatarsus posticus superue breviter pi- losus. 38. terrestris L. var. Auus fulvescens. Metatarsus posticus superue louge hirtus. 31. lapidarius L. var. NB. Hic etiam varietas B. uivalis Dahlb. collocauda, dimidio major quam B. lapidarius. 33 Flagelli articulus secundus distiucte lougior quam tertius. Clypexis vix pilis uigris immixtis. Thorax ci- trinus fascia iuteralari nigra indeterminata. Abdomeu basi citrina, segmentis intermediis uigris, auo albo. 13. Scrimshiranus Kby. Flagelli articulus 2. fere brevior quam tertius. Clypeus pilis densis nigris immixtis. Pictura fere ut in praece- dente. 33. soroensis F. 34 Olivaceo-fuscus, thorace et segmeutis 2. et 3. uigro- fasciatis, 6. et 7. medio flocculo nigro ornatis. Hirsuties brevis velutina. Pedes postici tibiis et metatarsis bre- viter pilosis. 2. Latreillellus var. borealis Schmied. Thorax citriuo-vel flavo-fasciatus. 35 35 Flagelli articulus secundus fere brevior quam tertius. Clypeus pilis citriuis immixtis. 33. soroensis F. Flagelli articulus secundus lougior quam tertius. 36 36 Tibiae posticae externe convexae et deuse pilosae. Species generis Psithyrus. Tibiae posticae exterue subexcavatae nitidae fere cor- biculis instructae. 37 37 Caput breve. Segmentum veutrale ultimum fortiter reflexum. Prothorax et segmeutum secuudum, rarius etiam scutellum citriua vel flava. Metatarsus posticus breviter pilosus. Corpus robustum. 38. terrestris L. var. Caput elougatum. Auteuuae longae. Scutellum semper flavum. Segmentum ventrale ultimum haud vel vix re- flexum. 38 21* 36 [286] 38 Flagelli articulus secuudus parum longior quam tertius. Metatarsus posticus louge pilosus. Segmeutum veutrale ultimum parum reflexum. Flavus, fascia iuteralari et segmento tevtio nigris. 7. nivalis Dahlb. Flagelli articulus secundus climidio lougior quani ter- tius. Segmentum veutrale ultimum liaud reflexum. Cly- peus nigro-liirtas. Anus albus vel pallide flavesceus. 3D 3D Prothorax, scutelhim et abdominis basis citrino-hirta. Segmenta 2 et 3 nigra margiuibus plerumque pilis pal- lidis immixtis. Metatarsus posticus superue satis louge pilosus. 1. hortorum L. Prothorax, scutelhim et abdominis basis sordide albido- flavesceus. Anus albicans. Metatarsus posticus superne breviter pilosus. Hirsuties brevis et vehrtina. 2. Latreillellus Kby. 40 Segmentum ventrale ultimum profunde excisum. Ab- domen apice rufo vel fulvo, basi flava vel albida. 11. vorticosus Gerst. Segmentum ventrale haud excisum. 41 41 Abdomen quadricolor, basi flavida, segmeuto secundo nigro, 3 et 4 albido, 5 nigro, 6 et 7 ferrugineis. Tibiae posticae externe convexae. Psithyrus quadricolor Lep. Abdomen aliter pictnm. 42 43 Flagelli articulus secundus tertio triplo lougior. OcuH magui. Thorax antice, scuteUum et abdomiuis basis flavescenti-villosa. 25. mendax Gerst. Flagelli articuhis secuudus tertio parum vel sesqui longior, rarissime brevior. 43 43 Totum fere abdomen, saltim a segmento tertio, rufum vel rufescens, vix pilis nigris iuimixtis. 44 Abdomeii saltim fascia di.stiiicta uigra, solum ano rufo. 47 [2H71 37 44 Metatarsus posticus supernc brevissirae pilosus. Tibiae posticae externe couvexae ut iu genere Psitliyrus. Ab- flomeu basi ciuerascenti-cauura vel flavescens apiceiu versus rufesceus marginibus segi^eutorum pallidioribus. Thorax cauescens fascia iuteralari nigra. 45 Metatarsus posticus superne lougissime pilosus. 46 45 Maudibulae haud barbatae. 29. pomorum Pauz. Mandibulae uigro-barbatae. 28. uralensis Mor. 46 Clypeus et thorax maxima parte flavo-hirta. Abdomeu a segmeuto secuudo laete fulvum vel rufum. Tibiae posticae externe subconcavae. Auteuuae graciles. 9. lapponicus F. Clypeus uigro-hirtus. Prothorax et scutellum sohim pilis flavis immixtis. Abdomen solum ano rufo, seg- mentis iutermediis plerumque phis minus citrino-varie- gatis. Antennae crassae. Psithyrus rupestris F. 47 Thorax fascia nigra excepta et segmenta 1 et 2 niveo- pilosa. Segmeutum tertium nigrum, reliqua laete rufa. 35. incertus Mor. Pictura alia. 48 48 Oculi magni spatio iuteroculari hatitudiue aequales. Hirsuties brevis vehitiua. Corpus robustum. 37. confusus Schenck. Oculi multo angustiores. 49 49 Metatarsus posticus superue breviter pilosus piiis lati- tndiue raetatarsi multo brevioribus. Fasciae thoracis sordide testaceae vel canescentes. 50 Metatarsus posticus superne pilis latitudini metatarsi aequalibus. Fasciae thoracis plerumque flavae vel citrinae. 51 38 |288] 50 Prothorax, scutelluni et segnQeuta 1 et 2 pallide testa- ceo-pilosa, segmeutum tertium uigro-fasciatum, reliqua rufa. Rarissirae etiam segmcnta 1 et 2 uigra. Arti- culus flagelli secundus vix longior quam tertius. Seg- meutum ventrale ultimum fere opacum. 18. silvarum L. Protliorax, scutellum et abdominis basis magis canes- centi-pilosa. Articulus flagelli secundus fere sesqui longior quam tertius. Segmentum ventrale ultimum nitidum. 16. Rajellus Kirby. NB. Quoad colorem vix diifert B. silvarum var. ni- grescens Perez. Solum genitalium inspectione certe distinguendus. 51 Tibiae posticae exterue convexae. Clypeus nigro- pilosus. Autennae crassae. Protliorax, scutellum et plerumque segmenta duo autica pilis pallidis immixtis. Psithyrus rupestris F. Tibiae posticae externe plus minus deplanatae vel excavatae. Clypeus plerumque pallido-liirtus. Anteunae graciles. 52 52 Flagelli articulus secundus tertio fere brevior. Clypeus nigro-hirtus pilis citriuis immixtis. Protliorax, scutellum et abdominis basis phis minus citrino-hirta. Species minor. 33. soroensis F. var. Flagelli articuhis secuudus tertio distincte longior. 53 53 Abdomen fascia angusta segmenti tertii nigra, basi flava vel testacea, ano rufo. Thorax maxima parte flavo- liirtus. 54 Abdomen saltim fascia lata nigra oruatum. 56 54 Albido-flavo-liirsutus, fascia iuteralari augustissima et segmeuto tertio abdomiuis nigro-hirtis. Pedes griseo- hirti, tibiis anticis superne nigro-pilosis. 14. pyrenaeus Perez. Thorax et abdomiuis basis fasciis laete flavis oruata. 55 [289] 39 55 Sagittae niargiue iufero medio deute nullo. Lacinia ultra squamam longe promiueus, apice subacuraiuato. Squaraa trausversa, iutus raedio dente brevi. 34. CuUumanus Kirby. Sagittae margine infero deutatae. Laciuia ultra squa- raam vix prominens. 12. pratorum L. 56 Hirsuties valde inaequalis, uigra, clypeo, protlio- race, scutelli apice, iiocculis lateralibus seguieuti -primi et toto corpore subtus pallide sulphureo-villosis. Anus laete rufus. . 57 Hirsuties plus miuus aequalis. 58 57 Corpus mediocre vel raaguum. Lacinia squaraam valdc superans. jb.mastrucatus Gerst. Corpus subparvum. Partes genitales fere ut B. liyp- norum et ScrimsMrani i. e. lacinia squamam vix supe- rans. ii alticola Krieclib. 58 Segmentum ventrale ultimum apice reflexum. Clypeus citrino-pilosus, superne et utrinque uigro-marginatus. Prothorax citriuo-fasciatus. Scutellum et abdominis basis pilis paucis citrinis immixtis. Abdomen nigrura ano puniceo. 31. lapidarius L. Segmentum ventrale ultimum haud reflexum. Color variegatus. Prothorax et abdomiuis basis fere semper flava. 12. pratorum L. 59 Flagelli articulus secundus tertio fere brevior. Ab- domen fere totum nigrura. Thorax vix pilis pallidis immixtis. 33. soroensis var. sepulcralis Schm. Flagelli articulus secuudus tcrtio distincte longioi-. 60 60 Metatarsus posticus superne breviter pilosus. 61 Metatarsus posticus superne longe pilosus. 62 40 1200] 01 Abdoinen nigrum, yolnni .segraeutis 1 et 2 flavo-vclu- tinis, Maudibularum barb;i nigra. 5. altaicus Eversm. var. Abdomen solum apice (segmeutis 4 — 6 vel 5 et 6) uigrum, basi flava. Mandibularum barba flavesceus. 27. zonatus Smith. 63 Species miuor. Thorax uigro-et flavo-variegatus. Ab- domeu uigrum, segmeutis 1 — 3 vel 2 et .3 flavis. Anus pilis rufis immixtis. 10. haematurus Kriochb. NB. Haec species faciliter cnm B. pratorum L. cou- fundi potest. Etiam varietas B. Scrimshiraui si- railis est, quae praeter geuitalium structuram auo apice phis raiuns albicaute differt. Species major, uigra, prothorace, scutello et segmeutis duobus auticis aurautiacis. Pedes postici tibiis et tarsis nigro-hirtis. Segmentnui veutrale nltimnra late reflexura. 6. hyperboreus Schonh. 65^ Tliorax supra albo-pilosus. Segmeuta 1 — 3 uigra, reliqua flava. 31. lapidarius var. eriophorus Bieberst. Thorax supra ferrugiueus, fuscus vel flavus. 64 64 Corpus robustum fere totum pallide flavesceuti-vel albicanti-hirtuui. Segmentum ventrale nltimnm apice late reflexnm. Caput breve. 38. terrestris var. lucorum L. Species plerumqne minores aliter pictae. Seguieutum veutrale ultimum haud reflexum. 65 65 Abdomeu nigro-variegatura, saltim fascia distincta nigra ornatum. 66 Abdomeu vix segmeuto dorsali ultinio uigro-liirto. 71 66 Abdomen ano uigro-piloso. 67 Abdomeu apice pallido-piloso. 68 [291] 41- 67 Capnt valde eloDgatuin. Thorax et segmeuta 1 et 2 flava, reliqua uigva. 5. altaicus Ever.sm. Caput breve. Scutellum utrin(|ue pilis nigris immixtis. Abdoraen apice pilis rufis immixtis. 10. haematurus Kriechb. 68 Abdomeu auo albo vel albido. 69 Abdomeu auo flavo vel rufesceuti. 70 69 Caput breve. Thorax supra et plcruinque basis abdo- minis ferrugiueo-pilosa. 15. hypnorum L. Caput valde elougatum. Thorax et abdomiuis basis flavo-hirta. 1. hortorum var. consobrinus Dahlb. et 4. Ger- stackeri Mor. NB. Hac duae species solum examiuatione accurata genitalium dignosci possunt. 70 Abdomen iufima basi uigro-hirtum. Thorax superue fulvo-vel ferrugiueo-villosura, abdomen flavidum. Totum corpus subtus atro-hirtum. 20. ag-rorum var. arcticus Dlb. Abdoraeu basi flavido-liirtura. Segraeuta intermedia fasciis uigris iuterdura satis obsoletis. Anus semper rufescens. 20. agrorum F. 71 Totum corpus superne unicolor laete aurantiaco-villo- sum. Hirsuties inaequalis. Flagelli articnli subtus ar- cuato-prominuli, 20. agrorum vav. pascuorum Scop. Abdomen haud aurautiaco-liirtum- Hirsuties magis aequalis. Flagelli articuli interdnni leuiter arcuati. /3 72 Flagelli articnlus secnndus dimidio brevior quam tei'- tius. Thovax snperue auvantiaco-, abdomen flavido-pilo- sum. 23. laesus Mor. Flagelli articulus secundus distincte longior <(uam tertius. 73 42 [292] 73 Thoiax superne anrHntiaco-, abdonien flavido-pilosuni. Segmentura dorsale ultimum rare pilis uigris imraixtis. 21. cognatus Steph- Pictura vahle variabilis, uumquara colore laete auran- tiaco B. cognati; pleruraque thorace superne brunneo vel fusco. Segmentura dorsale ultiraum semper uigro-hirtum. 22. variabilis Schmied. ■')6 Descriptiones Specierum. 1. Bombus hortorum L. (Tal). 8, Fig. 1, 3, 4). Apis hortoruin Linne, Syst. Nat. I, 960, n. 42. F. S. n. 1710. Rossi, F. E. n. 903. Kirby, 1. c. p. 339, n. 91. Bombus hortornm Latr, Hist. Nat. XIV, 65, 5. Dahlb. B. Sc. 38, 12. St. Fargeau, I, 466, 12. Drewsen et Schiodte, 120, 15. Nylander, Ap. Bor. p. 231, 11. Smith, I. Ed. 230, 16. Schenck, XIV, 150, 2. Thomson, Hym. Sc. II. 24, 2. Radoszk, 1. c. p. 24. Schmiedek. 1. c. p. 366, 3, tab. X, 2. Morawitz, 1. c. p. 107, 24. Apis ruderata Fabr. Eut. Syst. II. 317, 10. Bombus ruderatus Fabr. Syst. Piez. 344. 6. Schenck, Nachtrag 1868, p. 6, 3. Berl. Ent. Z. 1873, p.246. Thomson, Hym. Sc. p. 25. n. 3. Schmiedek. 1. c. p. 362. Rad. 1. c. p. 24. 41 12941 Aiti.s Harrisclla Kirby II, :-J73, ii. 110. Boin1)us subterranens Smitk (non Linne) Bees ol (ilr. B. 282. Bombus Tunstallanus UreAvs. et Sch. (non Kirby) p. 119, n. 14. Bombus lio-usticus Spinolu, Ins. Liii'. I, 29, tab. II, Fig. 10. Radoszk 1. c. p. 25. Bremus scutellatus .Jurine, N. M. p. 262, tab. 12, geu. 37. Apis argillacea Scopoli, E. C. p. 305. Bonibus consobrinus Dahlbom, 1. c. 49, 30. Tliomson, 1. c. p. 23. Radoszk 1. c. 195. Caput valde elougatura, genis raaudibularum basi fere duplo longioribus, clypeo convcxo, fere glabro, lateribus punctatis; labro basi sublaevi, raedio fovea satis profunda, laraiua subar- cuata clausa. Trochanteres intermedii subtus atro-velutini. Meta- tarsus posticus angulo apicali spinoso-producto. Segmeutum ven- trale ultimura breviter carinatum. 20 — 28'"'". Auteunae longae, articulo tertio quarto sesqui lougiore. Man- dibularum barba uigra, in formis ruderatus et ligusticus flava. Pedes postici tibiis exterue spleudidis, subexcavatis, cum meta- tarso louge uigro-pilosis. Segmeutum veutrale ultimum apice fere truucatum crasse callosum, utriuque uigro-setosum. 18 — 22'"'". Partes genitales: Spatha angusta, apice bifido. Sagitta fere liuearis, subtus deuse serrata. Stipes excavatioue iuteriore sat profundo, apice rotuudato. Squauia magua auriculata, basi angu- stiore ibique lamellam latam eraittens ; lamella supra leviter emar- giuata, spina acuta terniinata. Lacinia distincte squamam superans, poue medium subito coarctata ibique superue deutata, apice 2-raucronata. [295] 45 Praecipue quatuor formae distiugui possuut una iu alteram sensim transgredientes: l. Totus atro-pilosus. Apis Harrisella Kirby. Bombus sub- terraneus Smitli (non Linne). la. Segmentis postieis albido-pilosis. Ib. Prothorace, scutello et abdomiuis basi pilis citrinis immixtis. Anus plus minus albido-hirtus B. horto- rum var. uigricans Schmied. 1. c. p. 369. II. Thorax superne laete citrino-pilosus, fascia iuteralari nigra. Totum abdomen nigrum. Alae nigricantes. In (5^ et $ hujus formae abdomen apice albido - hirtum et alae magis hyalinae sunt, itaque a forma ruderatus haud ditferuut. Apis argillacea Scopoli sive Bombus ligusticus Spin. II a. Segmentis posticis albido-pilosis. III. Atro-hirsutus, abdominis apice albido, rarissime flavido; basi, scutello et fascia antica thoracis sulphureis. A. Forma major. Hirsuties brevior et magis aequalis. (^ fere vehitino-pilosus, mandibularum barba, thorace, fascia interalari nigra excepta, et abdominis basi laete sulphureis. Bombus ruderatus F. B. Forma miuor. Hirsuties magis inaequalis praecipue in maribus, qui barba mandibularum nigra et colore minus laeto optime dignoscuntur. Bombus hortorum L. IV. Supra aurantiaco-vel flavo-hirsutus, abdominis segmentis posti- cis albicautibus vel flavescentibus, tertio vel tertio et quarto nigro-pilosis. Bombus consobrinus Dahlb. Interdum mesonotum disco pilis fuscis immixtis. Patria: Tota Europa. Formae ruderatus et ligusticus magis in meridionali, cousobrinus in boreali. Bei keiuer andereu Art tritt der Dimorphismus so deutlich 7A\ Tage, wie bei B. liortorum. Keiue Art bietet die gleiche Schwierigkeit, Grenzeu zwischeu Art uud Varietiit /ai uiachen. 46 [296] Zunachst lasst sicli die Avt in eine grosseve iind kleinere Form zerlegen, den Bombus ruderatus und den eigentlichen Bom- bus hortorum. Beide Formen haben sich bereits ziemlich ge- trenut, und man konnte jeder auch die Artberechtigung zu- schreiben, wie ich dies auch friiher gethan habe. Es finden sich jedoch bei § uud $ so zahlreiche Zwischenformen, dass mau besser beide Formen unter einer Art vereinigt. Die ^ hingegen sind schon deutlicli geschieden; das des ruderatus zeichnet sich sofort durch seine kurze, mehr sammtartige Behaaruug, die hell- gelbe Farbung und den gelben Kieferbart aus. Beide Formen haben den Hang zum Melanismus. Der echte hortorum bildet in Deutschland die Varietat nigricans Schmied., die Form ruderatus in England den gauz schwarzen subterraneus Smith, mit dem die Stammform uutermischt vorkommt. Die Apis Harrisella Kirby scheint die schwarzen Farbungen beider Formen zu begreifeu. Nun bildet merkwiirdigerweise ruderatus siidlich vom 47. Breiten- grad eine durch ganz verschiedene Farbuug abweichende dimorphe Form, den Bombus ligusticus (die Apis argillacea Scop. hat die Prioritat) der Autoren, der bis iu die jiingste Zeit als besondere Art gehalten worden ist, obwohl bereits im Jahre 1873 Gribodo sich bestimmt lur die Zusammeugehorigkeit mit ruderatus aus- sprach. Man vergleiche dariiber die ausgezeichnete Abhandluug meines hochverehrten Collegen Professor Dr. K. von Dalla-Torre im Zool. Anzeiger 1881, Nr. 86. Der Bombus ligusticus ist also die im Siiden haufigere Weibchen-Form des ruderatus, wahrend $ und (^ meist noch die Normalfarbung besitzen. Jedenfalls werden auch sie mit der Zeit die Farbung der Q annehmen, wie ja in England auch $ und rj' ganz schwarz wie die Q vor- kommen. Aus hiichst instructiven Seudungen, die ich meinem werthen Freund Hr. Professor Dr. Hoffer in Graz verdanke, habe ich ersehen, wie $ und c^ bereits mit ganz dunklen Fliigeln vorkommen. Wahrend die Stiicke, die ich aus Siidosterreich und Ober- italien besitze, sammtlich einen einfarbigen schwarzen Hinterleib haben, zeigten sammtliche Exemplare, die ich im Friihjahr 1881 auf Corfu fing, Spuren der gelbeu Zeichnung an der Hinterleibs- basis. — Fabricius giebt als Vaterland seiues ruderatus die Insel [297] 47 Madeira an. lu letzter Zeit siud nn.u Meinungen aufgetauclit, dass der echte ruderatus eine besondere Art sei. Ich besitze jedoch Stucke von Madeira, die von der einheiraischen Form uur gering in der FSrbung differiren. — Perez hal zuerst eine Farbung des hortorum erwahnt, wo bei sonst norraaler Farbung die Hinterleibsspitze gelblich ist. Solche Exemplare habe ich in neuerer Zeit auch in Thiiringen gefangeu. — Ob dem Bombus consobrinus der Werth eiuer Art zuzuschreiben ist, wage ich nicht zu entscheiden. Thorason halt ihn fiir eine solche, indem er sich besonders auf eine, wie mir aber scheint, schwankende Ab- weichung in deu r^ Organen stiitzt. Ich bin dem Beispiele Morawitz' gefolgt und habe consobrinus mit hortorum vereinigt. Sowohl die Stammforra hortorura als auch die Form rude- ratus sind iiber ganz Europa uud den grossten Theil vou Nord- Asien verbreitet; ruderatus scheint mehr dera Siiden auzugehoren. Die rein schwarze Farbung ist, wie erwahnt, bis jetzt blos in England nachgewiesen worden. Die Form consobrinus findet sich in Lappland und Finnland, ebenso im nordlichen und ostlichen Sibirien. Hier in Thiiringen sind hortorum uud ruderatus fast gleich haufig. Erstere erscheint immer etwas eher, meist in der ersten Woche des April; ruderatus findet sich nicht selten Mitte Mai noch ganz tadellos und fliegt besonders an Saivia pratensis. Die rf beider Formen fliegen fast nur auf Kleeackern. Das Nest unter der Erde. 2. Bombus Latreillellus Kirby. (Tab. 8, Fig. 2). Apis Latreillella Kirby, Mon. Ap. Angl, II, 330, 84 (^. Bombus Latreillelhis Dahlb. B. Sc. 39, 14 (^. Drews. et Schiodte, 130, 16 (^. Nylander, Ap. Bor. 234, 18 (^ . Smith, Bees of Gr. Br. 231, 17. 2. ed. 216, 19. Schmiedekn. Mon. 370. tab. X, Fig. 3. 48 [298] Apis Tunstallana Kirby, 1. c. II, 346, 94. $ . Bonibns Tunstallauus Nylander, 1. c. 231, 10. Schenck, Nass. Jahrb. XIV, p. 150. ? Apis snbterranea Linne, F. S. n. 1718. Bonibus subterraneus Dahlb. 1. c. 32, 5 (pro parte). Thomson, Hym. Sc. 26, 5. Gerstacker. Stett. Ent. Z. 33, p. 283. Morawitz. 1. c. p. 102. Bombus Jonellus Schenck, Nass. Jahrb. VII, 14. IX. 91. ? Apis soroensis Kirby, 1. c. 354, 98 Q . ? Bombus soroensis Dahlb. 1. c. 38, 11. Ueber Bombus Latreillellus liat friiher viel Confusiou ge- lierrscht. Die alteren Autoren haben die Zusaiumengehorigkeit cler Gesclilechter nicht erkaunt. Noch Drewsen uncl Schiodte fiihren das (^ als Latreillellus an und beschreiben das Q unter subterraneus. Smith erkaunte zuerst die beiden Geschlechter als zusammengehorig. Einige Autoren sind uun geueigt, die Apis subterranea Linne (Apis subterranea hirsuta, atra, ano fusco ^ ) als erste Beschreibung dieser Art anzusehen und dieselbe dem- gemass Bombus subterraneus zu nennen. Ich bin auch heute noch der Ansicht, lieber deu Namen Latreillellus anzuwenden, weil wir einestheils mit dem Prioritatsrechte verschiedene schlimme Erfahrungen gemacht haben, anderutheils unter subterraneus mancherlei Thiere vereiuigt worden sind, die uichts mit Latreil- lellus zu thun haben. Liune selbst ist hochst uuklar. Er fiihrt 2 Beschreibungen von Ray und Geoffroy als synonym mit seiner Apis subterranea an. Wahrscheiulich meiut aber cler erstere unter seiner Beschreibung den Bombus lapidarius, da er von einera tiefrothen After spricht, und der letztere den Apathus ru- pestris, iudem er als characteristisch die schwarzen Flugel an- fiihrt. Noch mehr Unklarheit herrschte in Bezug auf die c?. So beschreibt Kirby unter subterraneus (^ den Apathus cam- pestris. Nach Kriechbaumer zog Dahlbom c? das hortorum zu subterraneus. Sinith beschreibt daruuter den hortorum var. ru- deratus, wie icli aus authentischeu Exemplaren erseheu habe. [299] 49 Caput elougatum, geuis latitudiue apicis sesqui lougioribus ; clypeo iiiedio sparsira, lateribus sat deuse puuctato, labi'o medio fossa magna, apice lamiua arcuata clausa; mandibulis sulco ob- liquo distincto. Trocliauteres iutermedii subtus atro- velutiui. Segmentum veutrale ultimum carina louga siguatum. Corpus bre- viter et minus deuse pilosum. 25 — 30""". Antennarum articulus tertius paulo lougior quam quartus. Mandibularum barba nigra. Tibiae posticae breviter pilosae, ex- terne nitidae, distiucte excavatae. Metatarsi postici brevissime pilosi. Segmentum ventrale ultimum uitidum sparsira punctatum, apice haud calloso. 17—20'"'". Scap. 2, ilag. 7""". Partes genitales: Spatlia apice bifido. Sagitta longa usque ad medium postice dilatata, deinde deute valido 3-cuspi- dato armata, apice dilatato iucurvo, extus hamato. Stipes iuterne profuude excavatus, fossula dorsali distiucta. Squama lata mar- gine iuterno incurvo, Laciniae pars squamam superaus fere rhom- bica, angulo antico processum brevem emittens. Atro-vehitiuus, tliorace antice, scutello, seguieuto primo utriuque penicillo, secuudo tertioque margiue apicali ttavescenti- pilosis; segmeutis 4 et 5 albidis. Var. 1. Tliorax autice, scutellura et abdouiiuis basis soluui pilis nonnullis flavesceutibus immixtis. Var. 2. Fere totus atro-pilosus, segraentis posticis albidis. Var. 3. Atro-pilosus, ano fusco vel totus oiivaceo-fuscus. B. Latreillellus var. borealis Schmied. I. c. p. 375. 22 50 [300 1 Cf Soi-dide flavesceuti-albido-pilosus. Caput antice nigro-pilosum, plerumque pilis pallidis iramixtis. Fascia iuteralaris nigra. Seg- mentum secundum medio, tertium basi fascia atra. Segraeutum sextum medio, septimum totum nigro-pilosa. Var, 1. Fasciae intermediae nigrae abdominis obsoletae, rarius tliorax et abdomen superne fere omnino colore albido, Var. 2. Ut forma geuuina, partibus autem pallidis olivaceo- fuscis, rarius totum corpus atrum auo fusco. var. borealis Schmied. Patria: Tota Europa septentrionalis et centralis cum Alpibus. In summo Caucaso. Sibiria occideutalis. Fere ubique species rara vel rarissima. lu Gestalt und Zeichnung ahulicli Bombus hortorum, duvcli seiue kurze und diiune Behaarung sogleich zu uuterscheiden. Kopf etwas kiirzer als bei jenem, das Gelb auf Thorax und Hinter- leibsbasis matter. Bei der Normalform siud die 3 ersteu Hinter- leibssegmente schwarz, am Eudrand mit diinneu mattgelbeu Bin- deu, das 1. Segment an deu Seiten mit solchen Haarbiischeln, in die jedoch schwarze Haare eingemeugt siud. Der hortorum var. biciugulatus Eversm. Bull. de Mosc. 1852, II, 132 scheint mit dieser Farbung identisch zu sein. Segment 4 uud 5 sind schmutzig- weiss behaart, 6 mit kurzen schwarzen, am Eudrande brauulichen Haaren. Die Unterseite des Thorax uud die Beiue schwarz be- haart. Bauchsegmente diiuu Aveisslich gefraust. Bei den $ siud die Biuden des Thorax meist schmaler. Im Norden treteu mehr die dunklereu Farbuugen auf. Exemphire, die ich aus Schweden und Danemark besitze, sind brauuschwarz mit etwas hellerem After. In Thiiringeu ist mir diese dunkle Varietat in eiuer pracht- voU uuss- oder olivenbraun gefarbten Uebergangsforra vorge- kommen. Alle diese dunklen Farbuugen fasse ich unter borealis zusammen. Die cf sind ebeufalls ziemlich kurz behaart, uameutlich auch au den hinteren Schienen und Metatarseu. Eine Verwechslung mit hortorum ist nicht denkbar, leichter dagegeu mit distiugueu- [;301| 51 dus. Die Fnhlergeissel ist lang, clie Glieder schwach gebogeu. Die helle Farbe des Thorax erstreckt sich seitwarts nach uuten. Hinterleib fast stets rait 2 schwarzlichen Querbinden, wahrend bei distinguendus derselbe vorn ohne Spur schwarzer Haare ist. Ganz helle Varietaten haben inimer noch Spuren schwarzer Haare auf den vordereu Segmenten. Vou den ahnlicheu (^^ des pomo- rum vai\ mesomelas untersclieiden sie sich leicht durch die ghit- tere Behaaruug und die vertiefte Anssenseite der Hiuterschieneu. Die Spitze des Hiuterleibs ist stets schwarz behaart, uamentlich hat Segment 6 in der Mitte wohl stets einen schwarzen Haar- biischel, sodass es vou der Ferue aussieht, als wiire die helle Farbung hier abgerieben. — Die brauneu Exemplare gleichen ganz der Stammform, nur haben die hellen Haare das prachtig olivenbrauue Colorit angenommen. Bombus Latreillelhis gehort iiberall zu den selteneu Arten, ist aber ziemlich weit verbreitet. Den Norden scheiut er vor- zuziehen. In Deutschland fehlt er wohl nirgends ganz. Hier iu Thiiringen findet man ihu stellenweis sogar haufiger. Namentlich auf bhimigen Wiesen bei Bibra ohnweit Kahla habe ich ihn in mancheu Jahreu auflfallend zahh-eich angetroffen, die $ geradezu in Menge. Die ^ besuchen am liebsten Salvia pratensis und Ajuga. Sie erscheinen durchschuittlich am spatesten von alleu Arten, meist Mitte Mai uud sind oft uoch im Juui fast frisch anzutreffen. Die $ sind fast uur auf Kleeackern anzutreffen, ebenso die c^, die meist erst Ende August auftreteu. An Distehi gehen sie selten. Die Art baut unter der Erde, und desshalb trift"t man sie so haufig mit abgeriebenem Thoraxriicken. 3. Bombus distinguendus Mor. (Tab. 8, Fig. 6.) Bombns distingueudns Morawitz, Horae soc. ent. Ross. VI, 32, Tlionison, Hym. Sc. 26, 4. Morawitz, Russ. Bomb. Arten, p. 105. 22* 52 [3021 Bombus elegans Krieelibauiner, Stett. Ent. Z. 1873, p. 335. Schmiedekn. 1. c. 376, tab. X. Fig. 4. Smith, Bees of Clr. Br. II. Ed. 202. 4. (non Seidl — pomorum Var.) Apis fragraus Kirb.y, 1. c. 329, 83. Bombus fragrans Illiger, Mag. V. 165, 10. Dalilboui. Bomb. 8c. 46, 26 fig. 16 Q. St. Fargeau, Hym. I, 464, 9. Drewseu imd Schiodte 121, 17. Nylauder, Ap. Bor. 229, 6. Smith. Bees of Gr. Br. 216, 4. Apis pratorum Fabr. Eut. Syst. II, 322, 34. Bombus pratorum Fabr. Syst. Piez. 349, 36. Bombus distiuguendus hat eiu eigeuthiiiuliches Geschick ge- liabt. Die altereu Autoren uauuten ihn B. fragaus Pallas, iudem sie ihn identisch hielten mit eiuer von Pallas auf felsigeu Hohen an der Wolga entdeckten Art. (Pallas, It. I, pag. 474, n. 75.) Letztere hat jedocli mit vorliegeuder uichts zu thuu. Morawitz gab ihr desshalb den Nameu distiugueudus. Kriechbaumer glaubte jedoch diesen Namen andern zu miissen, indem er die kurze Diag- nose des Bombus elegaus Seidl (Hummelu Bohmens 67, 4) auf vorliegeude Art bezog. Nuu wieseu aber Morawitz uud Fta.dosz- kowsky nach, dass das typische Exemplar SeidPs, das sich im Wieuer Museuni befindet, nicht identisch ist mit vorliegender Art, souderu gleich der von Gerstacker unter mesomelas beschriebeneu Varietat des pomorum. Es ist demgemiiss der Name distiuguen- dus der eiuzig richtige. 2 et rf. Structuia et maguitudiue fere omuiuo praecfdenti aequalis. Hirsuties corporis ^' magis densa. Partes genitales: Stipes fossuUi apicnli oblouga et miuus profuuda quam speciei praecedentis. [303] Snpra olivaceo-flnvescenti-|iilosus, fascia sat lata iiiter alas atra. Alae Luarginibus latis iufiimatis. Segmeutnm ultimum bre- viter uigro-pilosum. Corpus iufra pallido-pilosum, pedibus maxima parte nigro-hirtis. Colore femiuae. segmeutis ultimis pro parte uigro-liirtis. Patria: Satis frequens in Europa boreali, rarior in ceutrali. Bombus distingueudus stimmt so selir im Bau mit Latreillellus iiberein, dass Morawitz geneigt ist, ihn als nordliche Rasse des letzteren anzusehen. Wir hatteu also in distinguendus die helle Form, iu subterraueus Linne die dunkle des B. Latreillellus. Die Behaaruug ziemlich kurz. Unteres Endsegmeut wie bei La- treillcUus mit deutlichem Liiugskiel. Clypeus ziemlich uackt, iu der Mitte fast puuktlos. Die ganze Oberseite ist schmutzig raessing-gelb gefarbt mit schwarzer Querbinde zwischen den Fliigelu. Unterseite weissgelb; Hiifteu und Basis der Scheukel mit langeu, weissgelben Franseu, sonst die Beiue beim Q schwarz behaart. Bei dem ^:^ sind die hintereu Riickensegmeute gauz analog dem Latreillellns schwarz behaart. Die Geuitalien zeigeu nur geringe Unterschiede vou Latreillellus. Die Squama nach voru weiter ausgezogen; die Grube am Stipes bis fast zur Spitze. Bombus distiuguendus scheint nur im Norden haufiger zu sein. Er findet sich in Schweden, Norwegen, Daneraark, deu Niederlaudeu, Euglaud (uach Smith iu Yorkshire sehr haufig), im uordlichen uud mittlereu Russlaud, haufig uach Morawitz im ost- lichen Sibirien bei Irkutzk und Jakutzk. In Deutschland scheint er zu den grossten Selteuheiten zu gehoreu. In Thiiringen habe ich ihn besonders bei Guraperda angetroffeu. Die Q erscheinen Mitte Mai und sind auf blumigen Wiesen auzutretfen. Ein Exemplar fing ich au Lonicera Xylosteum. Die $ und rj^ fliegen fast nur auf Kleefeldern, nur einmal traf ich ein (J an Epilobium angu- stifolium. Die c^ erscheineu ziemlich friih, meist schon Anfaug 54 |:-}()4l .luli. Nach Mitte Aiignst liabe icli kcin.s melir angetrofteu. $ trifft raau bis Ende September. Das Nest uacli Smith iibcr der l^^rde ; eine Angabe, die icli sehr bezweifelu mochte. 4. Bombus Gerstackeri Mor. Boiubus (icrslilckeri Morawitz. L)ie russis(;lieu Bonibus- Arteii in der Sammhing- der Kaiserl. Acadeuiie der Wissenschafteu. 1881, pag. 111. Eouiljns o|)iileutus (icrslacker, .Stett. Eut. Zeit. 18(i9, 319. NB. Noitieu B. opukuitus iaui autea speciei chiuensi datum erat a Doui. .Suiilh (Jourual oi Eutouiology I, 1862. p. 153.) Caput vahle elougatumj geuis latitndiuc multo longioivibns, clypeo couvexo disco impunctato, lateribus paucis punctis impres- sis; labro mcdio fovea profunda rotundata. Trochauteres iuter- medii subtns atro-velutiui. Metatarsus posticus angulo apicali spiuoso-producto. Segmeutum veutrale ultimum apice cariuatura. 25—28'""', Auteuuae valde lougae, articnlo iiagelli secnudo tertio fere diuiidio lougiore. Mandibularum barba uigricans. Tibiae posticae externe subexcavatae, glabrae, uitidae, cum metatarsis louge uigro- pilosae. Segmeutum ventrale ultimum truucatum, margine calloso. 13—19"^'". Partes geuitales: Stipes fere latior quam B. hortorum. Squama magua, auriculaeformis (ohrforiuig) hamulo infero apice tridentato, deute intei-inedio longissimo. Laciuia ferc ut iu B. hortorum. Sagittae subtus serratae (gesagt). Caput uigro-villosum. Thoracis dorsum et pectoris latera nec uou segmentum primura abdomiuis citriuo-vel iiavido-hirta. [:-505] 55 Segmeutii iiiteniicdia iiigro-, reliqua. flavefscciiti-grjseo-liirta. Alae leaiter fiimatac. Habitat iu Alpibus praccipue Helvctiae. Bombus Gerstackeri zeigt ungemein viele Aehulichkeit mit der Form cousobriuus des Bombus hortoruui nud nur die Gestalt der mannlicheu Orgaue berechtigt eine Trenuuug. Beim Q ist der Kopf durchaus scliwarz behaart, vou gleiclier Form uud Puuktirung wie bei liortorum. Das 2. Geisselglied ist so laug wie die beiden folgendeu zusammen genommen. Der ganze Thorax ist obeu und an den Seiteu schmutzig goldgelb behaart, welche Farbung an den Seiteu blasser ist und uach unteu gelblich-greis wird. Der Hinterleib erscheint wie bei ru- deratus uach hiuteu dreieckig zugespitzt, das 1. Segment blass- gelb behaart, das 2. und 3. inattschwarz, die Endsegmeute schmutzig weiss, welche Farbuug sich auch auf den Endrand des 3. Seg- mentes ausdehut. Die Behaaruug der Hinterleibsspitze ist ziem- lich diinn, sodass die Grundfarbe uberall durchscheiut. Die Be- haarung- der Unterseite, sowie der Schcnkel ist greis; die der Schienen schwarz. Die Innenseite der hintereu Metatarsen ist rostroth behaart. Das c^ ahnelt iu der Form sehr der Stammform des hor- torum, doch ist die Behaaruug fast noch struppiger, und das 3. Geisselglied ist weit lauger als die Halfte von 2, wahreud es bei hortorum kaum langer ist. Der Kopf ist sch-wai-z behaart, der Thorax obeu und an den Seiten sclunutzig citrongelb, ebenso das 1. Hinterleibssegmeut. Segment 2, 3 uud eiu Theil vou 4 mattschwarz behaart, die Eudsegmente schmutzig gelbweiss. An der Spitze einige schwarze Haare eingestreut. Segmeut 2 und 3 tragen am Hinterrande grauliche Biudeu. Die Unterseite ist wie bei dem ^ greis, die des Thorax mehr schwarzlich. Die Aussen- seite der Hiuterschieuen ist vertieft, glatt uud glauzend, mit schwarzen Korbcheuhaareu, uuter die einige weissliche einge- mischt sind. Die Art ist zuerst von Gerstacker im Engadin entdeckt wor- deu. Sie bewohnt die Alpen der Schweiz und vou Tyrol. Nach Frey-Gessner kommt sie am haufigsten in der Umgebuug von 5G [H06] Eugelberg vor. Man vergleiclic dariiber die fesselnden Excnrsioiis- bcriclite dieses ansgezeiclincten Forschers iu dcn Mittlieilnngen der schweiz. eutom. Gesellscliaft, Band G, Heft o. — Niclit selten traf ich die schone Art im Spatsommer 1879 am Schlern in Siid-Tyrol oberhalb des Bades Ratzes. Sie besncht die Bliithen der verschiedenen Aconitnm-Arten. 5. Bombus altaicus Eversm. r.oiiibus altaiciis Eversniaun, Biill. clc 3losc. 1846. IJ. 41-36. tal». I\. Tig. 1. Morawitz. Die rnss. Bonilmsartin etc. 1881, p. 105, 23. 9 r.apat vaklc elongatnm, c.lypeo latitudine longioi-e, gciiis la- titudiiie apicis duplo fere longioribus; hibro mcdio fossa magua apice lamina liueari cLausa; mandibulis sulco obIicj[uo distincto. Trochanteres iutermedii snbtus atro-vehitiui. Metatarsns posticus augulo apicali spiuoso-producto. Segmentnm ventrale ultimum breviter cariuatnm. 24 — 28""". Autennae elougatae, graciles, orticnlo tertio qnarto sesqui longiore. Mandibuhiruni barba uigra. Tibiae posticae externe uitidae, subplauae. Metatarsns posticus breviter pilosus. Seg- raentum ventrale nltimnm margine opicoli haud calloso. 17 — 20""". Partes genitales: Sagitta parte apicali sul)tus inedio ap- pendice basi constricto armat;i, apice vahle dihitato -incrassato. Stipes truucatus, dorso medio obsolete transversini caiialiculatns. Sqnama lougitudiue duplo fere latior, apice rotuudato, basi lami- nam iucnrvam emittens. Lacinia mai'gine interno fimbriato, ex- terno deusissime fei'rngiueo-ciIiato, sqnainam parum superaus ibi- que lougitudi4ie duplo fere latior, margine apicali obliquc truucato, angulo autico lamina incurva mnnito. [307] 57 Atro-pilo.sH.s, thorace supra abdoininisqiu' segnientis diiobns auticis flavo-vclutiuis. Alae violasceutes, praecipue iu ^. Var. TJiorax fascia iuter alas nigra decoratus. Habitat iu Rossiae proviuciis asiaticis, iu montibus Altai et in terris trans Caucasum. Diese schone Art ist ausgezeicliuet durch den langen Kopf, die eigentluimliclie Farbung und die dunklen Fliigel. Verwechs- lungeu kounten nur mit B. zonatus vorkommen, letzterer unter- scheidet sich aber schou dadurch, dass das 3. Segraent immer gelb gefarbt ist. Bombus altaicns findet sicli jenseits der Ostgrenzen Europas, im Altai, in Turkestan und in Transcaucasieu. Moglicherweise konnte er im europaischeu Rus.sland aufzufinden sein. 6. Bombus hyperboreus Schonh. Bonibus hyperboreus Schouh. Act. Holra. 1809. p. 57. t. 3, f. 2. Liahlb. 1. c. 42. 19. Zett. Ins. Lapp. 475, 11. Nyl. Ap. Bor. 230, 8. Thomson, 1. c. 34. ^ilorawitz. 1. c. 96, 16. Caput subtriangulare, froute creberrime clypeo sat dense puuctatis; hibro medio fossa profunda subquadrata, apice lamiua subarcuata clausa ; mandibulis suh;o obliquo distincto. Trochan- teres intermedii subtus atro-vehitini. Segmentum ventrale ulti- nium haud carinatum. Hiisuties coiporis densa et satis inaequalis. Inter maximas species. d Antennae sat lougae, articuio tertio parum longiore quarto; mandibularum barba nigra -. tibiae posticae externe convexae, ui- tidae; metatarsus posticus longe nigro-pilosus; segraentum ulti- 5S [308] mum veutiale apice auguste rotuucUituui, luuul cullo.suni sod late reflexum. Partes geuitales: Spatha basi lat;; apice bifido; sagitta subtus valide deutata, margine exteruo sparsim piloso, supra con- vexa, subtus excavata, apice rotuudato, medio leviter dilatata ibi- que bideutata; stipite iuterue miuus profande excavato, externe impressione vaga uotato, dorso medio caualicula transversa sig- nato; squama Jatitudine iere longiore basi externe sat profunde in\pressa, margine postico rotuudato, interno subtilissime uudulato angulo apicali haud prominulo, basi lamina nnlla; laciuia subtus nitida rare puuctata, margine interno sparsim iimbriato; supra squamam parum superante, longitudine duplo fere hitiore, apice augulo externo rotundato, interuo lobiformi. Nigro-liirsutus, thorace autice, scutello abdominisque segraeu- tis 2 primis anrautiaco-fulvis. r^ vertice medio flavo. Habitat iu regionibus arcticis Europae et Sibiriae. Thomson nennt die Behaarung dicht und kurz, ahnlich wie bei B. Latreillellus; die Exemplare jedoch, die ich habe einsehen konnen, hatten eher eine struppige Behaarung. Die characteristi- sche Farbung und das Vorkoramen lassen die Art leicht erkennen. Nur die (^ des B. nivalis Var. 2 konnten vielleicht verwechselt werden; die Unterstutzung der ij^-Organe ist desshalb nothwendig. Wie ihr Name sagt, gehort diese Hummel zu den hoch- nordischen Arten. Nach Thomsou ist sie selten im nordlichen Lappland, nacli Dahlbom im nordlichcn Finnland bei Euontekis, nach Wahlberg im lapplandischen Gebirge in der Nachbarschaft der Schneegreuze. Aus dem arctischen Theil Sibirieus durch Schraidt von den Inselu des Jeuissei, von Dr. Sahlberg aus Turuchansk raitgebracht. [309] 59 7. Bombus nivalis Dahlh. Bombus uivalis Dalilboiu, Boiub. SLaml. 40. Zett., Ins. Layi). 474, 7. Nyl. Ap. Bor. 234, 17. Thomson, Hym. Sc. 35, 13. Morawitz, 1. c. 93, 16. Bumbus tricolor Dahlb. 1. c. 40, 17 (f. Bombus balteatus Dahlb. 1. c. 36, 8. Bombus Kirbyellus Curtis E,oss's 2 nd. Vuy. X]}[k p. 62. pl. A. Fig. 2. Bombus montanus Radoszk. 1. c. 209. 9 Clypeus longiludiut' lalior medio puuctatus haud laevis. Geuae latitudiue apicis paulo Jougiores. Labrum medio fossa protimda subquadrata, apice lamiua arcuata clausa, tuberculis lateralibus planis apice acuto margiuatis. Mandibulae sulco obli- quo distiucto. Trocliauteres iuterinedii subtus atro-velutini. 8eg- meutum veutrale ultimum carina tere uulla. Hirsuties densa et longa sed inaequalis. Loug. 25 — 30""". Autennarum articulus tertius quarto paulo lougior. Maudi- bularum barba nigra pilis flavis immixtis. Tibiae posticae longe pilosae externe convexae, splendidae, surama basi tantum puuctis piliferis insciilptis. Metatarsus posticus louge falvo-pilosus. Seg- mentum veutrale ultimum apice subreflexum. Partes geuitales: Spatlia apice bitido. Sagitta inedio subtus deute valido armata, parte postica supra convexa, subtus coucava, margine apicali semi-rotundato dentibus variis armato. Stipes vix excavatus, externe fere planus, dorso medio caualicula transversa signatus, raargiue apicali subrotundato angulo iuterno deutiformi. Squama lougitudine vix latior fere semicircnlaris, augulo interno acuto valde promiuentc, ujargine iuteruo canali- culato, leniter emargiuato, basi laraiua parva muuita, Lacinia 60 [310] luargine iiiteriio rnfo-fiinbriato, .snpra sqnamtini parnm snperaus ibiqne apice augulo externo fere recto, interuo lobiformi plus miuusve serrulato. O $ c^ Supra flavo-liirsntns, fascia lata iuter alas segmeutoqne tertio abdomiuis uigris. r^ clypeo medio plerumque autice citriuo. Var. 1. Ut forma geuuiua, sed abdomiuis segmeutis apicalibus fnlvo-hirtis, Var. 2. Abdominis segmeutis apicalibus uigro-hirtis summo apice pilis fnlvis immixtis. Var. 3. Abdoiuiuis segmeutis nltimis sordide-albido-hirtis. Var. 4. Nigricaus, abdomiuis apice pallido. Patria: Lappouia, Fiulandia, Torueo, Euoutekis. Bombus nivalis gehort zn deu hochuordischeu Arten. Das O iu Ban nud Grosse dem LatreilleUns almlich, abgeselieu von der Farlmug, durch das Fehleu des Kieles anf dem letzten Bauch- scgmeut leicht zn unterscheiden. Vou B. hyperboreus trenut ihu die audere P'arbe der Behaaruug. Das c? ist nach Morawitz dem hipidarins sehr ahnlich, aber um die Halfte grosser nud durch die Geuitalieu sofort zu nuterscheideu. lu Lapphiud au der obereu Greuze der Birkenregiou. Im Norden Fiuulands. Torueo, Enoutekis. Ans dem arctischen Theile Sibirieus wurde diese Art mitgebracht vou Middeudorf, Schraidt, Tschekanowsky uud Dr. Sahlberg. 8. Bombus alpinus L. Apis alpina Linue, F. S. no. 1719. Boinbias alpinus Dahlbom, 1. c. 32, 22. ZetterstetU. lus. Lapp. 471. 2. Thomsou, L c. 36, u. 14. Morawitz, die rus.s. Bombns - Arteu etc. p. 97, u. 17. Dalla-Torre, Bemerk. zur Gatt. Borabus II, n. 1. Bombus Helleri Dalla-Torre, 1. c. n. 1 (secundnm autorem lorma , alpestris). [311] 61 9 Caput elongatura genis mandibularum basi uonnihil longio- ribus, clypeo niiuus deuse puuctato, Iroute supra autennas crebre et subtiliter puuctata. Segmeutum ultimum veutrale vix carina- tum. Hirsuties deusa et longa sed inaequalis. 22 — 26™'". Antennarum articulus tertius parum longior quam quartus. Tibiae posticae dorso planae glabrae cum tarsis longe fulvo- pilosae. Segmentum ultimum ventrale apice reflexum sed haud callosum. Partes geuitales: Sagitta longa margiuis iuterioris medio siuuatim excisa apicem versus dentibus 2 armata. Stipes excava- tioue iuterna haud determinata. Squama transversa intus emar- ginata. Lacinia libera apice emarginato. Atro - hirsutus, abdomine fulvo vel pallide hiteo, segmeuto primo uigro. Var. 1. Etiam segmeutum secundum nigro-fuliginosura. Var. 2. Prothorax flavo-pilosus. var. collaris Dalla-Torre 1. c. Var. 3. Thorax supra fulvus; abdomen supra flavescens, seg- meuto primo basi nigra. Caput, pedes et totum cor- pus subtus atro-hirsutum. Bombus Smithianus White, Proc Linn. (1851). Smith, Beesof Gr. Br. 215. IL Ed., p. 202. Patria: Europa borealis, piaecipue Lapponia, usque ad Dover Augilterrae. Etiam in Alpibus passim occurrit. lu Bezug auf Farbuug konute B. alpinus vielleicht mit lap- ponicus verwechselt werden. Das Weibchen des alpiuus hat aber liiugeren Kopf uud struppigere Behaarung; das rj'' unterscheidet sich durcli deu schwarzbehaarteu Kopf und das nicht verdickte letzte Bauchsegmeut. 62 [3121 Dalla-Torre treunt die in den Alpen vorkommende Form als besondere Art Bombus Helleri. Die Uuterschiede sind frei- lich, wie der Autor selbst zugiebt, minutios, und zwar solleu die Alpenthiere in folgeuden Puukteu differireu: 1. durch ein weniger tief eingescliuitteues Kopfschild; 2. durch hellere, eher milchweiss schimmernde, als rauchbrauulic]i tingirte FHigel; 3. durch senk- recht abstehende (nicht wie bei B. alpinus L. auliegende!) Be- liaaruug der Hiutertarseu uud 4. endlich durch deutlich schief gestutztes (uicht wie bei B. alpiuus L. scharf zugespitztes!) letztes Fiihlerglied. Ob der Bombus Smithiauus White eine Art fiir sich biklet, oder aber, wie ich es gethan habe, als Form zu alpiuus zu stellen ist, lasst sich uicht entscheiden. Ich besitze ein ty- pisches Q von Smith selbst, der auf der Etikette deu B. alpinus Dahlb. als synouym hiustellt. Mit Hilfe der r^ liesse sicli die Frage wohl entscheiden. Die Art war friiher blos aus dem Nordeu bekanut, besouders aus Lappland. Sie gelit jedoch bis Dover. Aus deu Alpen ist sie von verschiedeueu Seiten nachgewiesen worden. So hat sie Frey-Gessner mehrfach in der Schweiz gefunden. DaHa-Torre fing sie im Oetzthal, Mann am Grossglockner, Rogenkofer auf der Raxalpe. Nach Dalla-Torre ist die Art sogar bei Meliadia gefaugeu worden. Der Bombus Smithiauus wurde bis jetzt blos auf den Shetlaudsiuselu gefuuden, namentlich auf Unst soll die Art haufig sein. [315] 65 9. Bombus lapponicus Fab. Apis lapponica, Fabricius, Ent. Syst. II, .318. Bombus lapponicus, Fabricius, Syst. Piez. 345. Dahlbom, B. Sc. 41 Fig. 12, Zett. Ins. Lapp. 471 Smith, Bees of Gr. Br. 218, II. Ed. p. 204. Thomson, Hym. Scand. II, 41. Morawitz, 1. c. p. 83. Dalla-Torre, Bemerkungen etc. II, n. 2. Caput sat breve clypeo longitndiue latiore sat deuse punctato, genis latitudine apicis fere brevioribus; auteuuarum articulo quarto quinto sesqui breviore; labro medio fossa subrotundata apice lamina fere arcuata clausa, impresso; mandibulis sulco obliquo uuUo. Trochanteres iutermedii subtus atro-velutini. Metatarsus posticus angulo apicali haud spiuoso-producto. 20 — 25 '""'. (f Antennarum articulus tertius quarto sesqui longior. Mau- dibularum barba nigra. Pedes postici tibiis exterue couvexis, cum metatarsis longe fulvo-pilosis. Segmentum veutrale ultimum margine apicali calloso. Partes geuitales: Spatha apice bifido. Sagitta subtus denti armata, basi emarginata, apice falcato. Stipes vix excavatus, apice i'otuudato angulo iuterno prominulo. Squama lougitudiue dimidio latior; margine exteruo fere semicirculari. Lacinia basi margiueque interno rufo-pilosa, squamam vix superaus, margine apicali truncato angulo interno processum leviter curvatum emitteute. 9 ^ Atro-pilosus, abdomine, segmento primo nigro excepto, fulvo-villoso. (f Ut femina, sed clypeo, vertice et thorace antice flavis, scutelli apice pleurisque antice sordide testaceis, tibiis et metatarsis posti- cis fulvo-pilosis. 23 66 [316] Var. 1. Thorace antice flavo-piloso. $ (^ 2. Thorace antice et scutello flavo-pllosis. Q '^' 3. Ut var. 2, sed abdoniinis segniento prinio ntrinque flavo-piloso. 4. Ut 3, sed abdominis segnientis posticis flavo-villosis. Habitat iu Lapponia, in Alpibus et Pyreuciis. Etiam in sunimis moutibus Augliae et Scotiae occurrit. Boudjus lapponicus liisst sicli ziemlicli lei(;bt an seiuer Farbung erkenneu. Verwechslungen kunuten nur uiit B. alpiuus eintreteu. Dieser hat aber im Q. Geschlecht langereu Kopf, wahreud das (^ sich besonders durch das uicht schwielig verdickte letzte Baucli- segmeut anszeichuet, Die c^ Geuitalieu siud deueu vou pratorum und haematurus ahulich gebaut, nnterscljeideu sich aber leiclit durcli die abweicheude squarna. Diese ist bei lapponicus um die Halfte breiter als laug, der aussere und hiutere Rand bildeu zu- sammeu einen Kreisabschnitt, der iunere ist fast gerade und iu der Mitte sehr schwach ausgebuchtet; die Spitze ist nach iunen verschoben. Die Art ist iiber deu arktischeu Theil vou Europa uud Asien verbreitet; so fiudet sie sich uach Morawitz auch auf Nowaja Semlja. Nach Smith findet sie sicli uocli iu deu Hocligebirgeu vou Schottland uud England. Fast ebeuso haufig, wieimNorden, kommt die Art in den Alpeu der Schweiz uud Tyrol vor, uach Dalla-Torre fehlt aber hier die uordische Stammform mit schou goldgelb uud feuerroth behaartera Hinterleib, oder findet sich weuigsteus hoclist selten. Nach Morawitz feldt lapponicus im Caucasus. Dagegen findet er sich nach Perez iu den Pyreuaen. 10. Bornbus haematurus Kriechb. Bombus haematnriis Kriechbaumer, Verhaudl. der k. k. zool. hot. Gesellsch. in Wien. 1870, 157. Morawitz, 1. c. p. 81. Caput subelongatuni clypeo lougitudine paulo latiore sat deuse punctato; geuis latitudiue vix longioribus, labro medio fossa parva basin versus angustiore. apice lauiiua fere liueari clausa, [317] 67 Jeviter impresso. Trochanteres intermedii snbtus atro-velutiui. Metatarsus posticus angulo apicali liaud spiuoso-productus. Seg- mentum ventrale ultimum haud cariuatum. 16 — 20'"'". Antennarum articuhis tertius fere duplo longior quam quai tus. Mandibularum barba flava. Tibiae posticae exterue convexae. Metatarsus posticus sat longe pilosus. Segmeutum ultiraum ventrale apice incrassato. Partes genitales: Spatha apice bifido. Sagitta subtus basi emarginata, medio dente armata, apice falcato. Stipes interne basi fossa profunda medium haud attingeute signatus, externe fovea distincta impressus, margiue _apica]i sub-rotuudato augulo interno vix prominulo. Squama triangularis disco impresso, basi intus leviter dilatata. Lacinia basi margineque iuteruo rufo-pi- losa, margine apicali truncato angulo externo acuto squamam superans. 9 ? cf Atro-hirtus, thorace antice segmentisque abdominalibus secundo tertioque flavo-villosis, ano pilis feiTugineis iraraixtis. Var. Capite thorace et segmentis tribus anticis abdominis flavo-villosis, scutello utrinque pilis nigris immixtis. Patria: In terris trans Caucasum. Arnienia. lu der Korpergestalt dem pratorura sehr ahnlicb; das Weib- cheu xvird aber leicht erkannt au dera Maugel des Kieles auf demletztenBauclisegmente uud derverbaltuissmassigflachereuGrube auf der Oberlippe, welche vor dem Endraude von einer geraden Leiste begrenzt wird; das Miinnchen hat aber abweicbend gebil- dete Genitalien, weldie in der Form der Squama fast vollkorameu mithypnorum iibereinstimmen, von diesem aber durch deu anders gestellten Endrand der Laciuia, das starker entwickelte Zabncheu auf der Unterseite der Sagitta und den deutlichen Eindruck au der Aussenflache des Stipes abweichen. 23* 68 [318] 11. Bombus vorticosus Gerst. (Tab. 8. Fig. 7.) Bombus vorticosus Gerstacker, Stett. Ent. Z. 1872 p. 290. Dalla Torre, Bemerk. zu Bombus II, p. 8. Bombus moutanus Kadoszk. 1. c. 209. Caput elougatum, clypeo latitudine longiore, sat dense punctato, fortiter convexo ; genis latitudine apicis sesqui longioribus distincte punctatis; labro medio fossa profuuda subquadrata apice laraina fere lineari clausa. Trochanteres intermedii subtus atro-velutini. Segmentum ventrale ultimum haud cariuatum. 18 — 20""". Oculi magni. Antennae elongatae ai-ticulo tertio quarto paullo longiore. Tibiae posticae externe convexae. Metatarsus posticus longe pilosus. Segmeutum ventrale ultimum margine apicali medio profunde emarginatum. 15 — 18"^"'. Partes genitales: Sagitta apice incrassato dente valido armata. Stipes elongatus apice truncatus augulo interno haud prominulo. Squama longitudine paullo hitior apice truncata angulis rotundatis, margine interno basi hamiuam parvam sub- rotundatam emittens. Lacinia subtus basi tuberculo dense piloso munita, squamam superaus apicem versus angustata, apice augulo interuo lamiua parva munito. Atro-pilosus, prothorace, scutello et segmeutis duobus anticis flavo-velutinis, tertio uigro, reliquis ardenti-rufis sive fulvis. Var. 1. Etiam segmento tertio fere toto flavo-villoso. Var. 2. Atro-pilosus, thorace albido-vel niveo-velutiuo, fascia interalari lata nigra decorato; abdominis segmeutis ti-ibus posticis ardenti-rnfo-, duobus auticis uiveo- villosis. Patria: lu montibus transcaucasicis a 3500 — 6000'. In Dauria secuudum Dom. Gerstacker. Turcia, Graecia. In der Stainmform ist clas Weibclieu nicht schwer zii er- keuueu. Schwierig ist dagegeu die weisse Varietat zu uuter- scheideu, weil verschiedeuc Arten dieselben Farbungeu lieferu uud zwar B. lapidarius, iucertus uud vorticosus. Auch Farbun- gen des Rajelhis kommeu mit iu Betracht. Die Beschreibu))geu der alteren Autoren siud kaura zu eutzilTern, uameutiicli ist der B. moutanus den Aiitoren ciue Mischlorm. Wie sich der B. tuni- catus Smith zu diesen For)nen verlialt, ist ebeufalis uoch zu ent- rathselu. Ueber B. incertus Mor. vergleiche mau bei dieson. Der Bombus vorticosus Q ist immer au seinem mehr langge- streckten Kopf zu erkennen. Die Obeidippe hat auf der Mitte eine sehr tiele, bis zuin Gruude reichende Grube, welclie deutlicli breiter als lang ist uud an der Spitze von eiuem fast ge)'ade vor- steheuden Rande eingefasst ist. Die Seitenhocker siud schwach gewolbt, mit glatter, glauzeuder Sclieibe. — Fast alle Bo)ubus Q, die ich als Culknnauus eiugesaudt e)-hielt, geliorteu zu der gelben Farbuug des vorticosus. Mau vergleiche bei Cullumauus. Beim (5" siud die Waugen uur weuig langer als au der Spitze breit. Ein uutrugliches Keunzeicheu ist das tief ausge- raudete letzte Banchsegmeut. Wie es scheint, uamentlich auf der Balkanhalbinsel verbreitet, ebenso iu den Landeru des Kaukasus. 12. Bombus pratorum L. (Tab. 9. l^ig.l, 2.) Apis pratorniii Linne. Syst. Nat. I. 960, 43$. F)i. S. u. 1711. Schrauck, Iiis. Aust. n. 798. Kirby, Mon.Ap.Augl.il, 360. Bonibus pratornra, Illiger, Mag. V. 168, 27. ? Dahlb. Bomb. Sc. 36, 9. Drewsen u. Schiodt, 117, 7. Nylander. Ap. Bor. 237, 23. Smith, Bees of Gr. Br. 220, 8. 2. ed. p. 207, 10. Schenck, 1861. 155, 9. Thomson, Hym. Sc. 39, 18. Radoszk, Essai. p. 22. Schraiedekn. p. 386, 9. tab. X. fig. 6. Morawitz, p. 80. 70 [320] Apis snbinterniiita Kirby. 1. c. 356, '.:t9 Q tab. 18 Fig". 5. Q' iiielius ad. B.suroeiisein tiuadrat. Borabiis subinterruptus Latr. Hist. Nat. XIV, 64, 4 Q Dahlb. 1. c. 35, 7. St. Farg-eau, I. 4«1, 5. Bonibus arbnstoriun Fabr. Syst. Piez, 347. 23. Bombus epbippium Zett. Ins. Lapp. 473, 6. Dahlb. L c. 37, 10 Q Bombus lullianus Nyl. 1. c. 236. 21 rf Apis Burrellana Kirby. 1. e. .358, 101 (^ Bonibns Burrellanus IUiger, 1. c. V, 167, 25. V Dahlb. !.c. 43. 22 C? St. Fargeau, I. 462, 6. Synouyma incerta suut: Apis coUaris Scop. Ent. Caru. n. 818. Bremu.s collaris Panzer, Fr. (Jerm. 94, 12 Q Bremus sylvaruni Panzcr, 1. c. 85, 19. Bombus sylvaruni Fabr. Syst. Piez. 348, 27. Apis DonovanelLa Kirby. 1. c. 357, 100 tab. 18 Fig. 68 C? Secundum Smith = B. Rajellus. Hnic speciei valde similes sunt B. soroeusis et haematurus. 9 Caput subelougatnm, clypeo lougitudiue parum latiore sat dense puuctato, labro basi impressione utrinque laevi, mandibulis snlco obliquo uullo. Trochanteres intermedii subtus atro-velutini. Seguientum ultimum caviua longa iustructum. Hirsuties corporis inaequalis. (B. soroiiusis antem deusa et aequalis.) Long. 16 — 20'""\ Scap. 2""". Flag. 4,5'"'". Antennae satis brcves articulo tertio quarto parum longiore. Mandibularum barba flavesceus. Tibiae posticae externe satis convexae. Metatarsi postici longe pilosi. Segmentum ventrale ultimnm margiue apicali haud callosum. Caput Kcmper flavo-hirsutum. Long. 14 — 16'""'. [o2l] 71 P a r t e s g e u i t a 1 e s : Spatha apice bifida. Sagitta basi snbtns emarginata, dente annata, apice Talcato, ante cnrvatioueiu subtns subtiliter serrata. Stipes apice fere trnucato angulis rotnndatis haud prominnlis. Squama fere qnadrata lougitudiue panlo latior, margiue interuo distiucte excavato: Lacinia. solnm margiue apicali truncato squauiam superans, externe apiceqne breviter ciliata, angulo iuterno proccssnm parvnm snbcnrvatnm emittens. 9 et $ Atro-hirsntns, thorace fascia autica lata citrina decorato, abdominis segmeutis 4 — 6 fulvo-villosis. Var. 1. Prothoracis fascia angusta. Solum segmenta 5. et 6, fulvo-villosa; rarissime totnm abdomen uigrum. apice pilis paucis fnlvis intermixtis. B. pratorura var. Inctuosus Schmied. I. c. pag. 388. Var. 2. Ut forma geuuiua, sed abdominis segraento secundo fascia medio intennpta flava. B. pratorum var. snbi uterruptns Kirby. Var. .3. Thorax antice et segmentnm secnndum fasciis latis citrinis, Borabns pratorum var. citrinus Schmied l.c.p. 388. Caput iiavo-liirsutum. Tibiae posticae fulvescenti-hirtae. Pro- thorax late citrino-sive flavo-fasciatus. Abdominis basis pilis flavis intermixtis. Var. 1. Thorax flavns fascia interalari nigra. Abdominis basis late flava, fascia angusta ab ano fnlvo separata. B. pratorum var. Burrellanus Kirby. Var. 2. Flavus, thorace vix pilis paucis nigris inter ala:., ano fnlvo fascia valde angusta a basi flava separato. Patria: Tota fere Europa, iu ccntrali et septeutriouali ubi((ne frequeus. In Rossia nsque ad Kasan. 72 [322] Unter den (Jeutschen Arten kaun B. pratornm nur rait soroensis verwechselt werden. Die 5 unterscheiden sich von letzterem besonders durch die struppige Behaarung und das ge- kielte Endsegment, die r^ durch den gelbbehaarten Kopf uud die geraden Fiihlerglieder. Die Unterschiede von haematurus siehe bei diesera. Der Prothorax der Q. zeigt stets eiue raehr oder weuiger breite gelbe Binde. Segmeut 2 hat meist eingestreute gelbe Haare, weit haufiger treten diese biudenartig auf. Noch weit mehr zur hellen Farbung neigen die (^, so dass die Norraalfarbung zu den Seltenheiten gehort und die Varietat Burrellauus sich am haufigsteu findet. Sie gehoren entschieden zu den buutesteu aller Huraraelraanuchen. Namentlich die letzte Varietat, bei welcher fast der gauze Thorax gelb ist uud die ebeuso gefiirbte Hiuterleibsbasis von den rotheu Eudsegraenten nur durch eiue schmale schwarze Biude getreuut ist, ist eiue prachtige Farbuug. Ara schonsten habe ich sie in deu Alpen augetroffen. Borabns pratorum ist iiber ganz Europa verbreitet, nach Osten geht er nach Morawitz bis Kasau. Mauu brachte ihu aus Araasia niit. lu der Alpeiikette fehlt er wohl uirgeuds. Ob er noch weiter siidlich geht als Dalmatieu, ist uoch nicht bekannt gewordeu. lu Deutschlaud ist er wohl nirgeuds eine Seltenheit, in ThiJriugeu sogar haufig. Die ^' erscheinen sehr friih ira Jahre, iu den warmen Tlialern raeist in der zweiten Woche des April niid unterscheideu sich schon hierduich vou dem weit spater fliegenden soroeusis. Sie fliegen rait besouderer Vorliebe an bliiheudeu Stachelbeerbiischeu, geru auch an Kirschbliithen, Veil- chen, Pulmouaria und audereu Friihliugsbluraen. Die (^ erscheinen ara ersteu unter allen Arteu, meist vou Mitte Juui au. Sie be- sucheu allerlei Sommerbhiraeu, ara liebsten Epilobium und uaraent- lich auch Rubus, ferner Anchusa und Cirsium palustre. Auf Klee findet nian sie fast nie. Die jungen Q. findet mau ausserordent- licli selten; sie erscheiuen wie die c? fiiih, zuweileu Anfang Juli. Das Nest unter Gestriipp und Moos. (323) 73 13. Bombus Scrimshiranus Kirby. (Tab. 9 Fig. 3.) Apis Sci-imshirana Kirby, Moii.Ap.Angl.il, 342 Q Borabus Scrimshiraiius Illiger, Mag". V. 166. Dahlbom, 1. c. 39. Smith, Bees of Great Br. I. ed. 222. Thomson, Hyni. Sc. II, 41. Morawitz. Die russ. Borabus-Arteu etc. p. 78, 6. Apis Jonella Kirby, 1. c. II, 338 (^ Bombus Jonellus, Sraith, Bees of Gr. Br. II. Ed. 209. Bombus martes, Gerstacker, Stett. Ent. Z. 1869 p. 317. Caput breve, clypeo longitnrline vix latiore crasse minus dense punctato; genis latitudine apicis brevioribus, labro medio fossa parva apice lamina augulata, clausa impresso; mandibulis sulco obliquo nullo, trochanteribus intermcdiis subtus atro-ferru- gineo-velutiuis, segmento ventrali ultiino vix cariuato. 18 — 20'""\ Scapus 2,5. Flagellum ^^S-"'". Antenuae articulo tertio quaito paulo lougiore. Mandibularum barba sordide-Havescens. Tibiae posticae externe convexae. Me- tatarsus posticus longe pilosus. 14 — 16'"'". Partes genitales: Spatha apice bifida. Sagitta subtus basi emarginata denteque armata, apice falcato. Stipes interne leviter excavatus, excavatioue mediuin haud attiugente, apice rotundato angulo interno distiucte promiuulo. Squama triangularis disco impresso, margine iuteruo distincte excavato. Laciuia basi margineque iuterno rufo-pilosa, exterue apiceque breviter ciliata, margine apicali truncato angulo interno appeudicera brevem fere rectum emittente, squamam angulo externo tantum superans. ^ ^ d' Atro-hirsutus, tiiorace antice, scutello et abdominis basi sul- fureis ; segmentis duobus vei tribus posticis albido-hirtis. Tibiarum posticarum corbicula fulvida. 74 (324) Var. 1. Abdoiuinis ba.sis vix sulfnrea. Var. 2. Abdoin.en segmentis nltimis nigrioantibiis, pilis tantmii paucis pallidis iinmixtis. Patria: Tota Europa septeutrioualis et ceutralis cum Alpibus. Sibiria. Ubique, ut videtur, rara specics. Bombus Scrimsliirauus steht ungemeiu ualie pratorum, na- meDtlich im mantilicheu Gescblecbte, doch siud Zwischeuformen bis jetzt incht beobachtet wordeu. Die Weibclien kouneu leicht iibersehen werdeu, weil sie iu der Farbuug uugemeiu viel Aehn- lichkeit mit boitorum besitzeu, vou deneu sie sich jedoch sofort durch deu kurzeu Kopf unterscheideu. Auch das mattere Geib lasst die Art zi(!mlich gut erkeuueu, mir ist weuigstens nur eiu- mal eiu ^ wrgekommen, welches das fiischere Gelb des hor- tonim besass. Scldiesslich diirfte auch die Flngzeit luit au/u- fiihren spiu, iudem Scrimsliirauus, wenigstens gilt dies fiir Tliii- ringen, stets friilier als hortorum erscheiut. Schwieriger ist Bombus terrestris var. sporadicus zu unteischeideu. Was die P';irbuug anbelaugt, so besitze ich blos ExempLare, bei welcheu die Basis des Hinterleibs und zwar das 1. Segment gelb behaart ist. Ich habe dieselbe deshalb als Norrnalform an- genommen. Die Korbcheuliaare sind fast ohue Ausuahme rothlich- gelb geffirbt. Die (j^ ahneln sehr deuen vou hoi'torum, sind aber kleiner uud zieriicher und besitzen sclion in dem kurzen Kopfe und den gerundeteu Hinterschieuen ein gntes Unterschei- dnngsmerkmal. Auch der dicht gelb behaaite Vorderkopf keuu- z,eichuet die rf. Durch die Kopffarbung untersclieiden sie sich ebenfalls vou weissafterigen ('5' des soi-oensis. Bombus Scrimshiranus ist ein mehr uordisches Thier, wenig- stens fehlt er im ganzeu Norden von Europa uud Asien nicht uud sclieint auch in der ganzen Alpenkette vorzukoramen. Tm FJachlaude vou Centraleuropa scheint er iiberall eine grosse Selteuheit zu seiu. Unmittelbar nach Veroflfentlichung meiner Arbeit iiber die Bombus-Arten Thiiringens entdeckte ich auch diese und habe sie seit der Zeit mehrfach aufgefuudeu. Sie scheint iiberall iu Deutschland sich eiuzeln zn finden. Nach (325) 75 Sniitli kommt sie in Englaud vor. Dalla-Tone hiilt den B. inartes Gerst. fiir eiue Alpenforui, In Thiiringen er.sclieint die Art sehr zeitig, in guten Friih- jahren bereits in deu ersteu Tageu des April. Die Q besuchen allerlei Bhiinen, uauientlich Veilcheu, Tanbnesseln nud Widden. Spaterhin gehen sie init Vorliebe au bliiheude Heidelbeeren. Die 'Cf gehoren uiit zn den friibesteu; uach deu Beobachtuugen lueines Freundes S. Branus zeigen sie sich znweileu noch vor den Miinn- chen von pratornm nud besncheu luit Vorliebe bliiliende Himbeer- straucher. Die wenigen rj', die ich selbst eingefangen habe, flogen Anfang Jnli au Epilobiuui angnstifolinm. 14. Bombus pyrenaeus Perez. Boinbus pyrenaens Perez. Coutribntion a la tanne rles Apiaires de France. 1879 pag. 11. Celeberrinuis antor hauc speciem hic verbis descripsit: Q Long. 18— 20'""\ Taille et stature de ralticola Kriechb., aspect dn montauus Lep. Tete couformee comme che/, Talticola, mais plus petite, ses poils noirs, entrenieles, sur le milien de la face, d'uu fin dnvet grisatre. Corselet noir en dessns, avec uue large collerette snr le devant et une etroite baude sur recusson d'un jauue bianchatre; le dessons blauchatre. Abdomeu, en des- sus: premier et deuxieme segments jaune-blauchatre, avec quelqnes poils uoirs au bord du denxieme; base du troisieme noire, le bord roux; avec quelqnes poils noirs; les autres segmeuts roux; en dessous, les cils sont blauchatres. Poils des femnrs blauchatres, plns on moins meles de brnns aux pattes anterieures et moyennes; ceux des tibias noiratres, ceux des tarses ferrugineux, plns ou raoins noiratres au premier article en dessns. Ailes legeremeut enfumees; nervures et ecaille brunes. Le chaperon est assez couit, bombe, tres brillaut, lisse au railieu, avec quelqnes points tres gros; sur les cotes, des poiuts plus petits et plus serres. i'ouctuatioD de rabdoiuen a peu pres 76 (326) semblable a celle du montanu.s. Sous lc dernier segment ven- tral est une carene assez marquce, d'nne translucidite roussatre sous un certain jour. Long. 9 — 12"'"'. Semblable h. la femelle: la baude noire inter-alaire souvent retrecie ; poils noirs tres rares ou nuls sur le bord du deuxieme segment; le troisieme ordinairement noir en entier. La carene sous-anale quelquefois indistincte. Long 11—12"'"". Semblable aux ouvrieres les pkis colo- rees, avec des teintes encore plus vives. Le dessous, jaune clair et non blanchatre; la bande noire du corselet tres retrecie et par- semee de poils jaunes plus ou moins norabreux; le bord du deuxieme segment n'en presente aucnn de noir; le sixieme, roux comme les precedents; les poils jaunatres des cotes s'eteudent quelquefois sur le bord du troisierae segraent. Poils de la tete jaunes, comme ceux du corselet, meles de noirs sur la face, sur- tout pres des orbites et au front; barbe des mandibiiles raoitie fauve clair, moitie d'un brun noiratre avec quelques poils jaunes. Les pattes out aussi des poils jannatres un peu phis pales; ceux des tibias auterieurs sont noiratres en dessus; ceux des tibias moyens et posterieurs, un peu roux, avec quelques-uns de noirs vers les genoux; ceux des tarses ferrugiueux. Les autennes ont la forme de celles du pratorum, un peu reuflees vers la base du flagellum, plus minces vers le bout; elles sont cependaut plus courtes et phis greles que dans cette espece. Les tibias poste- rieurs, plus eucore que cbez le pratorum, sont glabres et lisses en dessus. La femelle et rouvriere ressemblent beaucoup au montanus Lep., avec qui on a du les confondre jusqu'ici; mais la colora- tion jaune est phis pale (au moins chez les sujets frais), la bande noire du corselet est en general beaucoup phis large, celle du troisieme segmeut phis etroite. La ponctuation et la forme du chaperon permettront toujours de distinguer facilement les deux (327) 77 especes: il est bombe et grossieremeut ponctue cliez le pyrenaeiis, deprime et finement ponctue chez le moutauus. La carene sous- anale, quand elle est distiucte, fouruit encore un bon caiactere. Eufin, les cils corbiculaires ont roux cliez les montanus, noirs, a peine brunis a leur bout, chez le pyrenaeus. Le male ressemble singulierement a certaines varietes du pratorum, dont il a la vestiture herissee, la forme des antennes et meme hi conformation de Tappareil de copulatiou. Mais son jaune est toujours phis pale, le dessous de Tabdomen est jaune blauchatre et uon fenugineux ou brun; les poils des pattes sont toujours tres clairs et uon bruns ou uoiratres dans leur ensemble. Les antenues, bien que semblables, sout, chez notre espece, phis courtes et phis greles; la difference est surtout sensiblc au troisieme article du flagelhim. Les tibias, phis Hsses et phis luisants, ne sont rugiieux que tout au bord. Les organes sexuels sont absohiraent sur le meme plan; mais les baguettes (sagittae) sout plus larges, moins contournees, uon retrecies au point oii elles s'inflechissent en dessous pour deveuir horizontales ; leur portion reflechie est eufin moins carabree. Les pieces terminales du foi'ceps (squama et lacinia) sout eucore moius saillantes que chez le pratorum. — Ce raale differe de \a variete jaune du lapidarius par ses poils lougs et herisses, les poils jaunes blanchatres du dessous du corps et des pattes, le poh des tibias posterieurs, la forme des anteunes. Les memes caracteres peuveut aussi le distinguer du raastrucatus. Le male du montanus, dans ses varietes les phis claires, a la phis grande aualogie avec hii, mai ses autennes sont beaucoup phis longues. Dans cette espece, les poils jaunatres ont tendance k s'assom- brir cliez les sujets vieiUis. Pyrenees, peu commun : Bareges, Gavarnie, Tramesaigues (vallee de Campan). Le male se montre des le mois de juillet. Les feraelles du priutemps volent encore au mois d'aout. 78 (328) 15. Bombus hypnorum L. (Tal). 9 Fig. 4.) Apis liypnornm Linne, Syst. Nat. II, 960, 47. F. S. N. 1715. Fabr. Syst. Ent. H81, 18. Rossi, Fn. Etv.II, 165, 905. Scopoli, Ent. carn.820. Panzer, Fn. Germ. 7, 12. Bombns hypnornm, Fabr. Syst. Piez. 349, 33. Dahlbom. Bomb. Scand. 50, 31, Fig. 19 Q Drewsen et Schiodte, 110 n. 6. Nylander, Ap. Bor. 228, 3. Schenck, Nass. .Tahrb. 1861 n. 10. Thomson, Hym. Sc. 40 n. 19. Schmiedek. 1. c. 384. Morawitz, die rnss. Bombns etc. p. 73. Apis aprica Fabr. Eiit. Syst. II, 273, 29. Bombns apriens Fabr. Syst. Piez, .348. 29. Zett. Ins. Lapp. 475, 12. St. Fargean I, 465, 10. Apis meridiana, Panz. F. G. 80, 19. Apis ericetorum Panz. F. G. 75. 19 /^ Bombus ericetorum Fabr. Syst. Piez. 345, 12. 9 Caput distincte elongatnm, genis latitudiue apicis paulo lougioribus. clypeo sparsim puuctato; labro fossa profunda trans- versa apice lamiua fere liueari clausa; mandibulis sulco obliquo nullo. Trocbanteres intermedii subtus atro-ferrugineo-velutiui. 20—22'"'". Scapus 3"»"\ Flagellum 5'"'". Anteuuae artculo tertio quarto paulo longiore; maudibularum barba nigra; tibiae posticae exterue satis convexae; metatarsi postici longe pilosi; segmentum veutrale ultimum apice calloso. 14—16'"'". Partes genitales: Spatha apice bitida. Sagitta subtus basi emargiuata denteque miuuto armata, margine laterali limbo lato obducto, apice falcato. Stipes apice sub-rotuudato angulo in- terno promiuulo. Squama triangularis longitudine paulo latior, ^.\ (329) 79 intus basi paulo dilatata. Lacinia squaniam angulo apicis extevuo tantuni superans, basi margineque interno longius pilosa, exteinc! apiceque breviter ciliata, margine postico fere truucato angulo in- teruo (lentiformi. Q $ et -i Atvo-hirsutus, tbovace supva aurautiaco-sive ferrugineo hirto, segmeutis duobus vel tri))us posticis albidis. Yar. 1. Etiam segnieutum prinium ferrugineo-hirsutum. $ et (5* fere frequeutioves quam fornia genuiua. Var. 2. Segraenta primuni et secundum ferrugiueo-hivsuta. calidus Ericlisou, Middend. sibir. Reise II, 65. Vav. .3. Etiam segmentum tertium plus minus ferrugiueum. Var. 4. Thovax fascia media atra inter alas siguatus. ciugulatus Wahlb. Zeitschr. fiir die ges. Natuvw., Halle 1857, IX. 134. Vav. 5. Thorax superue fere totus uiger pilis paucis fen-u- giueis iutermixtis. Patria: Euvopa borealis et ceutralis. Bombus hypuorum ist so characteristisch gefarbt, dass eiue Verwechslung uicht eiutretfn kiiuu. Aehulichkeit haben nur B. Gerstiickeri und hortorum var. consobriuus. Beim ^ ist der Kopf voru schwiirzlich-gvau, obeu wie dev Thorax fuchsioth behaart. Die sclmarzen Haare des Hinterleibs erscheinen matt durch eingestreute grauliche Haare. Die ganze Unterseite ist schwarz mit eiugemeugten gelbgraueu Haareu. Segmeut 4 — 6 schmutzig-weiss, obeu ziemlich kahl, uuteu au dev Spitze kuvz fuchsvoth behaavt. Beine schwarz, die Tarseu gelbgrau. lu Deutschhmd habeu die Q fast stets eiue schwarze Hinterleibsbasis, dagegeu siud bei deu rf, wenigev bei den $ die vovderen Segmentt' uieist vostvoth gefavbt. Varietateu, bei welcheu dev Thovax theilweis schwarz gefavbt ist, scheiuen sehv selten zu sein ; mir sind weuigstens solche uie vorgekorameu. Bombns hypuorum gehuvt wohl nirgeuds zu den allzu haufigen Avten, findet sich aber iibevall im nOrdlichen und mitt- 80 (330) lereu Gebiete. Ich habe die Beobachtung gemacht, dass die Art ausserordentlich wechselud in ihrem Vorkommen ist. So war sie vor etwa 10 Jahren bei Gumperda nicht gerade selten, verschwand aber in den nachsten Jahren, sodass ich etwa 8 Jahre lang kein Exemplar zu Gesicht bekam. Im Jahre 1880 trat sie iirplotzlich wieder ziemlich haufig auf und fand sich auch in den letzten beiden Jahren einzeln. Die Q erscheinen hier etwa Mitte April und besuchen mit Vorliebe bliihende Stachelbeerbiische. Ausserdem besuchen sie noch sonstige Fruhlingsblumen, wie Anchusa, Lamium, Taraxacum etc. Die Arbeiter haben eine besondere Vorliebe fiir die Bliithen von Rubus und werden daselbst meist in Gesellschaft von pratorum uud Scrimshiranus augetroffen. Die Mannchen zeigen sich von Ende August au. Man fiudet sie dann am liebsteu auf Disteln, sehr gern auch au Epilobium angustifolium und Solidago. Au letzteren Biiithen meist in Gesellschaft der (^ von B. lapidarius. Sie sind ziemlich trage. Das Nest iiber der Erde. 16. Bombus Eajellus Kirby. (Tab. 9 Fig. 7.) Apis Rajella Kirby, Mon.Ap.Angl.il, 367 Q Boinbus Rajelhis Illiger, Magazin V. 169, 31. Dablb. 1. c. .33, 4. Drewsen et Scbiodte 115 n. 9. Nylander, Ap. Bor. 238, 26. Schenck, Nass. Jahrb. XIV p. 163 n. 7. Thomson, Hym. Sc. II, 32. Scbmiedekn. 1. c. 409 Pig. 11. Morawitz, 1. c. p. 133 n. 33. Hoffer, 1. c. p. 87, Fig. 8—11. Apis Derbamella Kirby, 1. c. 363 (^ Bombus Derbamellus Illiger, 1. c. 169. 29. Dablb. 1. c. 44, 23 (^ ^ $ Smith. Bees of Gr. Br. 219 n. 7. II. Ed. p. 205 u. 8. ? Apis ruderaria Muller, Prodr. Zool. D. 165, 1922. Bombus ruderarius Dalla-Torre, 1. c, 6. [331] 81 9 Caput subelongatum, clypeo sat deuse puuctato genisque lati- tudine paHlloM^longioribus ; labro fossa parum profunda medio leviter iuipresso, ante apicem lamina transversa iucrassata munito. Tro- chauteres intermedii subtus atro-fenugiueo-velutiui. Metatarsus posticus angulo apicali fortiter spinoso-producto. Segmentuiu ven- trale ultimum vix carinatum. Hirsuties inaequalis. Loug. 18 — 20""". Antennarum articulus tertius quarto parum longior. Mandi- bularum barba nigricans. Tibiae posticae externe convexae. Me- tatarsus posticus breviter pilosus. Segmeutum veutrale ultimum nitidum sparsim puuctatum, apice calloso-incrassato. Loug. 12 — 16™'". Partes geuitales: Sagittae subtus dente sat valido armatae, apice securiformi (beilformig}. Stipes truncatus angulo iuterno parum prominulo, externe usque adapicem irapressus. Squama longi- tudine latior apice rotundato, iutus basi laminam triangularem dentiformem emittens. Lacinia subtus tuberculo valido trausverso divisa, supra squamam superans ibique triangularis, lougitudine vix latior, basi processum liberum emittens. 9 B Atro-hirsutus, abdominis segmeutis tribus posticis nec uon corbiculis rufo-vel fulvo-villosis. Var. 1. Segmeutum secuudum pilis rufesceutibus iramixtis. Var. 2, Thorax antice et segmeutum primum fusco-cinereo hirta. Var. 3. Thorax, fascia interalari uigra excepta, et abdominis segmenta diio autica griseo-vel flavido-hirta. Atro-hirtus, prothorace, scutello et abdominis basi griseo-vel sordide testaceo-pilosis, auo rufo. Var. 1. Atro-hirtus, ano rnfo, prothorace, scutello et ab- domiuis basi solum pilis pallidis iramixtis. Var. 2. Atro-hirtus, auo rufo. Varietas rarissima. Patria: Tota fere Europa. 24 8 2 |332| Boiuhus Eajellns ist im weiblichen Geschlecht auch fiir den Anfanger sogleich durch die rothen Korbchenhaare keuntlich. Ausserdem charakterisiren ihn die geringe Grosse uud struppige Behaarung, sowie der zugespitzte Hinterleib. Wahrscheinlich ist also die Apis ruderaria, von der 0. F. Miiller bereits 1776 die Diaguose gibt: „Apis hirsuta-atra, ano tibiisqne posticis subtus fulvis" vorliegeude Art. Abgesehen davou, dass der Name Raielhis sich vielzusehr eingebiirgert hat uud ruderarius Ver- wecliselungen mit ruderatus veranlassen konnte, muss man auch mit der Deutung dieser einzeiligeu Diaguoseu sehr vorsichtig und laugsam sein; ich erinuere an den veruugliickten Versuch mit elegans; B. pomorum kommt haufig genug mit rothen Korbcheu- haareu vor. Bei Bombus Rajelhis tritt dieselbe Erscheiuung wie bei lapidarius und anderen Arten auf, d. h. es findeu sich hochst selteu Weibchen mit helieu Biuden auf Thorax uud Hiuteileibs- basis, wiihreud diese Farbung bei den Q^ Regel ist, uud umgekelirt erscheinen hochst selteu einfarbig schwarze Manncheu mit rothem After, wohingegen die Weibclien fast regelmiissig so gefarbt sind. In Thiiringen liabe ich viele Jahre lang uur die Stainmform der Weibchen beobachten kouneu, erst im Jalire 1881 fing ich eiu Exemplar, welches der Normaltarbuug der Maunclien gleicht. Verweclisehingen mit verwandteu Arten konuen in beideu Gesclilechtern kaum vorkommeu, mit Ausnalime des B. silvarum var. nigi-escens Perez, der aucli einen geiibten Blick tauscheu kaun. Letzterer ist jedoch in Deutsclihuul bislier nocli uicht aufgefunden worden. Die (^ des Rajelhis kounteu vielleicht rait Psithyius rupestris verwecliselt werden. Letzterer aher ist grosser uud leicht lcenntlicli durcli die dicke Fiihlergeisseh Beim c^ ist der Kopf scliwarz beliaart, am Scheitel und Gesiclit mit eingeniengteu gelblicheu Haaren. Auf Prothorax, Scliildclieu und Hinterleibsbasis befinden sich ebenfalls schmutzig graugelbe Binden, ebeuso gefiirbte Haarbiischel auf den Brustseiten. Zuweileu wird das Gelb an den bezeiclineteu SteHen intensiver. Auf der Mitte des Hinterleibs eiue schwarze Querbinde, meist vou Segment 3 gebihlet, seltener von 2 uud 3. Das Hinterleibsende ist liell rostroth. Die Behaarung der Beiue ist kurz, beson- ders auffallend au der Riickseite des hintereu Metatarsus. — Uuter [338] 83 71 (^ desselben Nestes zog Hofter nuv ein einziges Exeraplar ohue Audeutung der Thorax- und Abdominalbinden. Bombus Rajellus fiudet sieh mit Ausuahme des aussersteu Sudeus in gnnz Europa und geliort mit' zu den haufigeren Arten, wenu er auch in mauchen Gegenden, z. B. in Tliiiringeu. raehr einzelu auftaucht. Noch iu Ober-Italieu ist die Art haufig zu findeu. In der Uragebung von Graz kanu man, nach Hofter, iu deu Mouaten Juli und August in jedera Obstgarten das Nest dieser Art findeu. Dasselbe ist iiber der Erde in einer Vertiefung, die mit Gras uud Moos bedeckt ist. Mituuter ragt es an 30 Ctm. iiber den Boden. Die Moosiiiille ist uugemeiu dick (bis 5 Ctm.) und die einzeluen Moose, Graser etc. siud so mit einander ver- filzt, dass nicht leicht der Regen eindringt, und darunter ist noch die Wachshiille. Das Flugloch wird sehr versteckt gegen Sonnen- aufgang angebracht; oft ist eine lauge Rohre vorhanden. Ein vou Hoflfer aufgefuudenes Nest eutwickelte allraahlig 71 rf, 32 Q und 45 ^ . — Die Q mit helleu Biuden scheiuen mehr im Norden aufzutreteu, wenigsteus besitze ich sie in ausgezeichneten Exemplaren durch H. Sagemehl aus Dorpat uud Petersburg; die- selbe Farbuug fiudet sich nach Morawitz im Caucasus. Die $ erscheinen iu Thiiringen von Ende April an, man findet aber noch ganz frische Exeraplare Ende Mai. Sie besucheu allerlei Fruhliugsblumeu, besonders geru Salvia pratensis. Die cj er- scheinen Ende Juli und den ganzen August hiudurch. Man findet sie auf Kleeackern uud vorziiglich auf Centaurea Scabiosa, ebeuso auf Knautia. Zur Zeit der Distelbltithe siud sie bereits wieder verschwundeu. 17. Bombus alticola Kriechb. (Tab. 10 Fig. 4.) Bonilnis alticola Kriecbbiiuincr, Stett. Ent. Zoit. 1873 pag. 339. Dalla-Torre; Bemerkuugen etc.II, p. 8. Bombus montauus Gerst., Stett. Ent. Zeit. 1869 p. 322. 9 Forraa capitis ut B. lapidarii i. e. sat brevis geuis latitu- diue vix longioribus. Clypeus medio sparsira puuctulatus. Labrura 24* 84 [334] medio fovea instructum, tuberculis lateralibus crasse punctatis. Trochanteres intermedii subtus atro-ferrugineo-velutini. Segraentum veutraie ultimum liaud carinatum. 20 — 22""". Antennae articuio tertio quarto paulo longiore. Mandibularum barba nigricans. Tibiae posticae externe subconcavae. Metatarsus posticus longe rufescenti-pilosus. Segmentum ventrale ultimum apice distincte callosum. 12 — 14'"'". Partes genitales: Fere omnino iis B. Scrimshirani Kby. aequales, itaque haec species etlam ad sectionem tertiara spectat. 9 ^ Nigro-hirtus, prothorace, scutello et abdorainis segmentis 1 et 2 ilavescenti-albidis. Segnienta 4 — G cum corbiculis pallide rufa. Caput nigro-hiisutum, facie feminarum pleruraque pilis testaceis iramixtis. Var. Prothorax, scutellum et abdominis basis solum pilis sparsis flavidis. Corbiculae fere nigrae. ^ Ut femina, facie autem et vertice flavescenti-albido-hirtis. Abdorainis basis plerumque nigra, solura segraento primo utrinque flocculo pallido. Corbiculae rufescentes. Exemplaribus parvis B. mastrucati valde similis. Habitat in Alpibus et Pyrenaeis. In Italia septeutrionali usque ad Genuam et Toscanam. Unter den deutschen Arten von Bombus gibt es keine, die mit alticola verwechselt werden konute. Sehr ahnlich sind da- gegen der ausserdeutsche vorticosus und Varietaten von lapidarius und Rajellus, Behaarung ziemlich rauh, besonders beira Mannchen. Beira Weibchen ist der Kopf schwarz behaart, der Clypeus aber zura grossten Theil schmutzig-gelb. Eiue breite Binde des Prothorax, die sich bis auf die Brust erstreckt, das Schildcheu und die beiden ersten Segmente sind schmutzig hellgelb. Der Hinterrand von Segraent 2, das ganze 3. Segment und die Basis [335] 85 des 4. sind schwarz behaart, der iibrige Hinterleib blass rostroth. Das letzte Riickensegment ist feiu punktirt-gerunzelt, am Eude dicht rostroth belyiart, ohue die kreisformige ghitte Stelle des lapidarius. Die ganze Unteiseite ist greis behaart. Die Korbchen- haare siud rostroth, ebeuso siud sannutliche Tarseu kurz rostroth behaart. Varietaten des Q. siud mir nicht vorgekommen, da- gegen komraen 8 vor, bei denen auf Prothorax, Schildcheu iiud Hinterleibsbasis nur zerstreute gelbliche Haare eingemengt sind. Diese Farbuug hat uugemeiue Aehnlichkeit mit Arbeitern des mendax, die sich aber sofort durch ihr lauges 2. Geisselglied unterscheiden lasseu. Die c? haben ausserordentlich viel Aehn- lichkeit mit deuen von mastrucatus, uuterscheidcju sich aber, ab- gesehen vom Bau der Genitalien, besonders durch geriu^ere Grosse und den verdickten Endrand des letzten Bauchsegmeutes. Der Kopf ist schwarz behaart, das Gesicht jedoch und der Scheitelbiischel weissgelb; letztere Farbe reiner als beim Q. Von gleicher Farbe der Prothorax, die Brustseiteu, das Schildchen, Seitenbiischel des 1. Segmeutes und die Unterseite. Segment 4 bis 7 sind breuueud roth behaai-t, die Farbe also dunkler und lebhafter als beim Weibchen. Die Unterseite der Schenkel uud Schieuen, sowie die Korbcheu sind rothlich-greis behaart. Die hintereu Metatarseu sind am Hinterrande mit rothlicheu Haareu besetzt. Bombus alticola ist, wie seiu Name ausdriickt, eine Gebirgs- art, die die Alpen und Pyrenaen bewohnt. Merkwiirdiger Weise geht die Art aber, nach Dalla-Torre, siidlich bis Toscana (vou Mauu gesamraelt) uud Genua (Gribodo). 18. Bombus silvarum L. (Tab. 10 Fig. 1 et 2.) Apis sylvarum Linn6. Syst. Nat. 960, 45. Fu. Suec. N. 1713. Kirby, Mon.Ap.Angl.il, 326 1. 17 lig. 16 u. 16. Bonibu8 .sylvarum Fabricius, Syst. Piez. 348. 27 (V). Forsitau a»l B. prato)'um var. Bnrrellauns spectat. Dahlbom, Bomb. Sciind. 44, 24 Fig. 18—15. Lepeletier, I, 463, 8. 86 [336] Drewseu et Schiodtc 109 ii. 4. Nylander, Ai). Bor. 236, 22. Scheuck, Nass. Jahrh. XIV. 158 u. 13. Berl. Eut. Z. 1873. p. 248. Deutsche Eut. Z. 1875, p. 328. Thomsou, Ilym. Scaud. II, 30, 8. Smith, Bees of Gr. Br. II. Ed. 1876 p. 203 u. 6. Schmiedekuecht, Mouographie etc. p. 412 n. 15. Morawitz, die russ, Bomhnsarteu etc. p. 131 u. 32. Caput subeloDgatuni, clypeo latitudine vix longiore sat denfie punctato, genis latitndine apicis paullo longioribus, labro medio fossa profunda fere transversa, mandibnlis sulco obliquo distincto. Trochanteres intermedii snbtns atro-ferrugineo-velutini. Metatarsns posticus angulo apicali spinoso-prodncto. Segmentum veutrale ultimum breviter cariuatnm. 18 — 20"'"'. Anteuuac elougatae articulo tertio quarto paullo longiorc. Mandibularum barba uigra. Tibiac posticae exterue convexae sat dense pilosae. Metatarsus posticus breviter ciliatus. Segmentum ventrale nltiraum fere opacum margine apicali cnlloso-incrassato. 15—18"'"'. Partes genitales: Sagitta subtus deute minutissimo armata, apice securiformi. Stipes truncatus, augulo apicali iuterno rotuu- dato-promineute. Squama longitudiue paullo latior, apice rotun- dato, margine interno basi appendicibus biuis armato: superiore spiniformi, inferiore membranaceo, pleuo, triangulariter acnminato. Laciuia snpra sqnamam superans ibiqne longitudine paullo latior, triangularis, basi processum ]il)eriim subquadratnm emittens. Pallide flavesceuti-cinereo-liiitus, tlioracis fascia interalari indeterujiuata et segmento tertio abdominis nigro-hirtis. ano rn- fesceuti, marginibus segmeutorum testacco-ciliatis. Var. 1. Ut forma genuina sed ano sordide albido- villoso, pilis rufis fere obsoletis. var. albicauda Sclimied. I, c. p. 414. [337] 87 Var. 2. Margines segmeutorum hanrl alhido-ciliati. Pedes aiitici uigro-villosi. Bombus Rogeulioferi Dalla - Torio, Beiner- kungen zur Gattung Bombus, 1882. II u. 17. Var. 3. Albido-pilosus, capite, fascia iuteralari et segraento tertio nigris, segmentis 4 — 6 (Q) vel 4 — 7 {^:^) rufo-hirtis. Segmenta duo antica nigro-villosa, pilis nnmerosis rufis variegata. Bombus Mlokossewiczi Rados/kowsky : Horae T, XIII. p. 8. Essai etc. 44 n. 31. Var. 4. Ut fornia typica, sed abdomiue scgraeutis duobus prirais nigro-hirsutis. Var. 5. Ut var. 4 sed thorace fere toto uigro i. e. protho- race, scutello et lateribus cano-hirtis, pilis nigiis immixtis. Corbiculae rufae. Valde similis B. Rajello. var. nigrescens Perez, Contributiou a la faune des Apiaires de France. 1879. Per totam Europani frequens. Var. M I okossewiczi habi- t;)t in Caucaso. Varietas nigrescens in Caucaso et Pyrenaeis occurrit. Rogenhoferi e Sicilia. Bombus silvarum variirt iu Deutschland nur weuig uud nimmt durch seiue Farbuug eine Souderstellung eiu, dic eiuc Verwcchslung mit anderen Arten ganz unmoglich niacht. Gleich- "wohl hat anch diese Art das Bestrebcn, in eincr hellen und dunkleu Form aufzutrcten. Erstere, der Bombus arenicola Thoms., hat sich bereits so weit vou der Stammform getreuut, nament- lich durch die Fiihlerbilduug der rj, dass ich uicht austehe, ihi- den Artwerth zuzuschreiben, wahrend sie Morawitz uoch mit siivarum verbuuden lasst. Die extreme Form ist die Varietat nigrcscens Perez, eine eutschiedcue Hochgebirgsform. Gemass meincm Gruudsatz, lieber zu vereinen, als zu zersplittciu, habe icli auch den B. Rogeuhoferi Daila-Torre als Form zu silvarum gestellt und iiberlasse es der Ansicht eines Jeden, uicht blos dieseu, sondern aucli den M loko ssewiczi als Art oder Varietat 88 [338] aufzufassen. Der Autor gibt vou Rogeuhoferi folgeude Beschrei- bnng: „Die Q sind etwas grosser, die <^ so gross als die ge- wohnliche Forni von B. silvarum; die r^ gleicheu iluieu voU- standig. — Auffallig ist der Mangcl der eingeschobeuen weisscn Hinterleibsbinden, wodurch das Colorit hiibsch jamois bis speiss- gelb erscheint. Der Clypeus ist deutlich keiltormig, unten gerade abgcstunipft, schwach und sehr unregehnassig puuktirt, mit einigen weuigen eingesprengten gelben Haaren; die Waugeu siud sehr breit, glauzend, schwarz; das Halsbaud ist voru schmal schwarz. Der iibrige Korper ist jainois bis speissgelb behaart, mit Aus- uahme des scl]wai"zen bieiteu Baudes zwischeu den beiden Vor- dcrfliigelu, dauu des schwarzen Bandes auf dem 3. Hiuterleibs- riuge und eiuigen schwarzcn Borsten auf demselbeu, die jedoch keiueswcgs etwa seukrecht stehen und jene charakteristischen Binden des arenicohi bihkn. Die letzten 3 Segmente des Hin- terleibs sind schon feuerroth, wie bei B. silvarum; die Yorder- beine sind schAvarz behaart; die iibrigen ledergelb; die Tarsen- glieder sind fuchsroth, heller als bei silvarum behaart, wo sie braunrotii ei-scheinen; die Hiuterferse ist in der Mitte am breitesten und am Kande mit fuclisrothen Haaren besetzt. — Die Genitalien des {-^^ zeigeu im Allgemeinen eineu sehr plumpen breitangesetzten Stiel, desseu oberes Ende gerade abgestutzt ist, wahreud unter demselben ein dreieckiger Winkel nach einwaits gezogen ist; ihm gegeniiber liegt auf der Riickenseite ein dreieckiger Eiuschnitt; das obere Eudsegment ist halbmondformig und ahneU, jenem von B. silvarura bis auf den nach einwarts rageudeu Zaliu, der hier felilt; das untere Eudsegment dagegen ist jenem vou B. silvarura sehr ahnlicli, nur iu allen Tlieileu phiuiper und breiter. — Ausser- dem untersciieidet sicii das rf durch hellere Beliaai-nng der Hin- terbeine. — Das Vaterland dieser Art ist Sicilien." Was den Bombus Mlokossewiczi Rad. betrilft, so habe ich ihn nach deui Vorgange vou Morawitz zu silvarura gestellt. Ich besitze nur ein eiuziges ^ durch die Giite des Hrn. General von Radoszkowsky selbst. Ich gestehe gern zu, dass das Thier ausserordentlich vou der Stammform verschieden ist, iramerhin entfernt es sich keineswegs weiter davon als die Varietat nigrescens; auliallend bleibt nur das Auftauchen rother Haare auf der Hinter- [339] 89 leibsbasis. Bei dem erwahuten Q siiid Kopf und Thorax schwarz, letzterei- vorn ruit breiter gclb]i<'h-wcisser Binde und ebensolchein Schildcheu. Segineute 1 — 3 sind scliw;ir/, mit eingestreuten rothen Haaren; die Endsegniente rotli behnart. Beine schwarz behaart, Korbclieuhaare zum Theil rostroth. — Zur Feststellung des Artweithes vou Mlokossewiczi bediirfte es vor aUeu Dingen einer Untersnchuug der Fiililer des Maunchens, ob anch hier, wie bei areuicola, das 2. Geisselglied abweicht. Icli fiude dariiber keine INotiz, Rndoczkowsky gibt vom q' die folgeude kurze Beschreibuug: „r^ ahulicli dein O, ausgenommeu dass die weissen Haare des Prothoiax sich auf die Seiteu uud die Brust ausdehueu. Die rothlich-gelben Haare des 1. Segmeutes sind blasser als die des zweiteu. Das 6. Segmeut ist roth behaait. Die Unterseite des Hinterleibs nud die Schenkei weisslich gewimpert." lu Tliiiringon erscheineu die iiberwiulei tcu Weibchen von Mitte April au. Das Nest wird iil>er der Erde angclegt. luteres- sante Falle des Nestbanes dieser Art sind iin allgeniciuen Theile augefiihrt. Die (^ erscheineu Anfang August und besuclieu mit Vorliebe Klee uud Distelu. Bombus silvarum ist iiber ganz Europa verbreitet mit Ein- schluss der siidlichsten Puukte. Der schwarze nigrescens ist aus den Pyreuaen uud dem Caiicasus bekannt uud diirfte jeden- falls noch iu den Alpen aufsnfinden seiu. Rogenhoferi stamrat aus Sicilien; M lokossewiczi fiudet sich im Caucasus und ist eine Hochgebirgsform. 19. Bombus arenicola Thoms. (Tah. 10 Fig. 1 et 3.) Borabus arenicola Thomsou, Hyni. Scand. II, 1872 p. 3l.n. 9. Schiniedekii. l.c. p. 415 n. 16. Bombui^ equostri.s (F.) Drevv.s. et Schiodte 110 u. 5. tab. II, Fig c. Radoszk. Essai etc. n. 23. Dalla-Torre, Benierkungen elc. II, n. 20. BombuB Bilvarum var. f. Morawitz, die russ, Bombu.sarten etc. p. 132, 90 r^ NB. Ich ziehe den Naiiieu B. areiucola Th. als deii sichereu vor. f^reilich wiirde die Art B. equestris Drews. et Schiodte zu ueunen sein, wenn dieser Nauie vou deu beideu Autoreu stauimte. Der Bouibus equestris F. kauu aber unniog]ic,]i diese Art seiu, indem Fubricins fo!gende Diaguose gibt: Hirsutus Havus, capite thoracis fascia nbdoraineque subtns atris. Tiiomsou bezieht iliu auf B. poraornm Panzer. Icli halte es uicht ffir statthaft, eiuen spateren Autor statt des friiheren eiuzusetzeu. So habe ich den B, muscomm F. iu cognatns Steph. verwandelt. Q qnoad structuram fere omuino B. silvarnm sirailis, corpore anteui robnstiore. rf praecipue ditfert flagelli articnlo secnudo qni dimidio lougior cst quam tertins. Pallido testaceo-hirtus, thorace fascia uigra interahiri, scg- raeutis abdouiiuis 3 — 5 basi setulis nigris crectis fere fasciam formantibus. Var. OIivaceo-flav('scens fasciis uigris distiuctioribus. lu Europa boreali et centrali, nbique rarissima species. Bombus areuicola ist raeist etwas grosser als silvarura. Der Clypeus vorn mehr abgeplattet nud weniger punktirt. Der ganze Korper hcll grangelb beliaart. Thorax zwisclieu deu Fliigelu breit schwarz; diese Binde nicht scharf abgegreuzt, indera zahlreiclie schwarze Haare in die gelbliche Farbnug des Prothorax eiugeraengt sind. Segment 3 — 5 an der Basis mit eiuer diinnen Reihe schwarzer Haare. Anf dera Scheitel sind ebeufalls schwarze Haare eingeiuengt. Bei der Varietat, die ich in mehrereu Exeraplareu aus Holland durcli Ritsema erhalten habe, spiclt die Gruudfarbe etwas iu's Oliveufarbcue, rait Woi'ten freilich schwer zn beschrei- ben. Besouders abcr ist diese Varietiit dadnrch ansgezeichuet, dass die scliwarzeu Haare an der Basis von Segiueut o und 4 viel zahlreicher anftreten, wodnrch 2 dentliclie Binden entstehen. Dos cj^ des areuicola uuterscheidet sich vou silvarum hanpt- sachlich dnrcli das 2. Geisselglied, das uin die Halfte langer als das ?>. ist, wtihrend bei silvarura beide Giieder nugefahr gleich sind. Ans dem Stndiuui der Nomaden habe ich ersehen, wie wichtig iiir die Systematik die Lange des 2. Geisselgliedes ist. Deshalb habe ich auch keiu Bedeukeu getragen, dem B. arenicola einen [341] 91 Artwerth /-uznschreiben. l)ie Farbung" ist wie bei dem ^. Eud- segineut oben schwarz behaart, islinlicb deni varial)ilis. Mit silvaruui konnen nicht leicht Verweclishnigen vorkouimcu, da derselbe imnier nocli eiue Spur der rotheu Eudfarbuug hat, auch unter- scheidet er sich immer durch seiue rciuere weissgelbe Farbuug. Moglicherweise kouute auch eiue Vermeuguug mit abgeflogeueu Exemplareu des variabilis stattfinden. Die schwarzc Thoraxbiude Jasst iminer deu arenicola erkeuueu, iu zweifelhafteu Falleu frei- lich unisseu die Geuitalien uutersucht werdeu. Bombus nreuicola ist weuig verbrcitet und selteu. Seine eigeutliche Heimath scheiut der Norden von Europa zu sein, ebenso fiudet er sich uach Morawitz iu gauz Sibiricu. lu Deutsch- hud scheiut er iiberall sporadisch vorzukommeu. lu Thuriugen habe ich ibn au verscbiedeueu Orteu aufgefuudeu, iu deu letzteu Jahreu ist er mir aber uicht mehr zu Gesiclit gekommeu. Nach HofFer kommt areuicoLa auch iu Steiermark vor, aber selir selteu. Dasselbe bericlitet Dalla-Torre von deu Alpen. lu der Sammluug des Herru vou Heyden steckt ein Exemplar vom Rigi. Weiter siidlich scheint er zu fehlen. 30. Bombus agrorum Fab. (Tab. 10 Fig. 5) Apis agronnn Falricius, Eiit. Syst. 11, Mi, 29. Kirby, 1. c. U. 320. Bombus agrorinu Fabr. Sy.st. Picz. .348, 80. Dalilboni, Konib. Scaud. 47, 28. Scheuck, Nass. Jahrb. X p. 139. XI. V p. 158. Thomson 1. c. 11. 28, 7. Siuith, Becs of Gr. Br. tl. Ed. 200 n. 2. Schiniedek., 1. c. p. 416 u. 17. Morawitz, 1. c. p, 117 n. 27. Apis muscorum Liune, Syst. nat. p. 27S2 n. 36. Fu. Suce. 1714 (pro partc). Bonibus muscorum Smith I. Fd. 212, 1. 11. Ed. 199 u. 1. Apis Francillonclla Kirby, i. c. 319, 7.o. Floralis Kirby, 1. c. 321, 7(i. Beckwithella Kirby, 1. c. 323, 78 (iiro iiartc). Forstcrella Kirby. 1. c. 325, 80. Bunibus intin-cedcns Nylander, Rcv. Ap. Bor. pag. 28o, 92 [342] Ich zielie die Bezeichiuiug Bonihus agroruni Fab. der von verschiedeneu Autoren gebrauchteu Bonibus muscoriini Linue vor, weil letztere eiue Mischart ist nuiS sout bruus en dessus, ferrugineux en dessous. Les tibias posterieurs, peu convexes eu dehors, sont hnsants, peu rugueux, avec uue depression phis ou moins allongee vers Textremite. Les autenues sout phis greles que chez le mesomelas, surtout vers le bout; les lougueurs relatives des articles sout sensiblement les memes que dans cette espece. La couformation de Tappareil copuhateur est tout a fait carac- teristique. II est, dans son eusemble, plus etroit et beaucoup plus long que chez le mesomelas. Les deux articles terminaux du for- ceps, pris ensemble, sont presque aussi longs que la base (stipes), L'article superieur emet a sa base, en dedans, uu eperon faiblement recourbe eu arriere, tres elargi de haut en bas. Son bord interne, peu developpe, se coutiuue regulieremeut avec le bout, qui est arroudi. L'article terminal est tres allonge, tres saillaut, trian- gulaire; son bord interne, concave, porte deux dents, Tuue pres de sa base, phis graude, dirigee eu travers; Tautre pres de sou milieu, plus petite, et dirigee en arriere; le bord exterue est fai- blemeut et regulieremeut convexe; le bout est retreci en poiute mousse. La face iuterue div forceps, surtout aux articles termiuaux, est garnie de cils paralleles, d'egale lougueur, tres fouruis. Les baguettes atteigueut presque la deut basilaire de Tarticle supe- rieur; leurs bords sout legerement sinues, leur extremite reile- chie est assez courte, obtusemeut dilatee en triangle. — Chez le mesomelas, les pieces terminales du forceps sont tres courtes et profoudemeuts echaucrees; les baguettes, plus longues, sout for- 112 [362] temeut bisiuuees en dessous, portaut uue deut vers le luilieu et deux a rextreraite. Alpes geuevoises (Frey-Gessuer). Pyi'euees : euvirou des Baux-Bouues, Mouue de Cauterets, sur les Cnrdiiaeees et les Scabieuses. 31. Bombus lapidarius L. (Tab. 11 Fig. 5.) Apis lapidaria Lin.. Syst. Nat. II. 960, UQ, F. S. 424 n. 1712 O Fab. Syst. Ent. 38L 14. Ent. Syst. II, 329, 25. "^ Kirby, Mon. Ap.Angl.II, S63, 106. Bombus lapidarius, Fab. Syst. Piez. 347. 25. Dahlb. Bomb. Scand. 30, 1. Lepel. 1.460, 3. Drewsen u. Schiodte, 116, 10. Smith, Bees of Gr. Br. 228 15. 2. Ed. 211, 14. Schenck, Nass. .Tahrb. XIV, 150. Thorason, llym. Sc. II, 37, 16. Radoszk. 1. c. p. 16. Schmiedekn. 1. c. 403 tab. XI. fig. 10. Morawitz, 1. c. p. 90. Apis arbustorura, Fabr. Ent. Syst. 2, 320, 24 ^ Bombus arbustorum Fabr. Syst. Piez. p. 347, 23. Bremus truncorum Pauz., F. G. 85, 21 f^ 9 Caput satis breve, geuis latitudiue paulo lougioribus, labro fovea profunda medio iustructo. Hirsuties corporis satis brevis, sed densa et aequalis, fere velutiua. Segmeutum dorsale ultimum spatip rotundato glabro, ventrale ultimum vix carinatum. Long. 24—26'"'". Antennae satis breves, articulo tertio quarto fere sesqui longiore. Mandibularum barba uigricans. Metatarsus posticus longe fulvo-pilosus. Segmentum veutrale ultimum apice reflexo. 15 — 18""". [8t)3] 113 Partes geuitales: Spatlia augusta apice bifido. Sagittae apice intus spiua longa acuta munitae, squaina longitudine paulo latior intus leviter excisa; lacinia squaiuam superans, lateribns fere parallelis, apice emarginato. Nigro-pilosus, segmeiitis tribus ultimis puniceo-villosis. Ut femina, sed clypeo citrino-piloso utrinque et superne pilis uigris margiuato; fascia antica thoracis citrina; tibiis tarsis- que posticis fulvo-hirtis. Var. 1. 5 6t l5 tliorace antice pilis citrinis fasciatim im- mixtis. Varietas rarissima. Var. 2. 5 thorace antice fascia lata citrina. Var. 3. (^ thorace fascia autice citrina nulla. Varietas rarissima. Var. 4. Hirsuties minus nigra, etenim pilorum apices plus minus canescentes vel albicautes. Abdonien passim albido-maculatum. Var. albicans Schmied. I. c. p. 405. Var. 5. Thorace autice, scutello et abdominis segmentis duobus primis flavo-pilosis. ? B. montauus Gerst., Stett. Ent. Zeit. 1869, 322. Var. 6. Ut 1, sed thorace' antice, scutello abdominisque segmentis duobus auticis sordide griseo-pilosis; segmentis abdomiualibus tribus posticis pallide fulvo-villosis. B. Sicheli Radosk. BuII. de Mosc. 1859, 481 tab. 5 fig. 2. Var. 7. Ut 1, sed thorace antice scutelloque uiveo-pilosis. B. caucasicus tlad., Essai p. 48. Var. 8. Ut 6, sed thorace supra toto candido vel griseo- piloso. B. eriophorus Bieberst., Mera. de la soc. de Nat. de Mosc. II. 1809 p. 5. tab. I. fig. 2. 26 114 [364] Patria: Euvopa septentrionalis et centralis. Var. 4. in Caucaso et Alpibus. Var. 5. praecipne in Asia septentrionali (Sibiria et Kamtschatka). Var. 6 et 7 in Asia occidentali usque ad Caucasum. Bombus lapidarius ist von den schwarz und roth gezeichneten Arten die haufigste und am weitesten verbreitete. Durch die tief sammetschwarze Farbung und den tiefrothen After lasst sie sich von den Verwandten sofort unterscheiden. Die Art variirt im Flachlande von Europa ausserordentlich weuig, denn die Va- rietat des Q mit verloschener gelber Prothoraxbinde ist hochst selten. Etwas haufiger scheineu so gefarbte Arbeiter aufzutreten; ein auifallendes Q ist im Besitz des Hrn. Oberlehrer Brauns in Schwerin. Bei diesem Exemplar namlich, das aus der Umgebung von Bom stammt, ist der Prothorax mit breiter gelber Querbinde geziert; das (f ohne gelbe Thoraxbinde ist mir nur einmal in Siid-Tyrol vorgekommen. Merkwiirdigerweise komrat die Art in Nordasien in den abweichendsten Farbungen vor, wahrend die Normalfarbung verscbwiudet. Die Varietaten, besonders caucasicus und eriophorus, weichen von der Stammform so weit ab, dass man ihnen auch wohl den Werth einer Art zuschreiben konnte. Sie stimmen jedoch in allen plastischen Kennzeichen, besonders in den (J^-Genitalien so iibereiu, dass man sie besser als Formen derselben Art auffasst, denn je weuiger Arten, desto mehr Klar- heit. Welche von den vou verschiedenen Autoren als B. monta- nus beschriebenen Formen zu lapidarius gehort, lasst sich beim besten Willen uicht heraussetzen, da verschiedeneArten eine gleiche oder ahnliche Farbung liefern. Man hat wirklich gerade geuug zu thuu mit den in natura vorliegeuden Arteu, um uoch resultat- lose Studien iiber alte mystische Beschreibungen zu niachen. In Thiiringen erscheiut B. lapidarius meist Ende April, nur ein ein- ziges Mal habe ich sie bereits den 3. April angetrolfen. Die Q besuchen allerlei Friihliugsbhimen. Die i^ besuchen mit Vorliebe Kleefelder. Ende Juli erscheinen die c^ und fliegen bis in den Oktober hinein auf Klee und Disteln. Sie sind ziemlich trage. Die jungen 5 findet mau einzeln im Aiigust und September, eins fand ich sogar noch am 18. Oktober au Distelkopfen. [365] 115 Wie der Name ausdriickt, legt diese Hummel am liebsten ihr Nest in Steinhaufen oder steinigem Boden an. Man findet aber eben so viele Nester aucli in lockerem Boden. Die Tiefe betragt meist nicht iiber einen Fuss. Alle Nester, die ich in Thiiringen ausgegraben habe, waren nicht ebeu stark bevolkert. Als Einmietlier erscheint Apathus rupestris. 32. Bombus xanthopus Kriechb. Bombus xanthopus Kriechbaumer, Verh. d. Zool. Bot. Ges. Wien 1870 p. 157. Dalla-Torre, Bemerkungen etc.II, n. 6. 9 Caput breve genis latitudine apicis brevioribus, clypeo crasse et parce punctato medio laevi; labro medio fossa satis profunda instructo, tuberculis lateralibus planis parum nitidis. Trochanteres intermedii subtus rufo-velutini. Segmentum ventrale ultimum le- niter carinatum. Hirsuties densa et brevis ut B. soroensis cui haec species valde similis est. Long. 18^ — 20' I rain 9 ^ Atro-hirsutus, abdominis segmentis 4 — Gfulvis; pedibus fer- rugineis, tibiis ac tarsis fulvo-hirtis. Habitat in insula Corsica et in Tauria. Die Grundfarbe ist mehr braunschwarz, Der Clypeus zeigt viele eingestreute rostrothe Haare; auch die Brustseiten spieleu mehr ins Graubraune. Die Basis von Segment 4 zeigt wie bei soroensis schwarze Haare. Die Beiue sind schon rostroth gefjirbt, die Schenkel dunkeler. Die Behaarung von Schienen und Tarsen ist ganz so, wie sie die Hinterleibsspitze tragt. Kriechbaumer beschrieb die Art nach einem Q , welches aus Corsica stammte. Ich selbst habe nur ein Weibchen einsehen kOnnen, das mir vom Wiener Museum mitgetheilt wurde. Ueber das (^ kann ich keine Nachricht geben. In der Collection von Bombus, die mir, wie erwahnt, von Wieu iibersandt wurde, steckte 26* 116 [36GJ neben dem Q ein in der Farbiing ahnliches rj', das sich aber bei naherer Untersuchung nur als eine dunkele Farbung des hortorum erwies. Nach von Dalla-Torre ahneln die r^ sehr denen des Bombus confusus, unterscheiden sich aber leiclit durch diinnere Fiihlergeisel und gelbliche Binden auf dem zweiten Hinterleibsringe. — Es ware nuu freilich sehr auffallend, wenn eine Art, dessen 2 ganz eng rait soroensis verwandt ist, im mannlichen Geschlecht mit dem eigenartigen confusus Verwandtschaft zeigte. 33. Bombus soroensis Fab. (Tab. 11, Fig. 6.) Ueber die Synonymie dieser Art habe ich in ausfiihrlichster Weise gesprochen in meiner Monographie der Bombus-Arten Thiirin- geus pag. 390 ff. und wiederhole hier nur das Wichtigste: Die erste Diagnose dieser Art riihrt von Fabricius her, Gen, Insect. p. 248: Apis soroensis, Hirsuta atra, ano albo. Er er- wahnt sie weiter in den Spec. Ins. I. p. 476, in der Mant. Ins. p. 300, in der Ent. syst. p. 318. Ira Syst. Piez. p. 345 fiigt er hinzu: Abdomen postice late album. Gleichzeitig beschreibt er in dieser Schrift nach Panzer einen Bombus neuter, hirsutus ater, ano albo. Ist schon der Bombus soroensis des Fabricius uicht sicher zu deuten, so ist es der Bombus neuter noch viel raehr. Wahrscheinlich ist der letztere ein Arbeiter von ersteren. Die alteren Autoren sind nun iiber deu Borabus soroensis Fabr. nicht klar geworden, namentlich bezogen sie ihn auch auf Farbimgen des ter- restris und LatreilleHus. Den Streit durch Einsicht des Original- exemplars zu schlichten, ist nicht moglich, da letzteres nicht mehr Yorhanden ist. Einen Anhaltepunkt gibt nur noch die von Panzer im 7. Heft no. 11. gelieferte Abbildung, die er als Apis soroensis Fab. be- zeichnet. Die genaue Abbildung, an der namentlich die so characteri- stischen gi-aulichen Biuden deutlich angegeben siud, lasst keinen Zweifel, dass Panzer die so zierliche und veranderliche Huramel vor sich gehabt hat, die die folgenden Autoren unter B. soroensis F. verstanden haben. Es ware also sicherer B. soroensis Panzer zu schreiben. [3(57] 117 Die Umgvenzung dieser Art hat den spateren Apidologeu viel zu schafFen gemacht, ist sogar Gegenstand des heftigsten Streites zwischen Schenck und Gerstacker geworden, indem letzerer in der siidlichen Farbung mit rothem After eiue neue Art, den B. Protens zu sehen vermeinte. Schenck hatte ganz Recht ge- habt, als er den letzteren blos als eine Form des soroensis hiu- stellte, heute wird sich iiberhaupt nur ein Anfanger daran stossen, weiss- und rothafterige Farbuugen zu einer Art zu vereiuen. Professor Schenck war iiberhaupt der erste, welcher uachwies (Berl. Ent. Zeit. 1873 p. 243), dass soroensis in Bezug auf seine End- segmente 3 Farbungen aufweist, namlich eine weisse, rothe und schwarze. Letztere ist die seltenste uud habe ich Q bis jetzt nicht finden kounen. Die weisse Farbung gehorte mehr dem Norden an, die rothe dem Svideu. In Thiiringen iiberwiegt bereits die rothe. Treten bei letzterer breite gelbe Binden auf, so weichen solche Thiere ausserordentlich sehr von den schwarz und weiss gezeichneten ab. Nicht selten triflft man Exemplare, bei denen die Endsegmente halb weiss und halb roth gezeichnet sind. Ich habe die verschiedensten Farbungen aus demselben Neste gezogen. Apis soroensis Fabr. Ent. Syst. II, 318, 12 Q Panzer, F. G. 7, 11. Bombus soroensis Fabr. Syst. P. 345, 10. Drewsen et Schiodte p. 112 n. 8. Nylander, Ap. B. 239, 28. Smith, Bees of Gr. Br. p. 227 n. 14. Schenck, XIV. p. 153 (sub nomine B.subterraneus) . Thomson, Hym. Sc. 36, 15. Smith, II. Ed. p. 215. Schmiedek. 390 tab. X. fig. 7. Morawitz 1. c. p. 100. Apis neutra Panzer F. G. 83, 18. Bombus neuter Fabr. Syst. Piez. p. 347, 24. Bombus collinus Smith, 1. c. 233, 11 (-J'. Bombus Proteus Gerstacker, Stett. Ent. Zeit. 1869 p. 325, 18. 1872 p. 292. ? Apis Cullumana Kirby. 1. c. 359 n. 102 (j^. Apis subinterrupta Kirby. 1. c. 356, 99 (^, 118 [368] Caput satis breve, clypeo medio punctato, labvo basi foveola raedia instructo, foveolis lateribns uullis. Trochauteres subtus fusco-ferrugineo-velutini. Metatarsus posticus superne arcuatus. Segmentum ultiraum ventrale haud carinatum. Hirsuties corporis satis aequalis et deusa. 18 — 20 ™'". Autennae sat longae, articulo tertio quarto breviore, reli- quis distincte arcuatis. Mandibularum barba pallescens. Tibiae posticae exterue convexae; corbiculis uigris. Metatarsus posticus basi valde angustata, superne longe pilosus. Hirsuties longa et satis inaequalis. 12 — 15™'". Partes genitales: Stipes apice oblique truncatus, ante apicem externe leniter impressus. Squama latitudine duplo longior, reniforrais. Lacinia squaraam distiucte superans, lobo iuterno satis acuto et curvato. Sagitta medio snbtus dentata, apice dila- tato intus acuto. Ano albo: Bombus soroensis Fab. 9 ^ Niger, segmento quarto apice, quinto toto albo-liirtis. Var. 1. Prothorax, pectoris latera et segmentura secundura pilis citriuis iraraixtis. Var. 2. Prothorax et segmeutum secundum fasciis hitis citri- nis ornata, fascia abdomiuis interdum iuterrupta. Bouibus soroensis var. laetus Schmied. 1. c. p. 397. Clypeus nigro-villosus plerumque pilis citrinis imraixtis. Tho- racis h^tera citrino-villosa. Plerumque tautiim segmenta et 7 albida. Var. 1. Abdomiuis basis plus minus citrina. [3G9] 119 Var. 2. Ut l, sed etiam prothorax citrino-fasciatus. var. laetus Schraied. Ano rufo: Bombus soroensis var. Proteus Gerst. 9 ^ Haec varietas meridionalis, quod attinet ad colorem, eadem mutabilitate gaudet qua forma genuina. Diflfert tautum abdomine apice rufo-hirto. Interdum exeraplaria repei-iuntur in quibus ab- domen partim rufo-partim albido-hirtum est. Ano nigricante: Bombus soroensis var. sepulcralis Schmied. 1. c. p. 396. Abdomen apice nigricante, pilis rufescentibus fere semper immixtis. Fasciae citrinae desunt; tantum in mare pectoris latera et feraora subtus plus minus citrino-hirta. Patria : Tota Europa cum Alpibus, ubique rara vel rarissima species. Bombus soroensis kann hochstens mit B. pratorum verwecliselt werden. Die Unterschiede sind iu den Bestimmungstabellen satt- sam angegeben. Die glatte Behaarung, die geringe Ausdehnung der hellen Afterfarbung, indem die vordere Halfte von Segment 4 schwarz gefarbt ist und die graulichen Biuden der vorderen Seg- mente lassen das Q unschwer erkennen. Das r^ besitzt iu dem kurzen 2. Geisselglied ein ausgezeichnetes Merkmal; auch die stets hellgelb behaarten Thoraxseiten, dagegen grosstentheils schwarz behaarter Clypeus und Korbchen sichern vor Verwechselung mit pratorum. Hier in Thiiringen findet sich soroensis stellenweise nicht allzu selten. Die Q erscheinen zieralich spat, meist erst im Mai, lasseu sich dadurch also schon von dem friihfliegenden Bombus pratorum unterscheiden. Sie fliegen an allerlei Wiesenblumen, mitVorliebe an Salvia pratensis. Die (5* kommen Ende Juli zum Vorschein 120 [370] und besuclieu besonders Carduus crispus uud Epilobiura angusti- folium. Dagegeu trifft mau sie auf Klee fast nieraals. Die 8 besuclien meist Disteln. Das Nest uuter der Erde. 34. Bombus Oullmiamus Khby. De had specie adlnic oniuiuo dubius sum; specimina euim orauia sub nomine B. Cullumauus milii transraissa semper ad B, protorura et vorticosura spectabaut. Quaeritur au Apis Cullumana Kirby species sit peculiaris. Equidcm liaud dubito quin sit B. so- roensis (5". Celeb. Thomsou B. Culluraanura his verbis descripsit: ,,Pallide flavo-liirsutus, fascia inter alas et segraento tertio abdorainis atris, hoc apice fulvo; autennis arfciculo tertio quarto vix lougiore, raetatarso postico brevius piloso, segraento ultirao apice vix calloso. (Sine dubio i^^) Colore B. uivalis sed genis brevibus, raetatarso postico brevius piloso mox discedens; a B. soroeusi colore corporis magis determinato, scutello flavo, metatarso postico brevius piloso, segmento ultimo ventrali apice vix calloso optime distinguendus. Operaria (feminam nondura vidi) B. lapidario simillima, sed labro fovea miuore, lateribus punctato, area raetathoracis superiore utrinque piloso-opaca, genis evidenter brevioribus, alis apice subcoloratis; a B. soroensi abdoraine segraeutis 3 ultimis totis dilute fulvis, fmntis lateribus ad mandibulas usque fere punctatis, hirsutie corporis miuus densa et raagis erecto-iuaequali distincta. Forcipes exteriores stipite liuea teuui transversa dorsali; squama transversa, intus medio dente brevi, lacinia longe promi- nente, apice subacuminato; sagittae margine infero medio dente nullo." Diese Species kenne ich nicht aus eigener Auschauung und ist sie mir iiberhaupt eine sehr fragliche. Alles, was mir mit der Bezeichnung Culluraauus unter die Augeu gekoniraen ist, gehort 2u soroensis, pratorum oder vorticosus, zu letzterem besonders [371] 121 die Exemplare ans dem Siideu. In gleicher Weise beriehtet von Dalla-Torre, dass er das Q dieser Art im Wieuer Museum, von Mann in Dalmatieu gesammelt, uicht von pnitorum habe unter- scheideu konuen, das Colorit sei nur duukler orangeroth. Die Beschreibung der Apis CuUuraanaKirby, Mon. Ap. Angl. II. 359, 102 passt genau auf die helleu Formen des soroensis r^ und berechtigt nicht im Miudesten, eiue neue Art dariu zu crkennen. Das Q keunt Thorason nicht, dagegen beschreibt es Smith. Jeder weiss aber, wie wenig Werth auf Smith zu legen ist, wenn es sich um kritische Diuge dreht. Wenu nicht ein so scharfsichtiger Autor wie Thomson den B. Culhimanus festgehalten hatte, so wiirde ich diese Art einfach fiir eiue solche gehalten haben, die sich blos in Biichern herumtreibt. Vom 2 gibt Smith in der 2. Auflage der British Bees folgende Beschrcibnng: „Behaarung schwarz, Thorax voru mit hellgelberBiude. Das l.Hinterleibssegment schwarz behaai't, das 2. hell citrongelb, das 3. schwarz, die iibrigen hell gelb-roth." Er fiigt ferner hiuzu: „Das 5 gleicht sehr dem von pratorum, aber der Hinterleib ist kiirzer und breiter und die schwarze Binde nimtnt nur ein Segment ein." Die bei dieser Art angefiihrte Synonymie ist selbstredend ohne allen Werth. 35. Bombus incertus Mor. Bombus incertus Morawitz, Die russ. Boiiibns-Arten etc. p. 92 n. 14. ?Bonibus tunicatus Smith, Traus. Eut Soc. II, ncw ser. 43. t. VIII fig. 7 Q ?Bcmbus niveatus Kriechb. Verh. der zool. bot. Ges. Wien 1870. 458 Q Bombus montanus Radoszk. Bull. de Mosc. 1878, 209 (ex parte). Descriptio secundum auctorem : 9 „Clypeus longitudine paullo latior disco sat dense subtiliter punctato. Genae latitudine apicis vix lougiores. Labrum medio fossa profunda transversa, apice Laraina arcuata claasa. Mandi- bulae sulco obliquo distincto. Troclianteres intermedii subtus atro-vehitini. Metatar^sus posticus augulo apicali haud spinoso- producto. Segmentum ventrale ultimum haud cariuatum. 122 [372] Atro-pilosus, thorace supra lateribusque niveo-piloso, fascia interalari nigra decorato; abdominis segmeutis primo secundoque uiveo-, tertio atro-, reliquis puniceo-villosis. 20""". ImKorperbau zwar vollkommen mitlapidariusiibereinstiramend, sind die Wangen aber kiirzer als bei diesem, und diirfte daher diese Art erst nach dem Bekanntwerden des Mannchens mit jener vereinigt werden konnen. — Radoszkowsky zieht tunicatus und niveatus zusammen und stellt beide zu montanus Lep., einer Art, welche der mangelhaften Beschreibung wegen nicht zu entrathseln ist; — tunicatus kommt aber in Indien vor und konnte trotz der sehr ahnlichen Behaarung eine andere Art sein; niveatus aber ist in Palastina gefunden worden und passt die Beschreibung des Kopfes gar nicht auf incertus, indem Kriechbaumer von demselben sagt: der Kopf ist lauggestreckt, der Kopfschild in der Mitte der Lange nach ziemlich stark gewolbt u. s. w., was mehr auf vorticosus hindeutet. Diese schone Hummel ist von mir in Caucasien in Hohen zwischen 3500 — 8000 Fuss gesaramelt worden. Ausserdem koramt sie auch im Tjan-Schan vor." Ich fiige hinzu, dass auch tauschend ahnliche Farbuugen des vorticosus vorkoraraen, die sich nur durch den liJngeren Kopf unter- scheiden lassen. 36. Bombus mastrucatus Gerst. (Tab. 12, Fig. 1 et 2.) Bombus mastrucatus Gerstacker, Stett. Ent. Z. 1869, p. 326. Schmiedek. 1. c. 400, tab. XI, Fig. 8. Bombus brevigena Thomson 1. c. 42, Fig. 13. Radoszk. 1. c. 19 (187). ? Bombus Lefebvrei Lepeletier I, p. 461. Diese Beschreibung passt ebenso gut auf andere Arten, z. B. pomorum, eine Varietat von lapidarius u. s. w., so dass an der sicheren Benenmuig mastrucatus festzu- halten ist. [373] 123 9 ^. Magnitudine, statura et colore B. lapidario similis, sed clypeo latissirao, genis brevissimis et mandibulis dentatis ab hoc et om- nibus reliquis speciebus facillime distinguendus. Caput breve, clypeo medio crebre punctato, labro basi fovea media submagna, mandibulis basi distincte punctatis apice superne tridentatis, iuferne sinu profundo incisis, exterue sulco obliquo nullo. Long. 24—26 """, scap. 3,5 """, flag. 5,5 ™"\ Antennae satis longae articulis rectis, tertio quarto sesqui longiore. Tibiae posticae dorso deplanatae, subnitidae; metatarsus posticus basin versus angustatus, pilis fulvis articuli latitudine haud longioribus. Segmentum ventrale ultimum apice haud calloso. Long. 15—18 "", scap. 2,5 '""', flag. 4—5 "'"'. Partes genitales: Spatha medio carinata apice bifida. Sa- gittae medio dilatatae apice falcatae. Stipes interne valde excavatus. Squama longitudine paulo latior apice rotundata, interne basi la- minam brevem satis obtusam emitteus. Lacinia satis longe squa- mam superans, lateribus parallelis, apice leniter excavata, angulis subacutis. 9 Nigro-hirsutus, abdominis segmentis 3 — 6 laete rufo-pilosis. Thorax antice fere semper pilis flavescentibus immixtis. Clypeo, vertice, thoracis fascia antica plerumque etiara scu- tello et abdominis segmentis anticis pallide citrino-villosis, apice inde a segmenti tertii margine rufo. Var. 1. Thorace antice, scutello abdominisque segmentis an- ticis utrinque albido-hirtis. Bombus alpigenus Mor. Hor. soc. X, 132. Rad. Lc.49 (217). Var. 2. Ut 1, sed abdorainis segmentis anticis totis albido- hirtis. 124 [374] Patria: Europa septentrionalis et centralis, praecipue in Al- pibus et Caucaso. Etiain in Thuringia sat frequens. Bombusmastrucatas hat am meisten Aelnilichkeit mit lapidarius, unterscheidet sicli aber im ^' -Geschlecht sofort durch die matt- schwarze Farbung des Vorderkorpers und die brennend rothe und weiter ansgedehnte am Hiuterleibe. Die Behaarung ist mehr stritp- pig, wahreud sie bei lapidarius eher sammetartig erscheint. Die r^ sind weit bunter gezeichnet als die von hipidarius. Von allen Hummelarten ist vorliegende Art a.isgezeichnet durch die ganz kurzen Waugen und die gezahnten Maudibeln. Beim Q. befindet sich anf dem Prothorax meist eine schwache Andeutuug einer gelblichcn Binde, wie es meist soroensis, sehr selten lapidarius und fast regelmassig pomorum zeigt. Auch auf dem Schildchen und der Hinterleibsbasis zeigen die Haare meist falbe Spitzen, zumal die Seitenbiischel des 1. Segments. Hinter- leib vom 3. Segment an brennendroth gefarbt. Nach Morawitz soll die rothe Farbung zuweilen erst vom 4. Segraent beginnen. Ich besitze nur ein Exemphir, wo auch die Basis des 3. Segmentes schwarz behaart ist. An der Bauchseite sind die 4 letzten Seg- rnente diinn rothgelb gefranst. Beine mattschwarz behaart. Die 4 Endtarsen rothbraun mit ebensolchen Dornen und goldgelber Behaaruug. Die Metatarsen an der Innenseite stark goldbraun behaart, an der Aussenseite diinn und raehr an der Spitze. Klauen rothbraun, von der Mitte scharf abgegrenzt schwarz. Das (5^ iibertrifft das von B. lapidarius meist an Grosse. Die Fiihlergeissel schlank, langer als bei lapidarius. Kopf hinter den Augen stark verlangert, wie bei lapidarius. Haar sehr auf- fallend hing und struppig. Die bei dem Q. nur angedeutete helle Behaarung des Thorax tritt bei dem (^ regelmassig auf und kann die schwarze Behaarung bis auf eine schmale Binde verdrangen. Kopfschild gelb behaart, wie bei lapidarius oben und an den Seiten schwarz eingefasst. Auch der Scheitel gelb behaart. Hinter- leib meist erst vom Endsaum des 3. Segmentes roth. Segment 1 an den Seiten mit gelben Biischeln, Segment 2 und 3 mit ein- gemengten Haaren oder Haarspitzen. Bei weiterem Fortschreiten der gelben Behaarung bleibt schliesslich uur noch eine schmale [3751 125 schwarze Binde anf dem Thorax und Hinterleib. Die ganze Unter- seite, auch die der Hiiften und Schenkel, ist ^elbliaarig. Auch die Korbchenhaare sind wenigstens an den Spitzen rotlilich oder gelb. Ich bemerke uoch, dass das Gelb in der Beliaarung d(^r rj blasser ist als bei dem verwandten lapidarius. Gerstucker faud zuerst diese Art in den Alpen uud dort wird sie auch heute noch am haufigsten gefundeu. Ebenso kommt sie in den Pyrenaen und dem Caucasus vor. Im letzteren findet sie sich uach Morawitz iu einer Hohe von 6000 — 9000 Fnss vor. In den Alpen steigt sie nach Dalla-Torre bis 2800 M. Thomson fand die Art in Lappland. Nun kommt aber merkwiirdigerweise diese Art, die man nach diesen Angaben eine alpine uenucn mochte, auch in der warmeren Ebene vor. Schenck fand sie zu- erst in Nassau. Ich entdeckte sie dann in Thiiringeu bei Blanken- burg, freilich ganz einzeln. Nun kann ich aber berichten, dass die Art sich hier ganz rasch ausbreitet. Hier bei Gnmperda, das mit zu den warmsteu Punkten Thiiringens gehort, ist sie au einigen Stenen alljahrlich in Anzahl anzutreffen. Bei Blaukeu- burg konnte icii vor zwei Jahren auf einem hochgelegenea Klee- acker iiber 50 (^ und verschiedene Q sammehi, und so konnte ich noch verschiedene Fundorte aufiihren. So geliorten z.B. die rothafterigen Hummeln, die icli auf dem etwa 1200 Fiiss hdhen Eisenberg und Hainberg bei Blankeuburg an bliihender Haide trof, fast alle zu mastrucatus. Aus dem Harze hat sie mein Freuud Oberlehrer Brauns nachgewiesen. Die Flugzeit richtet sich nach der Heidelbeerbliithe. Im Jahre 1880 fing ich die ersten frischeu p am 18. April, im Jahrc 1881 erst Mitte Mai. Ausser der Heidelbeerbliithe besucheu die Q hier nur noch Orobus vernus und ganz besouders tuberosus. Eiu Q fing ich friiher an Pedicularis silvatica. Die H fange ich hier blos an Melampyrum prateuse und nemorosum. Letztere Ptianze besuchen auch die rj^, nebenbei Epilobium angustifolium und Aecker mitTrifolium pratense. Vielleidit dienen diese Finger- zeige zum weiteren Auffinden der Art. In den Alpen besuclit mastrucatus mancherlei Blumen, ich fand sie besouders hiinfig au Aconitum-Arten. 126 [3761 Das Nest fand Dalla-Torre unter der Erde oder vielmehr zwischen Felsblocken. In dem einen Neste bestand die Bevolke- rung aus etwa 20 — 30 ^ und etwa 10 — 12 rj^. Die Zahl der Zellen betrug iiber 50. 37. Bombus confusus Schenck. (Tab. 12, Fig. 3 et 4.) BomTjUS confusus Schenck, Nass. Jahrb. XIV, p. 151, n. 5. Schmiedekn. 1. c. 406, tab. XI, Fig. 9. Morawitz, I. c. p. 98, n. 18. Hoffer, Mittheilungen d. Naturw. Ver. liir Steiermark. 1881. 9 Caput sat breve, clypeo latitudine longiore dense punctato; genis latitudine apicis paulo longioribus; labro medio fossa minus profunda dense ferrugineo-hirta. Trochanteres intermedii subtus atro-velutini. Segmentum ventrale ultimum haud carinatum. Au- tennarum articuli 4 et 5 fere aequales, conjuncti vix tertio lon- giores. Hirsuties corporis brevissima et velutina. 20 — 24' ram Corpus robustum. Oculi magni latitudine spatii interocularis. Antennarum articulus tertius quarto duplo longior. Genae latitu- dine apicis breviores. Mandibularum barba nigra. Tibiae po- sticae externe satis convexae. Metatarsus posticus longe pilosus. Segmentum ventrale ultimum splendidum, disco transversim im- presso, margine apicali elevato. 17—20 ™'". Scap. 2, iig. 4,5 '"™. Partes genitales: Spatha medio valde dilatata. Sagitta fere linearis apice subrotundato, margine externo medio dilatato. Stipes brevis, crassus, ante apicem fere constrictus, angulo apicis interno prominulo. Squama subrotundata disco valde im- pressa, margine interno profunde excavato. Lacinia bi-appendi- culata: appendice interno minore spiniformi, externo valido denti- formi curvato squamam longe superante. [377] 127 Q etcJ' Nigro velutiDus, segmentis tibdominis tribus (^) vel quatuor (c?) sordide puuiceo-villosis. Var. 1. Thorax antice albido-vel-flavido-pilosus. rj* satis frequens. Var. 2. Thorax antice, scutellum et abdominis basis flavido- pilosa. Var. 3. Abdomen apice albido-interdum fere niveo-piioso. var. paradoxus Dalla-Torre. (Fallax Mocs. in litt.) Var. 4. Ut var. 3, sed prothorace et segmento primo abdo- minis fasciis latis flavis ornatis. $ ^ CJ^. var. festivus Hoffer 1. c. p. 9. Var. 5. Ut forma genuina, abdomine autem apice cano- rufescenti. Patria: Europa centralis cum Alpibus. Es ist auffallend, dass eine so leicht kenntliche und wenig variirende Hummel erst so spat erkannt worden ist. Nameutlich die c? sind so auffallende Thiere, dass eine Verwechseluug gar nicht moglich ist, und ihre sammetartige Behaarung lasst auch bald auf die dazu gehorigen $ schliessen. Es ist Schenck's Verdienst, diese Hummel zuerst erkannt zu haben. Auch er war friiher unsicher und stellte das (5^ zu Rajellus. Das c? ist ein hochst auffallendes Thier. Der plumpe Kopf und Thorax uud die breiten Augen lasseu es sofort erkennen; ebenso sind die Geuitalien sehr characteristisch. Aus diesem Grunde vertritt B. confusus eiue besondere Gruppe, die iu Europa weiter keiue ReprSsentanten hat, verschiedene aber in Amerika. Beide Geschlechter stimmen in der Lange der Wangen nicht iiberein; beim (^ sind dieselben auftallend kurz, beira Q lauger als au der Spitze breit. Die kurz geschorene, sammetartige Behaarung kennzeiclinet die Art sofort. Die Weibchen konnten von Anfangern mogliGher- weise mit lapidarius verwechselt werden, desshalb fiihre icli die wichtigstea Unterschiede au. 128 [378] Bei lapidarius Bauchsegment 4 u. 5 rnit rothgelben Fransen, bei coufusus 2 — 5. Unteres Endsegment bei 1. mit starkem Mittel- kiel, bei c. weit schwacher. Oberes Endsegment bei 1. mit einera kahlen, runden Fleck, der bei c. fehlt. Hinterferse bei c. viel kiirzer und schmaler als bei 1., oben fast gerade, lialb so lang als die Schiene; bei 1. breit, oben bogenformig, langer als die halbe Schiene. Hinterferse bei lapidarius aussen gelb behaart, bei confusus schwarz, nur am Hinter- und Unterrand gelb. Die Farbung ist in Deutschland ziemlich constant. Varie- tSten der Q sind mir daselbst nicht vorgekommen. Dagegen haben die (^ auf Prothorax, Schildchen und Basis des Hinter- leibs fast stets eisgraue Haare, die uicht selten gelblich werden. Merkwiirdigerweise erscheint nun im Siiden, namentlich Oester- reich mit Uugarn, eine zweite Farbuug sowohl der § ^^^ (^i bei weicher die Hinterleibsspitze weiss ist. Auf diese Farbung wurde zuerst von Mocsary aufmerksam gemacht, der geneigt war, eiue neue Art darin zu erblicken. In neuerer Zeit ist es wieder Professor Dr. Hoffer in Graz gewesen, der eingehende Beobach- tungeu iiber den Dimorphismus von B. confusus angestellt hat. Ich verweise auf seine Schrift: Beschreibung eines instructiveu Nestes von Bombus confusus Scheuck. Mit Tafel. Graz 1882. Von ihm erhielt ich praclitige Exemplare der weissafterigeu Form, die er mit der Stamraform aus einem Neste zog. Wir haben also hier ganz dieselbe Erscheinung wie bei so- roensis, nur dass bei confusus die weisse Farbung dem Siiden eigenthiimlich ist, bei jenem aber dera Nordeu. Es sollte mich nicht wundern, wenn mit der Zeit auch schwarzafterige Farbungen, besonders bei den (5* aufgefuudeu wiirdeu, entsprechend der Va- rietat sepulcralis des soroensis. Die grauafterige Farbuug scheint dazu den Anfang zu bilden. — Die (^ verbinden mit ihrem plumpen Bau die entsprechende Tragheit. Bei kiihler Witterung, zumal in vorgeriickter Jahreszeit, sitzen sie faul auf den Distel- bliithen und konnen, so zu sagen, kaum ein Glied riihren, wah- rend die kleineren Hummelmannchen, besonders soroensis, ge- schaftig von Bliithe zu Bliithe eilen. An warmen Tagen jedoch, besonders im heisseu Sonnenschein, entwickeln einzelne Individuen eiu merkwiirdiges Gebahren, wie ich es bei keiuer andft-en Art [379] 129 beobachtet habe. Sie setzen sich namlich au erhohte Punkte, z. B. auf einen Stein oder die Spitze eiues Zweiges und fliegen aufgescheucht, nach Art mancher Fliegen, blitzschnell ab, um im Kreise nach derselben Stelle zuriickzukehren. Bombus confusus scheint besonders in Deutschland, der Schweiz, Oesterreich rait Ungarn und der ganzen Alpenkette hau- figer aufzutreten. Wahrscheinlich diirfte er aber auch iiber diese Grenzen hinaus angetroffen werden. Aus Russland giebt ihn Morawitz nur fiir das Gouvernement Volhynien an. In Thiiringen ist diese interessante Art stellenweis gar nicht selten. Ich kenne Lokalitaten, wo man sie haufiger antrifft, als lapidarius. Sie er- scheint hier durchschnittlich in der 2, Woche des Mai. Die (J' fliegen im Spatsommer und Herbst mit Vorliebe auf Disteln, namentlich Carduus crispus, weniger hiiufiger trifft man sie auf Kleeackern. In manchen Jahren findet man sie in Meuge. Nach Hoffer meidet diese Hummel ganz trockene Gegenden, sondern zieht mehr feuchte Lokalitaten mit hohem Graswuchs 'vor. Die wenigen Nester, die ich in Thiiringen aufgefunden habe, waren dicht unter dem Boden, die von Hoffer beobachteten Nester befanden sich sammtlich iiber der Erde, aber in einer Vertiefung. 38. Bombus terrestris L. (Tab. 12, Fig. 5 et 6.) Apis terrestris Linn^, syst. nat. 2, 960, 41 $ . Fauna Suec. p. 424, n. 1709 Q . Panz. F. Germ. 1, 16. Kirby, Mon. Ap. Angl. II, 350, 97. Fabr. Syst. Ent. p. 379, n. 5. Ent. Syst. II , 317, 8. Bombus terrestris Fabr. Syst. Piez. 343, 4. IUiger, Magaz. f. Insect. V, p. 167, n. 21. Zett. Ins. Lapp. 473, 4. Dahlb. Mon. Bomb. Scand. p. 34. n. 5. Drewsen et Scbiodte, 118, n. 12. Smith, Bees of Great Br. 224, n. 12. Schenck, Nass. Jahrb. XIV, p. 149, 1. Thomson, Hym. Scand. II, 32, 11. 27 130 [880] Radoszk., Essai, p. 26. Schmiedekn., Jen. Zeitscli. 1878, p. 356, tab.X, Fig. 1. Morawitz, Die russ. Bonibus-Arten, p. 70. Apis lucorum Liu., Syst. nat. II, 961, 48, F. Suec. 1716 cf. Fabr. Syst. Ent. 382, 20. Kirby, Mon. Ap. Angl. II, 336, 89. Bombus lucorum Fabr. Syst. Piez. 350, 37. Dahlb. B. Sc. p. 42, u. 20 (^. Smitli, Bees of Gr. Br. 225, 13. II. Ed., p. 212, 15. Apis virginalis Kirby, Mon. Ap. Angl. II, 349, 96. Bombus virginalis Illig. Magaz. V, 167, 20. Dahlb. Bomb. Sc. 35, 6. Nyl. Ad not. p. 233, 14. Der Bombus virginalis Smith, Bees of Gr. Britaiu II. Ed. 1876 ist eine Varietiit des terrestris mit gelbem After. Apis hortorum Fab. Syst. Ent. 380, 13. Bombus hortorum Fab. Syst. Piez. 347, 21. Die iibrigen Synonyme beziehen sich auf bestimuite Farbungeu und sind bei diesen angefiihrt. Corpus robustum. Labrum basi foveis tribus magnis iustruc- tnm. Caput transversum, spatio inter oculos latissimo, clypeo meclio inaequaliter punctato. Hirsuties tlioracis et abdominis loaga et deusissima. Segmentum veutrale ultimum cariuula haud iustructum. Long. 24—28 """, scapus 3 "'"', i5ag. 5,5 min Autennae breves, articnlo tertio quarto ferc sesqui lougiore, ultimis haud compressis. Tibiae posticae externe satis excavatae, politae, corbiculis instructae; metatarsus posticus breviter pilosus, Segraentum ultimum vcutrale margiue late reflexo. Loug. 16— 20"'"', scap. 2'"'", flag. 5""". Partes genitales. Sagittae aequaliter latae apicem ver- suiu extrorsum curvatae, apice truncatae. Stipes longissimus Siquamam et laciuiam fere obtegeus. Hae partes inter se eadem [381] 131 fere longitudine introvsum hamulos diversos emittentes. Spatha apice bipartito. I. Niger, thorace fascia antica et segmeato secundo flavis, 4—6 albidis. Bombus terrestris L. II. Dt I, thoracis fascia autem et segmento secundo citrinis. Bombus lucorum L. Var. 1. Thorace autice rarius etiam segmento secundo fere nigro-pilosis. Apis cryptarum Fab. Syst. Ent. 379, 6. Bombus cryptarum Fab. Syst. Piez. 344, 5. Var. 2. Fascia flava abdominis medio interrupta. Bombus dissectus Gyllenh. et Bohem. in litt. Var. 3. Thorace antice, segmentique secundi fascia et ano flavis. Bombus virginalis Smith, Bees of Great Br. IL Ed., 214. Bombus terrestris Smith, Bees of Gr. Br., I. Ed. 224. Var. 4. Fascia abdominis thoracisque albida. Apis autumnalis Fab. Eut. Syst. 324, 43. Var. 5. Pedibus et toto fere corpore subtus ferrugineo-vil- losis. Segmenta apicalia pilis ferrugineis immixtis. var. ferrugineus Schmied. lib. cit. p. 359. Var. 6. Thorace segmentisque duobus anticis flavo-pilosis, illo fascia interalari nigra. Bombus sporadicus Nylander, Ap.bor. 233, 15. Var. 7. Ut 5 sed thorace, fascia interalari nigra excepta, et segmento primo abdominis albido-pilosis. Bombus viduus Ericlis. in Middend. sibir. Reise II, p. 65. Bombus patagiatus Nyl. Ap. Bor. 234. Var. 8. Flavo-pilosus, mesonoto, scutello abdominisque seg- mentis 3 — 7 vel 4 — 7 albidis. Fascia nigra thoracis et segmenti tertii plus minus obsoleta. Apis lucorum c^ Lin. F. S. 1716. 27* 132 [382] Patria: Tota Europa; Asia et Africa septentrioDalis. Boiiibus terrestris ist niit seiner gedruugeneu dicht pelzigen Gestalt so recht der Typus der Hummeln und verdiente desshalb voran zu stehen. Die Stammforna kann niit keiner anderen Art verwechselt werden. Nur der hochst seltene Bombus soroensis var. laetus sieht sehr ahnlich aus und unterscheidet sich am besten durch die Oberlippe. Bombus terrestris tritt wohl iiberall in 2 Formen auf, eine grossere mehr dunkel gefarbte und eine lichtere kleinere. Letztere bildet den Bombus hicorum der Autoren. Erstere bildet im Westen und zwar in England seine ausserste Varietat in dem ara Ende gelb behaarten B. virginalis Smith, wiihrend die Form hi- corum im Norden und Nordosten, namentlich iiber die Grenzen des Gebietes hinaus, in Ostsibirien die abweichenden Varietaten sporadicus und viduus aufweist. — Die beiden Formen des 5 sind auch bei den (^ deutlich ausgepragt. Die dunkle Farbung variirt am wenigsten, zu ihr geliort die Varietat ferrugineus, wo Kopf und Beine rostroth behaart sind, wahrend bei der Stamm- form diese Theile eine schwarze Behaarung fiihren. Weit melir variirt die liellere Farbung (B. hicorum). Gerade die Stammform, bei der also nur eine Binde voru auf dem Thorax und Segment 2 citrongelb, alles Uebrige mit Ausnahme von Segment 4 — 7 schwarz behaart ist, Avird am seltensten gefunden. Diese Farbung wird von Kirby aunahernd als Apis virginalis beschrieben, weshalb dieser Name auch nicht passend von Smith fiir die Varietiit 3 gewahlt ist. Meist ist die Farbung viel heller, sodass schliess- lich das ganze Thier, ich mochte sagen, wollig gelb-weiss gefarbt ist und nur noch eine gauz scliwache schwarzliche Binde mitten auf dem Thorax und auf Segment 3 zu erkennen ist. Dies ist die eigentliche Apis hicorum L. In Thiiringen ist diese Farbung sehr haufig. Abgeblichen sieht das Thier weisslich aus, vielleicht die Apis autumnalis Fabr. Die schone Varietat ferrugineus kommt iu Thiiringen sehr selten vor; nach Perez ist sie in Frankreich nicht selten, besonders im Siidwesten. Bombus terrestris gehort zu den weitverbreitetsten Arten. Er scheint in ganz Europa nirgends zu fehlen. Ueberall, wo man [383] 133 koinrnt, trifft mau diesen alteu Bekannten. Als ich auf Corfu meinen ersten Ausflug machte, kam mir B. terrestris zuerst vor das Netz. Merkwiirdigerweise traf ich die (^ hier bereits Mitte April, die Thiere miissen also im Siiden eiue gauz audere Lebens- weise habeu. Es ware wohl der Miihe werth, wenn die siidlichen Entomologen einmal Untersuchungen ansteilten. Hier in Thiiriugen erscheint B. terrestris am friihesten, meist Ende Marz. Ich be- griisse die alteu dickeu Brummer stets mit grosser Freude nach Jangem, triiben Wiuter. Die jungen c^ erscheinen im Sommer und besuchen am liebsteu Disteln, sehr gern auch Epilobiura uud besouders bliihende Haide. Wie ihr Name ausdriickt, nistet diese Hummel unter der Erde, nicht selten aber auch iu Mauerlochern. Das Nest kanu bis gegen 5 Fuss tief seiu. Es ist unter allen Arten am zahl- reichsteu bevolkert und enthalt zuweilen Hunderte vou Individuen. Genus Psithyriis Lepel. Einleitung. Hummeln und Schraarotzerhummeln stehen sich, was ihr Aeusseres betrifft, ungemein uahe, sind aber grundverschieden, was ihr Thun und Treiben anbelangt: jene ein Bikl des Fleisses, diese ein Bild derFaulheit. So fehlt den Schmarotzerhummelu auch das ganze Zwischengeschlecht der Arbeiter, so fehlen ihren Weib- chen alle Apparate zum Sammeln, die (^ beider Gattungen da- gegen fiihren ein Leben der Tragheit und Bequemlichkeit und gleichen sich daher in ihrem Korperbau so sehr, dass nur ein geiibtes Auge im Stande ist, die r^ der Bombus und Psitliyrus von einander zu unterscheiden. Nicht blos in der Lebensweise, sondern iu ihrer ganzen Erscheinung zeigen sich die Psithyrus viel trager als die Hummeln. Wie schwerfallig brummen die Weibchen iiber den Boden dahin, wie sauer wird es ihnen, sich von einer Blume zu erheben, wie triige hocken die cJ' in^ Soramer und Herbst an den Bliithen. Nur der warmste Souuenschein vermag sie etwas behender zu macheu, wahrend die echten Hum- melu auch bei triibem Hiramel noci» geschaftig sind. Ich habe bereits im Vorangehenden kurz angedeutet, wodurch sich Bombus und Psithyrus unterscheiden. Vor allen Dingen besitzt das letztere Genus keine Arbeiter, ferner ermangeln die Weibchen der Korb- chen, indera die Aussenseite der Hinterschienen gewolbt uud dicht behaart ist. In gleicher Weise fehlt der Fersenhenkel. 4 [388] Bereits im ersten Friilijithr ersclieiueii die ^.' , die uuter ^iefem Gcbruinm diclit iiber deiii Boden umherfliegen, um Hummel- iiester auszuspahen. Scltener sieht man sie Friihlingsblnmen be- suclien. — Icli liabe mich bereits frilhei' dahin ausgesprochen, dass man die Schmarotzerhnmmeln besser als Commensalen an- zusehen hat. Sie leben ruhig bei ihren Wirtheu, doch scheint jede Art nur von der betreffenden Bombus-Species geduldet zu wei'den. Ein gleiches Verhaltuiss kommt jedeufalls auch zwischen Pseudovespa austriaca und Vespa rufa vor. Hoffer liat auch hier ausgezeichnete Beobaclituugen gemaclit uud lasse ich ihu im Fol- genden reden : Jedes Nest, in welchem sich Sclimarotzerhummelu befinden, ist schwacher als jenes, in dem keine solche lebt. lch fand Nester vou B. variabilis, in welchen iiber 200 Individuen lebten, aber vou eiuem Psitliyrus war keiue Rede; iu einem Neste derselben Hummelart aber, das icli am 1. September 1880 aus- nahm, lebten uur 15 Hummelarbeiter sammt dem Q uud 18 Schmarotzerhummidn, und spater entwickelteu sich von letzteren uocli mehr, aucli iu den audereu hier (Graz) uud in Ki-ain unter- suchten Nestern faud ich immer die Thatsache bestatigt, dass in sehr stai-ken Hnmraelnestern keiue Psithyrus vorkommen und dass solche Nester, in deuen viele Psythyrus vorkommeu, uur kiimmer- lich ihr Dasein fristen. — Habeu die Weibclien ein Nest gefuuden, so lassen sie sich darin uieder und fliegeu aufaugs noch taglich wahrend der warmsten Zeit auf die Weide, spater aber bleiben sie ganz im Neste uud leben auf Kosten der fleissigen Hummeln, hauptsachlich von deren Honig. Im Hochsommer begiuuen sich die r^ und gegen den Herbst zu auch die Q zu entwickelu und man kann iu einem Neste 20 und mehr solche Schraarotzer sehen. Stort man eiu solches Hummelnest, so versuchen die Schmarotzer- hummeln uie dasselbe zu vertheidigen, sondern sie verkriechen sich feige unter die Waben und die Neststoffe oder r.ber sie fliegen davon. Thut man eiue Schmarotzerhummel in ein Nest, so ent- steht eine allgemeine Bewegung; alle Hummelu fahren sie feind- lich aa, aber ohne sich an ihr zu vergreifeu, weun die betreffende Art bei dei- bestiraraten Huramelspecies zu schmarotzeu bestiramt ist; ist dies nicht der Fall, so wird sie geznust uud ver- trieben, wie mir raehrere Experimente zeigten; so z. B. wurde [389] 5 Apathns campestris von Bombus lapidarius uicht geduldet, sondern augenblicklich vertrieben, ebensowenig vou B. confusus und argillaceus, wohingegen er bei B. variabilis und agrorum gastliche Aufnahme fand. Nie sah ich mehr als ein altes Weibchen von Psithyrus in einem Hummelueste, that ich ein zweites hinein, so versuchte es sogleich zu entfliehen, wahrend das bereits vorhandene heftig die Fliigel schiittelte und sich iiberhaupt sehr zornig benahm; von juugen fand ich freiiich haufig mehr als von den betreftenden Hummeln." Die geographische Verbreituug der Psithyrus fallt jedenfalls mit der der Bombus zusammen. Die Zahl der Arten erscheint deshalb ziemlich arm. Aus dem mittleren und siidlichen Asien sind gar keine Avten bekannt; nur wenige bewohuen Siid-Amerika, 7 Arten den Norden dieses Wclttheils. Kirby war der erste, welcher den wichtigen Unterschied der Weibchen vou Psithyrus von denen der Hummelu erkannte. Er sagt (Mon.Ap. Angl. I, p. 209): ,,After my Synopsis Specierura was printcd, J discovered, what had escaped me before, that four difi"ereut species, one of which had a yellow, two a wliite, and one a red anus, were deprived of some of the characters, ofthe Bombiuatrices, liaving neither corbicula, uor pecteu at the apex of Ihe tibiac, nor auricle at the base of the phmtae, of the posterior legs. — To this subdivision belong A. canipestris, A- Barbutelhi, A. vestalis aud A. rupestris of this work." Die schmarotzende Lebeusweise der Psithyrus ist dagegen Kirby nicht bekannt gewesen, spricht er doch sogar an einer Stelle von Ar- beitern. Illiger (Magaziu fiir lusecteukuude, V. Baud 1806) und Dahlbom (Bombi Scandinaviae etc. 1832) bildeteu dann eiue divisio secunda der Hummeln daraus. Lepeletier schuf im .Jahre 1832 eine neue Gattuug, Psithyrus daraus (Ann. Soc. Ent. Fr. Tom. I. pag. 373), uud wies ebeufalKs die parasitische Lebcus- weise dieser Thiere uach. Zwei .lahro spater gab Newman. wahrscheinlich aus Unkeuutuiss, der Gattung einen neuen Namen Apathus (Eut. Mag. Tom. II. pag. 404). Die folgenden Autoren haben beliebig diesen oder jeneu Natuen gebraucht, Gersta<;ker fiihrt sogar noch 1869 in der Stettiner Eutom. Zeituug pag. 329 die Arten unter Bombus auf. — lu der 2. Auflage der Bees of 6 [390] Britain hat sich Smith fiir den Namen Apathus erklart, weil Psithyrus von Hiibner bereits 1816 an eine Lepidopteren-Gattung vergeben sei. Dem gegeniiber fiihrt Dalla-Torre (Die Hymenop- teren in Scopoli's Entomologia Carniolica, Verhandl. der zool. botan. Gesellschaft in Wien 1881 pag. 603) mit Recht an, dass eines- theils Hiibner Psithyros schreibt, anderutheils dieses Genus von den Lepidopterologen gar nicht anerkaunt wird. — Unter den alteren Abhamiluugeu iiber die Schraarotzerhummeln nimmt die von Kriechbauiner im IX. Baud der Linnaea entomologica (1854) pag. 170 ff. den ersteu Phitz ein. Sectio III: Apidae parasiticae. Familia: Psithyiidae. Genus: Apis (ex parte) Fabricius, Ent. Syst. 11,317 (1793). Apis **e, 2, Kirby, Mou. Ap. Augl. (1802). Bombus (ex parte) Fabricius, Syst. Piez. Leach, Stephen. Bombus, Uneigentliche Hummeln, Illiger, Magaz. Y, 173. Bombus, Divisio secunda, Dahlb. Bomb. Scand. Psithyrus, Lepeletier, Anu. Soc. Eut. Fr. 1832. Apathus, Newmau, Eut Mag. Tom. II. 1834. Geuus maguitudiue et hirsutie corporis Bombis simillimura, operariis autem uullis; vivuut euim parasitice. Feraina corpore magno vel maximo, hirsutie autem minus louga et densa. Pedes postici corbicula et forcipe nullis, tibiis exterue couvexis et dense pilosis. Abdomeu apice valde inflexo, segmeuto ventrali ultimo callis lateralibus convergentibus (Seitenleisten) muuito. Mares a Bombis geuuinis rf aegre distingui possuut; diffe- ruut praecipue genitalium squama et lacinia haud corneis sed fere membranaceis. Discedunt praeterea mandibulis pilis longis haud fasciculosis, parcius barbatis, antenuis articulis haud arcuatis, flagello incrassato; tibiis posticis exterue convexis, aequaliter pi- losis. Difterentia i nter rf et 5 Psithyrorum eadem est quae inter Bomborum sexus. So leicht es ist, die Q der Schmarotzerhummeln zu er- kennen, so schwierig ist es fiir eiuen Anfanger, die rf von den echten Hummelmannchen zu unterscheiden, wahrend eiu geiibtes [391] 7 Auge sie aiif deu ersten Blick erkeunt. Sclioii ihre weit grossere Triiglieit maclit sie drausseu keuiitlich. Zur sicliereu Uuterschn- duug beuntze man die Geuitalieu, dereu squama und lacinia hautig sind uud von heller Farbe, bei deu echteu Hunuuelu da- gegen dunkelbrauu uud hornig. Bei keiuer Gattuug ist die Synonymie so entwickelt wie bei dieser. Da die altereu Diaguoseu uicht sicher zu douteu sind, so steheu die Ansichten der Autoreu sich oft gegeniiber. So ist i. B. Barbutelhis Schenck = campestris Thomsou. Was bei dem einen RossieUus heisst, nennt der andere campestris, der Ps. quadricolor heisst bei Thomson sylvestris u. s. w. Conspectus specierum. Q Abdomen apice unicolor rufo-hirsutura. 2 Abdomen apice albo-vel flavo-hirsutum, interdum nigro- et albo-variegatum, rarius apice tricolore. 3 Corpus robustum. Alae nigro-fumatae. Segmentum ultimum dorsale opacum, fulvo - tomentosum, ultiraum ventrale callis lateralibus altis, compressis, medio augu- latim elevatis. Abdomen breviter pilosum. rupestris Fab. Corpus raediocre. Alae leniter fumatae. Segmentum ultimum dorsale glabrum, nitidum; veutrale ultimum apice elongato, valde uncinato, callis lateralibus parvis. Abdomen longius hirsutum. globosus Ev. Metatarsus posticus aeque latus ac tibiarum extremitas. Thorax niger, fascia antica flava, rarissime scutello flavo- raixto. Abdomeu postice album, interdum flavo-vari- egatuni, dein nigrnm. Segmentum dorsale ultimum ni- tidulum; ventrale ultimum cailis obtuse triangulariter elevatis. vestalis P'ourcr. Metatarsi postici tibiarum apice distincte angustiores. Scutellum plerumque flavo-villosum. 4 m [393] 9 Segmeutum veutrale ultimum haud acumiuatum, callis lateralibus magnis. Segmeutum quiutum plerumque iiavo- vel albido-hirtum, iuterdum medio pilis nigris immixtis. Corpus plerumque magnum. 5 Segmentum ultimum acuminatum et iniiexum. Seg- mentum quintum supra fere semper nigro-hirsutum, ra- rissime rufum vel sulphureum. Species parvae. 7 Alae nigro-violaceae. Segmentum ultimum dorsale medio carinatum. Niger, pronoti mai-gine antico sae- pius, scutello rarius pilis immixtis iiavis; abdominis seg- mento quarto rarius etiam quinto utrinque aureo-liavo- hirsutis, metatarsis posticis elongatis, vix curvatis. lugubris Kriechb. (Forsitan solum Var. P. Barbutelli). Alae solum plus minus infumatae, haud nigricantes. 6 Segmentum dorsale ultimum nitidum, basi glabrum, apicem versus rufo-pubescens. Prothorax, scutellum et plerumque segmenta 3 — 5 utriuque flavo-hirsuta. Seg- mentum ventrale ultimum ante apicem iucrassato-ele- vatum, elevatione medio incisa. campestris Panz. Segmentum dorsale ultimum opacum (matt), dense ru- guloso-punctatum, apicem versus rufo-pubescens. Vertex, prothorax et scutellum flavo-hirsuta. Plerumque seg- mentum quartum totum et quintum utrinque albido-vil- losa. Segmentum ventrale ultimum ante apicem traus- versim laminato-elevatum, elevatione medio incisa. Barbutellus Kby. Niger, fascia thoracis autica flava, segmentis tertio utrinque, quarto toto albido-hirtis, quiuto nigro, ultimo parum nitido, plus minus fulvo-pubescente. Interdum etiam segmentum quintum rnfo-hirtum. quadricolor Lep. Niger, vertice medio, prothorace, scutello et segmen- tis 4 et 5 obscure sulphureis, hoc medio vix nigro. Segmentum ultimum dorsale glabrum, nitidum. lissonurus Thoms. 28 10 [394] 1 Abdonien segmentis apicalibus (3 — 7 vel 4 — 7) rnfo- hivtis. 2 Abdomen dimidio auali albo-vel flavo-hirto, apice ex- trerao plerumque nigro, rarius nigfo et rufo. 4 2 Facies medio albido-sericeo-villosa (mit weissen oder blassgelben Seidenhaaren). Alae hyalinae. Niger, pro- thorace et scutello pilis griseis immixtis, segmentis tri- bus anticis nigro-, reliquis rufo-hirsutis. lugubris Kriechb. Facies nigro-villosa, vix pilis nonnuUis pallidis im- mixtis. 3 3 Seginentum ventrale ultimum apice haud calloso (au der Spitze nicht schwielig verdickt). Abdomen basi fere semper pallido-hirtum. Etiam prothorax et scu- teilum plerumque pilis griseis vel flavidis immixtis. rupestris Fab. Segmentum ventrale ultimum apice calloso. Abdomen magis globosum quam praecedentis, basi fere semper nigro -hirtum. Prothorax plerumque fascia iudistincta flava. globosus Ev. 4 Abdomen segmentis 6 et 7 vel solum septimo nigro- hirtis, antea albo-vel flavo-hirsutum. 5 Segmenta 6 et 7 vel solum 7 rufo-hirta, antea nigrum et alburii vel nigrum et flavum; itaque abdomen apice tricolore. 7 5 Segmentum ventrale ultimum apice calloso-incrassatum, medio sulco impressum itaque bituberculatum (zweihocke- rig). Vertex, prothorax, scutellum et plerumque seg- meutum primum flavido-hirsuta. Segmeuta 4 et 5 albido- villosa. Flagelli articulus tertius valde brevis. Barbutellus K. Segmentum ventrale ultimnm aequale, vix levissirae iucrassatum. 6 [395] 11 Abdomen ante apicem albo-hirsutum, interdum flavo- marginatum, rarissime segmeutis 4 et 5 totis flavis. Metatarsi postici aeque lati ac tibiae, louge pilosi. Fla- gelli articulus secundus tertio fere dimidio lougior. Pro- thorax et abdominis segmeutum primum plerumque flavo-hirta. vestalis Fourcr. Abdomen nunquam albo-hirtum, segmentis apicalibus flavis. Interdum thorax et abdomen maxima parte flavo- hirsuta. Metatarsi postici latitudiue tibiarum distincte angustiores, breviter pilosi. Segmentum ventrale ulti- mum pilis longis nigris hirtum. Flagelli articulus se- cundus tertio vix longior. Prothorax et scutellum ple- rumque flavo-hirta. campestris Panz. Tibiae posticae nigro-liiitae. Genitalium squama apice interne haud dentato-promiuala. Prothorax et segmen- tum primum flavo-hirta; etiam scutelhim fere semper pilis flavis immixtis. Segmeutum secundum uigrum, 3. et. 4. alba, rarissime flava, 5. nigrum, 6. et 7. rufa; rarius 5. et 6. nigra. Flagelli articulus secuudus tertio dimidio longior. quadricolor Lep. Tibiae posticae cum tarsis omnibus fulvo-pilosae. Squama oblonga, intus processum paullo majorem emit- teus. Segmenta 3. et 4. sordide sulphurea, 5. nigrum, 6. et 7. rufa. lissonurus Thoms. 28* Descriptiones Specierum. 1. Psithyrus rupestris Fab. 9 Apis nipestris Fabricins, Ent. Syst. II, 320, 26. Kirby, Ap. Angl. II, 369, 108. Apis arenaria Panzer, Fn. G. 74, 12. Rev. 258. Bombus rupestris Walck, Fn. Par. II, 147, 9. Illiger, Mag. V,'74, 61. Dahlb. Bomb. Sc. 51, 33, Fig. 21. Drewsen et Schiodte, 1. c. 125, 5. Psithja-us rupestris Lepeletier, Hym. II, 426, 1. Apis frutetorum Panzer, F. G. 75, 20. Rev. 261. Apis albinella Kirby, 1. c. II, 361, 104, tab. 13, f. 25. Bombus frutetorum Illiger, Mag. V, 168, 28. Psitbyrus frutetorum Lepeletier, II, 436, 5. 9 d Psithyrus rupestris Herrich-Schaffer, Ncl. II, 203. Kriechbaumer, 1. c. p. 173. Schenck, Nass. J. XIV, p. 162. Smith, Bees of Gr. Br. I. Ed. p. 234. Apathus rupestris Thomson, Hym. Sc. II, p. 44. Smith, II. Ed., p. 221. [397] 13 9 Atro-hirtiis, alis nigro-fmuatis, abdominis apice rnbro, seg- rnento ultimo dorsali spatio triangiilari fnlvo-tomentoso, ultimo ventrali callis lateralibus altis, compressis, medio augulatim ele- vatis. Long. 18—25 """. Var. 1. Thorax antice maculis duabus griseis. Var. 2. Thorax antice fascia grisea aut lutea. Var. 3. Fascia prothoracis et margo posticus scutelli lutea. Etiara abdominis basis plerumque pilis griseis vel rufescentibus immixtis. Var. 4. Ut Var. 3, segraentis autem 2 et 3 margine laterali postico luteis. (f Atro-hirtus, thorace autem et abdominis basi fere semper plus minus griseo-vel luteo-signatis. Alae hyalinae apice infus- catae. Antennarum flagellura valde incrassatum, articulo secundo tertio dimidio longiore. Metatarsus posticus pilis articuli latitu- dine longioribus externe ornatus. Segmentum ultimum ventrale creberrime punctatura, apice haud calloso. Long. 15 — 18 """. Long. flag. 4^2— 5 """• Partes geuitales: Squama processura magnum emittens. Lacinia triangulariter dilatatus. Var. 1. Thorax antice, scutelhim et segmeuta prima abdo- miuis utrinque griseo-vel luteo-mixta. Var. 2. Ut 1, segmentis autem 1 et 2 totis griseis. Var. 3. Segmenta tria prima grisea aut flavescentia, tertium interdum macula media nigra. Patria: Tota fere Europa. Die Weibchen zeichnen sich sattsam aus durch die schwarz- braunen Fliigel und ihre Grosse, iibertreften doch viele Exemplare die grossten einheimischen Hummelarten. Ebenso characteristisch sind die Seitenleisten auf dem letzten Bauchsegment. In Deutsch- laud variiren die Weibchen, wie es scheint, nur mit heller Pro- 14 [398] tlioraxbiude, und siud solclie Exemplare hicr in Thiiriugeu nicht eben selten. Farbuugeu mit hellem Schildcheu und eingemischten hellen Haareu auf der Hinterleibsbasis sind mir uur aus Siid- Europa zu Gesicht gekommen. Das rj' hat mit dem Weibchen sehr wenig Aehulichkeit. Es ist weit kleiner, die Fliigel siud uur wenig getriibt uud die Behaaruug meist heller. Exemplare mit einfarbig schwarzer Be- haaruug uud rothem After sind selten. Von Anfaugeru werdeu deslialb die rj^ dieser Schmarotzerhummel oft mit ahulich ge- farbteu Arteu vou Bombus verwechselt, uameutlich mit B. Rajellus. Die auifalleud verdickte Fiihlergeissel lasst den Psithyrus rupestris (^ stets erkenueu. Die Farbuug variirt ungemeiu uud liisst sich kaum augeben, was die Normalfarbuug uud was Varietat ist. Meist zeigt der Prothorax uud das Schildcheu eiugemengte helle Haare, ebenso der Hiuterrand vou Segment 1 uud 2. Durch Weitergreifen der helleu Farbuug eutstehen verschiedene Varie- tiiten, bis zuletzt der Hiuterleib kaum uoch Spxiren schwarzer Behaaruug zeigt, iudem die Segmeute 1 — 3 gelblich, die iibrigen roth gefarbt sind. Dies ist eutschieden die schonste Zeichnung ; sie fiudet sich am hanfigsten im Gebirge. So habe ich sie iu eiuem prachtigen Exemplare in der kleinen Schneegrube im Riesengebirge gefangen. Nach Scheuck erscheiueu die $ bereits im April. Dies trifft fiir Thiiringen uicht zu. Die Art erscheint hiei-, selbst in den warmeu Thalern, meist erst von Mitte Mai an und tritt uameutlich Anfang Jnui erst in grosserer Zahl auf. So faud ich sie am 18. Juui 1878 in geradezu erstauulioJier Menge auf einer Waldwiese iu dera prachtvollen Tauteuburger Forst bei Jena und zwar waren die Exeraplare sammtlich tadellos. Nur iu dem auf- falleud zeitigen Friihjahr 1882 habe ich ein Stiick bereits Au- faug April beraerkt. Die Weibchen iliegen mit sehr tiefem Ge- brumra liber der Erde, nach deu Nestern des Bombus hipidarius suchend, oder sie sitzen ziemlich schwerfallig an Bhunen, beson- ders an Trifolium pratense. Die r^ ersclieiuen vou Eude Juli an und zeigen sich be- sonders im August oft in grosser Zahl. Am liebsteu besuchen [399] 15 sie Distelu, iu Thiiriugen am nieisteu Carduus uutaus uud Carliua acaulis. Die Art ist iiber fast gauz Europa verbreitet, deun nur iu den siidlichsten Landern scheint sie zu fehleu. 2. Psithyrus campestris Panz. Apis campestris Pauzer, F. G. 74. 11, Rev. 261. Kirby, 1. c. 335, 88, tab. 18, Fig. 2. Bombus cauipestris Illiger, llag. V, 173, 58. d Apis Rossiella Kirby, 1. c. 331, 85. Leeana id. 333, 86. Francisana id. 334, 87. Bombus Rossiellus Illiger, 1. c. 165, 12. Leeanus id. 165, 13. Francisanus id. 165, 14. Bombus Rossielhis Dahlb. B. Sc. 40, 15. Bombus campestris Dahlb. I. c. 52, 35, Fig. 23. Psithyrus campestris Lepeletier, Hym. II, 433, 4. Kriechbaumer, 1. c. p. 177. Scheuck, Nass. J. XIV, p. 163. Apathus Rossiellus Thomsou, Hym. Sc. II, 47. Apathus campestris Smith, Bees of Gr. Br. 235, II. Ed., p. 223. 9 Atro-hirsutus, fascia thoracis antica, scutello et abdorainis apice sulphureis, lioc segraento ultirao dorsali nitido, ultinio veu- trali callis Literalibus parura elevatis apice sulco separatis. Long. 15—18 """. Var. 1. Niger, abdorainis segmentis posticis utrinque pilis paucis flavis. Var. 2. Ut 1, sed thoracis fascia obsolete flava. Var. 3. Fascia prothoracis et scutenum obsolete flava. 16 [400] Flavo-variegatus. Segineutum ultimuni ventrale utriuqne longe fasciculatin) nigro-pilosum, margine levissime incrassato. Metatarsus posticus breviter pilosus. Loug. 12 — 16 "'"\ Partes genitales: Lacinia valde triangulariter dilatata, securiforrais (beilformig). Var. 1. Niger, segmeutis posticis iuterrupte flavis. A p i s F r a n c i s a u a Kirby. Var. 2. Ut 1, thorace antice, scutello postice anguste flavis. Apis Leeaua Kirby. Ps. Rossiellus Lep. in Anu. Var. 3. Ut Var. 2, sed segmeuto primo utrinque flavo. Var. 4. Vertex, tlioracis fascia autica, scutellum, segmenta 1 et 2 margiue postico, 3 — 6 maxiilie parte flava. Apis Rossiella Kirby. Var. 5. Ut Var. 4, segmentis autem 1 et 2 fere totis flavis. Patria: Tota Europa. Frequeutissima hujus generis species. Die Weibchen sind scliwarz, Scheitel in der Mitte mit gelben Haaren, eine breite Binde des Prothorax und das Schildchen gelb. Der Hinterleib ist stark eingekriimmt, daher kugelig er- scheiueud, auffalleud glauzeud, namentlich auf dem letzten Riicken- seguieut (bci Barbutelhis dieses dagegen matt), an der Basis diinn scimarz behaart, das 3. und 4. Segmeut an deu Seiten gelb. Zu- weilen breitet sich die scliwarze Behaarung so weit aus. dass von der gelbeu nur eiue geriuge Spur iibrig bleibt. Das letzte Bauchsegmeut ist vnr der Spitze scliief wulstig erlioht, die Er- hohuug iu der Mitte bis auf deu Grund eingeschnitten. Die (j siud l<:aum zu verwechseln. Nur sehr seltene Varie- tateu des vestalis uud quadi-icolor haben eine grosse Aehnlich- keit. lu zweifelhaften b^allen hilft die Uutersuchung der Zangen. Die Farbe der Beliaarnng ist weit schwaukeuder als bei den Q, docli kommeu duukle fjxeraplare entschiedeu selten vor. Die hell gefarbten Exemplare gehoren mit zu den zierlichsten Huramelmanuchen. Der Endring ist stets scliwarz behaart, unten 1 [401] 17 breit halb-eiforraig, ara Raude schwach verdickt. An deu Zangeu ist die laciuia broit beilforniig crweitert, die brciteu Flacheu gegeu einauder gekehrt. Psithyrus canipestris erscheiut iu Thiiriugeu meist vou Mitte Mai au, man fiudet aber gauz tadellose Exemplare uoch '/ahlreich im Juni. Bei uus scheiut er blos die Nester des Bombus agrorum aufzusuchen. Aus dieseu habe ich ihu oft iu Meuge gezogeu. 3. Psithyrus Barbutellus Kirby. (Tab. 13 FiiT. 5 et 6.) 9 Bombus campestris Fab. S. P. 344, 7. Psithyrus vestalis Lep. Hym. II, 430, 3 var. 1. u. 6. Apis antumnalis Fab., Ent. Syst. II, 324, 43. ? Apis saltuum Panz. F. Q. 75, 21. 9 d Apis Barbutella Kirby, Ap. Augl. II, 343, 93. Bombus saltxmm 111., Mag. 174, 59. Dahlb., Bomb. Sc. 53, 36. Psithyrus vestalis Lepel., Hym. II, 430. Psitbyrus saltuum Kriecbbaumer, 1. c. p. 180. Psithyrus Barbutelhis Scbenck, Nass. Jabrb. XIV, p. 163. Apathus campestris Tbomsou, Hym. Sc. II, 45. Apathus Barbutellus Smitb, Bees of Cir. Br. 237, II. Ed., p. 222. 9 Atro-hirsutus, verticis fasciculo, thoracis fascia autica scu- tellique margiue postico sordide flavescentibus; abdomiue apice albido, segmento ultimo dorsali opaco, ultimo veutrali callis late- ralibus lamiuato-elevatis, apice sulco medio separatis; metatarsis posticis tibiarum apice angustioribus. Long. 16 — 20""". Var. 1. Abdoraen nigrum, margine postico laterali seguieuti quarti lateribusque quiuti albis. Ps. vestalis Lep. var. 1. 18 [402] Var. 2. Ut 1, sed segiiioiitnin ((uavtnin totinn albuin. Var. 3. Ut 2, sed segmeutum tertiuin margiue laterali po- stico albo. Var. 4. Ut praecedentes, sed etiam segmenta primum et secundum pilis albidis intermixtis. Var. 5. Ut forma genuina, sed scutello nigro. Segmcntum veutrale ultimuin basi laeve nitidum, apice cal- loso, bituberculato. Metatarsus posticus sat longe pilosus. Long. 14 — 18™"'. Partes geuitales: Squama apice rotnndato, basi processum dentiformem emittens. Sagittae subtus deuticulatae. Var. 1 . Niger, vertice, prothorace et scutello sordide flaves- centibus, segmentis 4 — 6 albidis, ultimo uigro. Var. 2. Ut 1, sed segmeuto 1. utrinque flavesceute. Var. 3. Totum segmeutum primum iuterdum etiam secundum ex parte albidum vel flavesceus. Patria: Tota fere Europa, attameu minus frequeus quam cauipestris et vestalis. Das Q des Psithyrus Barbutenus ahnelt iu der Farbuug dem campcstris. Abgesehen davon, dass bei campestris das Hinter- leibsende reiuer gelb gefjirbt ist, lasst sich diese Art leicht durch das glanzeude letzte Riickensegment erkenueu, welches bei Bar- buteHus matt ist. — Ein Biiscliel auf dem Scheitel ist schmutzig gelb; ebenso gefarbt ist eine Biude auf dem Protliorax uud die Seiteubiischel des Schildcheus. Nach Schenck soll das Schildcheu zuweilen gauz schwarz seiu; solclie Exemph\re sind mir uie vor- gekommen. Der Hiuterleib schwarz, der erste Ring selteu am Hinterraud mit Weiss gemischt, hanfig der dritte Ring au den Seiteu des Hinterraudes, der vierte gewohulich gauz uud der fiiufte auf beiden Seiten schmutzig weiss, zuweilen fast gelblich. Der ietzte Ring oben au der Spitze rothlich kurzhaarig, unten vor der Spitze der Quere nach erhoht, die Erhohuug anf beiden [403] 19 Seiten breit abgerundet, in der Mitte bis auf dcn Grund ciuge- schnitten. Der liintere Metatarsus ist bedeutend sclimaler als das Ende der Schienen, und dadurch ist die Art am besten von Ps. vestalis zu unterscheiden. Das (J' gleicht sehr dem vestalis, lasst sich aber von diesem und allen anderen Arten leicht durch die Gestalt des unteren Eudsegmentes trennen. Dieses ist namlich am Endrande wulstig erhoht, die Erhohung in der Mitte eingeschnitteu, wodurch 2 Hocker entstehen. Anfauger verwechseln zuweilen die (^ dieses Psithyrus mit Bombus hortorum. Letzterer hat aber einen ver- langerten Kopf, au der Aussenseite vertiefte Hiuterschieuen uud abweichendes Eudsegment. Die Farbung stimmt mit der des Q. iiberein. Exemplare mit schwarzer Hinterleibsbasis kommeu sehr selten vor. Der 1. Riug ist meist an den Seiten und am Hinter- rande weisslich. Der Endring ist schwarz behaart, meist auch die Mitte des sechsten. Diese Art schmarotzt bei Bombus pratorum und Scrimshi- ranus. Wahrscheinlich kommt sie iiberall vor, wo ibre Wirthe zu fiudeu siud, also in gauz Europa, deu aussersten Siideu aus- geuommen. Im Allgemeinen ist jedoch diese Art seltener, als campestris uud vestalis, dagegeu • ist die Zahl der c^ im Ver- haltniss viel grosser. So sind hier in Thiiriugeu die Q vou vestalis viel haufiger als die von BarbuteHus, die (^ dagegeu weit selteuer. Die 5 erscheiueu bei uus iu deu uiedereu Thaleru etwa von Mitte Mai an uud siud eutschieden die tragsteu vou sammtlichen Psithyrus-Weibcheu. Von Ende Juli an kommen die (5^ zum Vorscheiu. Die ersten besuchen regelmassig die Bliitheu der Kuautia arvensis, meist mit Bombus pratorura und Kajelhis (^. Grosse Vorliebe haben feruer die (^ dieser Art fiir Ceutaurea, Scabiosa und Cirsium olcraceum. Die Bliitlien dicser beidcu Pflauzen sind zuweileu geradczu belagert vou ihueu. 20 [404] 4. Psitliyrus vestalis Fourcr. (Tab. 14 Fig. 1-3.) 9 Apis vestalis Fourcrier, Eut. Par. u. 26. Bremus aestivalis Pauz. F. G. 89, 16. Psithyrus aestivalis Lep. iu Ann. Ent. Fr. I, 378. Bonibus saltuuui Fab.S. P. 351. 46. 9 d^ Apis vestalis Kirby, Ap. Angl. II, 347, 95. tab. 18, lig. 3 et 4. Bombus vestalis Illiger, M. 174, 60. Bombus aestivalis Dalilb., B. Sc. 51, 34. Psithyrus vestalis Lepel. iu Ann. Ent. Fr. I, 377, 3. id. Hym. II, 430, 3 except. var. 1 et 6. Eversm. F. V. Ural 127, 3. Kriechbaumer, 1. c. p. 183. Schenck, Nass. Jahrb. XIV, p. 164. Psithyrus aestivalis Drews. et Schiodte, 1. c. 124, 3. Nylander, Ap.Bor. 241, 3. Apathus vestalis Thonisou, Hym. Sc. 46, 3. Smith, B. of Gr. 238 (f 9 II. Ed., p. 221. Atro-liirsutus, fascia autica thoracis sordide flava, abdomen aute apicein albo, rarius flavo-variegato, segmento ultimo dorsali uitido, glabro, utriuque iinea laterali tomentosa iustructo, segmeuto ultimo veutrali callis lateralibus parum elevatis, brevibus, meta- tarsis posticis latis tibiarum apice haud angustioribus. 12 — 20'""\ Forraa genuiua: Scutelhim, abdominis basis et segmentura quintura nigra. Var. 1. Scutelhim et abdomiuis basis nigra aut parum pal- lido-mixta, segmenta 3 et 5 utrinque alba. Var. 2. Ut var. 1 sed segmentum tertium utrinque flavum. Var. 3. Scutelhim postice et segmentum primum plus minus pallido-hirta. [405] 21 Ut femina, sed scutello et abdominis basi crebvius flavo- mixtis, segmento ultimo ventrali plano, haud incrassato nec bitu- berculato. 12— 18'""\ Forma genuina : Vertex, prothorax, scutellum postice et sog- mentum primum utrinque ilavido - hirta ; segmentum 4. totum, 5. et 6. utririque albida, septimum nigrum. Var. 1. Ut forma genuina, sed segmentum tertium utrinque flavum. Var. 2. Ut forma genuina, sed segmeuta postica hiete flava. Hirsi;ties alba omnifio deest. var. amoenus Schmied. Var. 3. Nigro-hirtus, abdomine apice albo. Vertex, pro- thorax, scutellum et segmentum primum paucis pilis pallidis immixtis. Patria: Tota fere Europa; plus minus frequens. P. vestalis lasst sich leicht erkennen durch die reiu weisse Behaarung des Hinterleibsendes, das meist schwarze Schildchen und vor allen Dingen durch den hinteren Metatarsus, der ebeu so breit ist als die Hinterschiene. — Die Behaaruug des Q. ist kurz, schwarz, der Scheitel zuweilen mit einzelneu eingemengten gelblichen Haareu. Prothorax mit breiter gelber Binde. Selten zeigt das Schildchen und das 1. Segment eingestreute gelbliche Haare. Das 3. Segment ist an den Seiteu oder auch am ganzeu Hinterrande weiss oder gelb ; das 4. Segment fast stets ganz weiss, selten in der Mitte mit schwarzen Haaren gemischt; 5. Segment mitten schwarz, an den Seiten weiss, selten ganz schwarz. Der Endring ist au der Spitze oben fein roth flaumhaarig, unten beiderseits der Rand breit, aber stumpf und kurz dreieckig er- weitert. Wie bereits erwahnt, ist der hintere Metatarsus sehr breit, gegen das Ende stark verschmalert. Beim rf ist die Farbung im AUgemeinen heller, iudem auf dem Scheitel, Schildchen und ersten Hiuterleibssegmeut die hellen Haare zahlreicher auftreten. Die helle Behaarung der hintereu Riuge meist reiu weiss; bei Varietateu erscheineu melir oder 22 [406] weuiger gelbe Haare beigeinischt, bis bei der prachtigen Varietat amoenus die weissen Haare vollstaudig verschwunden sind. Die Thiere sind also blos schwarz und gelb gefarbt und konnen von einem Antanger leicht niit Psithyrus campestris verwechselt werden. Die Art neigt aber auch zum Mekinismus und siud solcheExem- plare fast gauz schwarz gefarbt mit weisser Hinterleibsspitze, auf Scheitel, Thorax und Hinterleibsbasis mit einigen eingestreuten gelben Haaren. Die r^ des Psithyrus vestalis werden meist mit Barbutelhis verwechselt, haben aber ein ganz flaches letztes Bauclisegment, wahrend dieses bei Barbutelhis deutlich am Ende zweihockerig ist. Die Weibchen von P. vestalis erscheinen in Thiiringen meist Anfang Mai, in dem zeitigen Friihjahr 1882 zeigteu sich einzehie schon in den ersten Tageu des ApriL Man findet aber noch An- fang Juni ganz tadellose Exemplare. Wie alle Psithyrus-Weibchen fiiegen sie mit tiefem Gebrumm dicht iiber dem Boden, um die Nester ihres Wirthes, des Bombus terrestris, aufzusuchen. Die zeitig erschienenen Exemplare besuchen gern die bliihenden Stachel- beerbiische, die spateren blumige Wiesen, wo man sie besonders an den Kopfen von Trifolium pratense findet. Im Verhaltniss zur Zahl der Weibchen habe ich in Thiiringen die Mannchen selten gefunden, wahrend bei P. Barbutellus das Verhaltniss gerade um- gedreht ist. Hier fliegen sie am liebsten an den Bliithen von Epilobium augustifolium, die von P. Barbutelhis dagegen fast nie aufgesucht werden. Psithyrus vestalis ist von allen Arten am weitesten verbreitet, was sich aus der Verbreitung des Bombus terrestris ergibt. 5. Psithyrus quadricolor Lep. (Tab. 14 Fig. 4.) Psithyrus ciuadricolor Lepeletier in Auu. Ent. Fn. I. 376, 2 Q id. Hym. II. 428, 2 Q (^ Kriechbaumer 1. c. p. 185. Schenck, Nass. Jahrb. XIV p. 165. Psithyrus sylvestris Lepeletier in Ann. Ent. Fr. 377 (^ Apathus sylvestris Thorasou, Hym. Sc. II, p. 49. Apathus BarbuteUus Smith, Bees of Gr. Br. 11. Ed. p. 222 (ex parte). |4()7] 2:-i Niger, fascia thoracis autica flava, abdomiue subgloboso, seg- mento auali iufero acuiuiuato, iuflexo, margine apicali ntriuque vix elevato, segmeuto 4. toto, tertio ntriuque albido-hirtis, qniuto plns minns uigro, nltimo deuse fnlvo-tomeutoso. Loug. 12 — 15""". Var. Scutellum et segmeutnm primnui flavo-mixta. Ut femiua, scntello antem et abdomiuis basi fere sompL-r Ha- vo-mixtis, segmeutis dorsalibns 3 — 4 albis, 5. uigro, G et 7 nibijs. Loug. 12— 15'""\ Partes geuitales: Sqnama apice iuterue liand dentato- proraiunla, snbtriangnlaris. Var. citrinns Sclimied. Segmeuta 3 et 4 citriua. Patria: Enropa septentrioualis et centralis; species rara. Das $ liat am meisten Aehulichkeit rait ganz kleineu Exeni- plaren des P. vestalis, lasst sich aber sogleich durch die schmaleu hintereu Metatarsen davon nuterscheideu, Anf dem Scheitel siud stets gelbe Haare beigemischt. Die Binde des Prothorax ist breit. Das Schildchen nnd die Hinterleibsbasis habe ich uic schwarz ge- fnnden, sonderu stets mit eingemengten hellen Haareu. Das dritte Segment ist an den Seiten, das 4. gauz weiss oder gelb- lich, das 5. nach Lepeletier roth, uach Kriechbanmer schwarz mit rothem Endrande. Bei alleu Exemplareu, die ich aus Thii- ringen besitze, ist das 5. Segmeut schwarz, vsrelche Farbnug anch Schenck gefunden hat. Auf solche Weibchen passt also der Name quadricolor nicht, und diirfen sich Anfauger nicht irre machen lassen. Das Endsegment ist wie bei globosns zugespitzt und hakenartiggekriimmt, oben mit einem rothenFlanm bedeckt. Bei dem Mannchen treten die hellen Haare auf Schildchen und Hinterleibsbasis weit zahlreicher anf nnd nehmen meist anch das 2. Segment theilweise ein. Segment 3 nnd 4 sind stets weiss- lich oder schon citrongelb. Ich nenne diese^ priichtige Varietat citrinus. Bei ihr fehlt jede weisse Behaarung nnd entspricht 24 [408] sie der Varietat amoeuus des P. vestalis. Das 5. Segmeut ist schwarz bebaart, 6 uud 7 stets roth, das sechste aber oft au der Basis schwarz. Durch diese rothe Farbuug lasst sich das c? sofort erkeuueu. Der uutere Eudriug ist au der Spitze etwas um- gebogeu uud zeigt zwei durch eiueu seichteu Ausschuitt getreuute kleiue Hocker. Psithyrus quadricolor erscheiut iu Thiiriugeu meist Mitte Mai uud habe ich die Weibcheu fast uur au Blumeu augetroffeu, uameutlich auf Waklwieseu au Taraxacum officiuale, meist iu Ge- sellschaft mit Psithyrus vestalis. Ich habe bisher uicht heraus- bekommeu kouueu, bei welcher Hummelart dieser Psithyrus schma- rotzt. Die (^ erscheiueu friili, bereits Mitte Juli uud besucheu am liebsten Kuautia; iu Meuge traf ich sie eiumal auf eiuer sumpfigeu Wiese in deu Wakluugen bei Hummelshaiu an den BKitheu vou Cirsium pahistre. Kriechbaumer fiug sie einraal haufig auf Aruica moutaua in deu Alpen. Die Art ist iiber gauz Europa verbreitet, uur aus deu stid- licheu Laudern ist sie uoch uicht uachgewieseu. Nordlich geht sie bis hiuauf uach Lapplaud. Ueberall gehort sie jedoch zu deu Seltenheiteu. 6. Psithyrus lissonurus Thoms. Apathus lissonurus Thomson, Hym. Sc. II. p. 49. Bombus autumnalis Zett. Ins. Lapp. 474, 8 (-J'. Celeberrimus Thomsou hanc speciem his verbis descripsit: ,,Niger, vertice medio, fascia antica lata thoracis, scutello segmeutoque quarto dorsali fere toto obscure sulphureis, ultimo uitido, glabro; mas segmeutis dorsalibus 3 — 4 sordide sulphureis, quiuto uigro, 6 — 7 rubris. A specie praecedente (Psithyrus quadricolor) femina labri fovea et lamina obsoletiore, segmentis ultimo dorsali glabro, ni- tido, quinto obscure sulphareo, medio vix nigro, vertice et scu- telio ilavis ; mas tibiis posticis et tarsis omuibus fulvo-pilosis, seg- mentis dorsalibus quarto toto, tertio saltim postice sordide sul- [409] 25 phureis vel nifescentibus, fovcipis squama oblonga, intus proces- suni paullo niajoreni emitteute, apice rotundato haud promiuulo certe distiuctus. Habitat in Lappouia." Zu dieser Art gehort jedeufalls die vou Kriechbaumer am Schluss des 1*. quadricolor erwahute Varietat. Er sagt: Eiuigc vou Dahlbom aus Schwedeu gesaudte Exemphire ( 1 Q 2 ij^ ) weicheu vou dieser Art (F. quadricoloi") darin ab, dass auf dem 5. Hiuterleibsriug keiue Spur vou schwarzeu Haaieu voriiauden ist, souderu derselbe wie das Eude roth und die vorliergeheudeu 3 und 4 bloss weissgelb behaart sind. Bei fliichtiger Betrach- tung kouueu obige Exemplare fiir theilweise verblasste Individuen des P. globosus gehalteu werden, um so mehr, als auch eiu Exemplar (^) sich daruuter befiudet, das vou meineu Exemphuen der obeu geuanuten Art uur durch eine weuig blassere Behaaiuug des 3. uud 4. Hiuterleihsriuges sich uutersclieidet; iiuf dieses letzte ludividuum konute aucli Eversmauu's P. globosus bezogeu werden. Ich empfehle diese Formeu weiterer Nachforschnng. 7. PsithyruS globoSUS Eversm. (Tab. 14 Fig. 5 et 6.) PsitbjTus globosu.s Eversnuiun, Fauna Volg. llral, 126, 2 C KrieLlibanmer 1. c. p. 187. Apatbus globosus Thouisou, Hyui. Sc. II, p. 48. 2 Atro-hirsutus, abdoraiue subgloboso, segmeutis dorsalibus 3 — 5 rutis, ultimo fere ghibro, crebre inaequaliter punctato, pube brevissima vestito, ultimo ventiale fere uucinato, margiue utrinque ante apicem vix obtuse subaugulato. Loug. 15 — 20 '"'". Var. 1. Thorax antice utriuque macuht. grisea. Var. 2. Thorax fascia antica grisea aut flavesceuti. Prothorace et scutelh) fere semper pilis flavesceutibus immixtis, abdomiue segmentis 5 — 7 totis fulvis, ultimo ventrali apice ro- tundato-augustato, margiue medio subincrassato; metatarso postico 29 2U [410] longe piloso; anteuuis articulo tertio quavto sesqui longiore. Loug. 12 — 18 """ Partes genitales: Squauia sul)-ovali-reuata, apice intus subdeutato-promiuulo, raargine iuteriore subaugulatini euiarginato, lacinia sublineai'is fere ut quadricoloris. Sagittae margine iufero luetlio dente valido triangulari armatae. Ut femina, sed protliorace fere semper fascia indistincta fla- vida, et scutello abdominisque basi pilis flavidis immixtis. Seg- meuta 1, 2 et basis tertii nigro-hirta, reliqua rufa. Pedes tibiis et tarsis rufo-hirtis. Habitat sine dubio per totam fere Europam, meridionali ex- cepta, attamen haud frequeus. Das Weibcheu dieser Art lasst sich gleich erkenuen an dem rotlien Hinterleibseude; geriugere Grosse und die weit hellereu Fliigel unterscheiden es leicht von P. rupestris. Kopf und Thorax sind schwarz behaart, selteu der Prothorax mit helleu Seitenflecken, uoch seltener mit eiuer schmalen Biude. Das Schildcheu zu- weileu mit hellen Spitzen der Haare. Der Hinterleib stark ein- gekriimmt, desshalb kugelig erscheiuend, Segment 3 — 5 roth, 6 au der Basis nackt und glauzend, gegen das Ende mit rothem Filz bedeckt. Unteres Endsegmeut zugespitzt, am Ende dicht mit rotheu Filzhaaren bedeckt, in der Mitte beiderseits mit flacher dreieckiger Erliohaug. Das Manuchen weicht wenig vom Weibcheu ab. Kopf schwai'z behaart, Thorax fast stets voru mit schmaler gelblicher Biude, ebeuso das Schildcheu mit eingestreuten gelblicheu Haareu. Das 3. Segmeut ist entweder gauz roth behaart, oder an der Basis mehr oder weniger schwarz. Die hiutereu Metatarseu sind oben lang rostroth behaart; aucli die Schieuenhaare sind rothlich. — Anfauger verwechseln zuweilen die Manucheu vou globosus uud rupestris. P. globosus hat eiueu schwielig verdickteu Eud- rand des letzteu Bauclisegmentes uud diinnere Fiihlergeissel. Ein gutes Erkeuuuugszeichen ist auch das 3. Geisselglied. Dasselbe ist bei globosus ebeuso laug als breit, bei rupestris dagegeu deut- licli breiter als lang. Psithyrus globosns tnscheiut iu Thiiringen am spatesten vou allen Hummelarteu, meist Ende Mai und Anfaug Juni. Ich habe [411] 27 die Q fast nnr aii Blumeii getroffen uud zwar regelmassig au Kuautia arveusis. Dabei liebt diese Art melir trockeue Berg- wiesen. Die MauucUeu ersclieineu im August, znweilen reclit hanfig. Mau fiudet sie mit Vorliebe au Cardnns uutaus. Die Art diirfte mit deu iibrigeu Psithyrns-Arteu gleicbe Vertlieiluug liabeu, ist aber an vieleu Orteu jedenfalls uicht erkaunt worden. Sie gehort mit zn deu seltueren Arteu, ist aber imuHMliin hiiutiger als P. quadricolor. 8. Psithyrus lugubris Kriechb. Psitliyrus Ingubris Krieclibannier. Verh. « Thorax parce et breviter albido-vel cano-pilosus, fa- scia iuteralari nigra nulla, Scopa subtus albida. Cal- caria postica nigra, cnrvata. Segraeutum secuudum utriu- que fovea ovali impressum. Alae valde fumatae. 3») 3 7 Scopa et fimbria analis fulvae. Alae hyalinae, apice subfumato, nervis et stigmate fusco-luteis. 14""". 32. metallica Radoszk. Scopa et fimbria analis nigrae. 38 38 Abdomen basibus segraeutorum subtilissime punctatis. Pedes nigro-pilosi, femoribus anticis subtus albis. Alae hyaliuae rarius fumatae. 14"'™. 7. cineraria L. Ut A. cineraria, abdomine antem crebrius et fortius punctato, alis semper valde fumatis. 9. fumipennis Schmied. 39 Thorax supra fere glaber marginibus parce albido- pilosis, metathorace densius villoso. Segmenta 4 et 5 lUrinque albo-pilosa. 16—18""". 10. Flessae Pauz. Caput et thorax cano-fere nigricanti-villosa Segmenta 4 et 5 haud albo-pilosa. 5. pilipes Fab. 40 Scopa unicolor fusco-nigra. Thorax fulvo-pilosus. Ab- domen subtiliter rugulosum. 14 — 16'""\ 25. gallica Perez. Scopa fulva vel ochracea. 41 41 Thorax superne albido-pilosus, fascia interalari nigia. Scopa et fimbria analis fulvae. 14™'". 32. metallica Radoszk. Thorax superne fulvescenti-vel rufescfuti-hirtus. 42 42 Pedcs nigri. 43 Tibiae posticae rufae vel fulvae. 44 43 Caput nigro-hirtum. Abdomen obsolete punctatum. Segmentis 2 primis fulvis, 3 — 5 nigro-pubescentibus. Femora omnia et tibiae posticae fulvo-hirta. Calcaria testacea. 14'""'. 22. nigro-aenea Kirby. 26 [440] NB. Thorax medio nigro-hirtus. Segmenta 1 — 3 cinereo- villosa, reliqua nigra. Variat scopa nigra. Forsitan forma raeridionalis (habitat iu Africa septentrionali) N. nigro-aeneae. 24. nigro-sericea Dours. Caput nigro-hirtum, pilis ochraceis immixtis. Ab- domen subtiliter rugulosum, segmentis fulvesceuti-hirtis, marginibus autem fere nudis. Fimbria analis fusca. Scopa brevis ochracea, supra fusco-micans. 12 — 14"™. 31. Schmiedeknechti Magretti. 44 Metathorax, pectus et genae albido-pilosa. Mesono- tum rufescenti-fulvo hirtum. Scopa-fulva. Abdomen fulvido-hirtulum, marginibus segmentorum albido-ciliatis, fimbria auali fulvescente. Alae nervis pallide ferrugineis. 12 — 14'"™. 26. Mouffetella K. Thorax fulvo-vel ochraceo-hirtus. 45 45 Caput rufescenti-griseo hirtum, clypeo ruguloso-punc- tato, linea mediana impunctata. Thorax dense fulvo- villosus. Abdomen subtilissime rugulosum, fere gla- brura, fimbria fusco-cinerea. Pedes tarsis omnibus et tibiis posticis luteis, scopa concolore basi externe fusca. Alae hyalinae, venis ferrugineis. 11™™. 23. Hiendlmayri Schmied. Totum corpus nigro-aeneum, ochracao-hirtum. Ab- domen granuloso-rugulosum, sat pilosum, marginibus segmentorum ciliatis. Scopa longissima. Aiitennae apicem versus subtus luteae. 12 — 14™™. 30. nigro-olivacea Dours. 46 Mesonotum et scutella pilis squamiformibus brunne- scentibus sat dense tecta. Abdomen subtilissime rugu- losura. Scopa albida. Fimbria analis flava. 72. aeneiventris Mor. Mesonotum parce pallido-hirtum. Scopa albida. Fimbria analis flavescens, utrinque pilis albidis obtecta. 77. cyanescens Nyl. NB. Margines segmentorum late rufescentes, cf. A. hystrix Perez. |441| 27 47 Species magnae. 14 — 18'"'". 48 Species inediocres. 9 — 12""". 85 Species parvae. 6 — 8""", 120 48 Antennae et pedes ferruginea. Facies nigro-hirta. Thorax superne canescenti-hirtus, collari magis rufes- cente. Abdomen segmentis 1 — 4 louge cinereo-fusco- villosis, apice ferrugineo-hirto. Scopa fusco-ferruginea. Alae nervis testaceis. 14"'". 186. arietina L. Dufour. Antennae nigrae vel solum apice subtus pallidae, in A. dilecta flagelhim obscure rufum. 49 49 Alae valde furaatae sohim basi hyalina. Abdomen glabrum. 50 Alae plus minus hyalinae. 59 50 Thorax supra dense fulvo-pilosus. 51 Thorax supra nigro-pilosus, pronotum interdum pilis albidis immixtis, solum iu A. nigrospina totus thorax supra albidus. 5S 51 Pectus nigro-fusco-hirtum. Calcaria postica nigra apice pallidiore. 12. thoracica var. assimilis Rad. Pectus fulvescenti-hirtum. Calcaria postica testacea. Alae minus fumatae quam praecedentis. 52 52 Scopa fulva. Metatarsus posticus intus ferrugineo- hirtus. 13. vitrea Smith. Tibiae posticae et metatarsi uigro-hirsuta. 14. pectoralis Perez. 53 Fimbria aualis fulva vel ferruginea. Scopa testacea. Corpus maximum, interdum fere 20 "'"'. Caput et thorax atro-hirta, facie utrinque albido-pilosa. Alae etiam basi fumatae. Abdomen glabrum, subtiliter punctatum. 3. pyropygia Kriechb. Fimbria aualis nigra vel fusca. 54 31 28 [4421 o4 Scopa suhtus aui-eo-fulva. Atra, fusco-iiigto-hirta. Anteunaruni funiculus ab articulo secuudo obscure rufus. Spatiuni cordifornie sat rude rugosum. Alae uigro- brunneae, violaceo-niicantes, stigraate fulvo. 14 — 16""". 4. dilecta Mocs. Scopa nigra, iuterdum subtus albida, rarius tota rufa. 55 55 Tliorax supra et abdominis basis albido-pilosa. Seg- raenta 2 — 4 pube nigra obtecta utrinque albido-ciliata. Segracntum secundum fovea laterali nulla. Femorum barba et scopa subtus alba. Alae furaatae basi liyalinae. 14""". 11, nigrospina Thoras. Thorax superue totus vel maxima parte uigro-pilosus. 56 56 Scopa fusco-rufa. Abdonien nitidum, subnudum, sub- tilissinie^et densissime punctatum. Alae nigrae violaceo- micantes%ervis nigris. 18 """. 2. Liepeletieri Lucas. NB. Variat cum epidermide thoracis plus minus rufa = A. dorsalis Lep. Scopa nigra vel nigra et subtus albida. ^H 57 Clypeus elongatus, pvoductus. Thorax superue canes- centi-nigro-hirtus. Abdomen nitidum, subnndum, sub- tilissime rugulosura, marginibns segmentorura rufescen- tibus. Pedes nigro-liirti, calcaribus ferrugineis. 14 "'"\ 6. nasuta Giraud. Clypeus haud elongatus. Abdomen puuctatum. 58 58 Metathorax spatio cordiforrai rugoso-ciathrato, postice linea elevata terrainato. Scopa subtus alba. Abdomen fere glabrum, sat profunde punctatura, segmeuto secnndo utrinque fovea ovali irapressa. Alae basi hyalinae. Cal- caria postica nigra, curvata. 14 — 16 """. 5. pilipes F. Metathorax spatio cordiforrai rugoso-punctata, postice linea nulla terrainata. Scopa nigra, rarissirae subtus albido-micans. Abdomen glabrum, parce et subtiliter punctatura. Alae totae nigrae, violaceo-raicantes. 16 — 18 "»". 1. morio Brulle. NB. Variat collari dorsali albido : var. collaris Lep. [443] 29 59 Scopa nigra vel fusca, saepe subtus pallida. 60 Scopa fulva vel rufescens. 71 60 Scopa unicolor nigra vel fusca. 61 Scopa fusca, subtus albida vel rufescens; rarissime flavida. 66 61 Thorax et abdomen supra densissime fulvo-hirsuta. Caput, pedes et totum corpus subtus nigro - pilosa. 14 '"•". 177. fulva Schrank. Abdomen glabrum, vel parce pilosum. 62 62 Thorax superne fulvo-pilosus. 63 Thorax superne albido-vel testaceo-pilosus. 65 63 Thorax superne fulvo-pilosus, subtus hirsutie nigra. Caput nigro-hirtum. Abdomen glabrum, concinue sub- tilissime punctatum, fimbria anali nigra. Calcaria postica nigro-picea. 14—16 '"". 12. thoracica F. Thorax subtus pallide ferrugineo - hirtus. Calcaria postica testacea. 64 64 Abdomen glabrum, dense subtiliter punctatum. 12 — 14 ™™. 14. pectoralis Perez (vitrea Thoms.) Abdomen testaceo-pilosum, subtilissime rugulosum, punctis elevatis piliferis. Margines segmentorum rufes- centes. 14—16 '^'^. 25. gallica Perez. 65 Totus thorax et facies albido-villosa. Abdomen fere impunctatum lateribus albido - ciliatum, fimbria anali nigra. Femora albido-villosa. Scopa canescenti-nigra. 14""". 17. ovina Khig (pratensis Nyl.) Caput nigro - fusco - villosum. Thorax supra testaceo- subtus fusco-hirsutus. Abdomen parce nigro-pilosum, distincte subtiliter punctatum. Pedes nigro-fusco-hir- suti. 14""°. 16. Llchtensteini Perez. 31* yO [444] 66 Spatium cordiforme cra.sse rugosum. Scopa subtus flavida. Margines segmentorum plerumque late rnfi. cf. 28. A. bimaculata Kirby. (apiformis Kriechb.) Spatium cordiforme subtiliter rugulosum. Margines segmentorum uigri vel anguste ferrugiuei. 07 67 Abdomen segmeutis 1 — 3 vel 1 — 4 griseo-, reliquis uigro-villosis. Facies nigro-pilosa. Tliorax griseo-vil- losus. Soopa fusca, subtus alba. 14 """. 185. nycthemera Imli. Abdomeu parce et aliter pilosum. 68 68 Abdomen subnudura, nitidnm, deusissime subtiliter puuctatum, fimbria anali fusca. Thorax superne dense rufo-fulvo-hirsutus. Caput autice griseo-hirtnm. Scopa fusca subtus albida. 14—18 """. 15. nitida K. Abdomeu subtiliter alutaceum vix pnuctatum. Thorax supra rufo-vel fnlvesceuti-cinereo hirtus. 69 69 Scopa subtus rufa. Thorax supra dense rufo-villosus. Caput et abdomeu uigro-hirta, segmeutis margiuibus testaceis. Fimbria aualis uigra. 14 """. 184. Florentina Magr. Scopa subtus albida vel ocliracea. Thorax supra parce ochraceo-hirtus. 70 70 Scopa fnsca subtus albida. Trochauterum posticorum flocculus valde brevis, albidus. Abdomeu segmentorum marginibus distincte flavescenti-ciliatis. 15 — 16 "'"'. 27. Trimmerana K. Scopa fusca subtus fulvescenti-ciuerea. Flocculus densus et lougns magis fnlvescens. Segmentorum mar- gines vix flavescenti-ciliati. 14 — 15 '""'. 29. apicata Smith. [445] 31 71 Auteuoae piceae. Caput uigro-hivtura, clypeo pilis fulvis innnixtis. Thorax superne paice ochraceo-hirtus. Pedes rufo-testacei, scopa fulva. Abdomen subnudum, pallide fulvesceuti-hii*tulum, marginibus membranaceo- testaceis, fimbria anali fusca. 14 — 16 "'™. 27. Trimmerana K. var. (picicornis K.) Antenuae superne nigrae. 73 72 Abdomen densissime villosum. 73 Abdomeu subnudum, parce pilosum. 76 73 Abdomen unicolor Tiigro-villosum solum basi plerum- que pilis fulvis immixtis. Thorax niger, superne fulvo- viliosus. Caput nigro-hirtum. Tibiae posticae cum metatarsis fulvae, scopa concolore. 12 — 14""". 178. Clarkella K. NB. Pedes nigri cf. A. Floreutina Magr. Abdomen pallido-vel solum pro parte nigro-villosum. 74 74 Abdoraeu subtilissime rugulosum, sat uitidum, supra dense griseo-flavicanti-hirsutum. Caput et thorax fusco- nigroque pilosa. Tibiae posticae et omnes tarsi colore ferrugiueo. Scopa pallide ilavescens. 12 — 14 """. 179. Rogenhoferi Mor. Abdomen basi rufo-apice nigro-viilosum. 75 75 Pedes postici tibiis et tarsis fulvis. Subtus griseo- supra fulvo-hirta, segmentis 3 posticis atro-pilosis. Cly- peus nitidus parum punctatus, linea media laevi. Facies griseo-villosa. Spatium cordiforme ferc laeve. Abdomen subtilissime puuctulatum. Scopa flavescens. 12 — 14 '"™. 182. salicina Mor. Pedes nigri. Caput cinereo-hirtum, pilis nigris supra immixtis. Thorax superne fulvo-ciuereo-medio fere nigro-pilosus. Abdomen rufo-hirsutissimum, apice nigro, segmentis 2 — 4 apice griseo-ciliatis. Scopa fulva. 14"""'. 181. heteroxantha Sichel. 32 [446] 76 Caput antice pallido- (albido-vel flavescenti-) hirtum. 77 Caput antice nigro-vel fusco-hirtum, interdura pilis fulvis iramixtis. 78 77 Tibiae posticae cum tarsis obscure luteae vel rufo- piceae. 9>^ Tibiae posticae nigrae. 80 78 Abdomen subtiliter rugulosum niargiuibus segmentorum decoloratis rufescentibus. Fimbria analis fusca. Clypeus linea media lata laevi. Thorax supra ochraceo-pilosus. Spatium metathoracis cordiforme fere laeve. 12 — 14™"'. 79. ferox Smith. Abdomen subtiliter puuctatum. Clypeus linea laevi nulla vel vix conspicua. 79 79 Fimbria analis iiigra. Thorax supra rufescenti-cinereo-, subtus griseo - pilosus. Abdomen subnudum, subtiliter piinctatum, segraentis 2 primis pilis sat longis pallidis vestitis. 14— IS'"™. 19. tibialis K. NB. Siraillima sed rainor est A. Morawitzi Thoms. Firabria analis fulvescens. Thorax supra ochraceo- pilosus. Abdoraen nitidura, dense subtiliter punctatum, raarginibns segmeutorum decoloratis fulvidoque ciliatis. l^ — 15 '"'11. 105. polita Smith (ochracea Mor.) 80 Firabvia analis aurea. Scopa aurea, subtus albida. Abdoraeu segiueutis posticis breviter albo-ciliatis fere fasciatis. 16""". 91. Hattorftana F. var. Fimbria aualis nigricans. 81 81 Scopa fnlva. Mesonotnra pallide fulvo-pilosum. Facies rufesceuti-hirta. Akie fulvesceuti-hyalinae; nervis testa- ceis. Firabria aualis uigricans. 14 — 16""". 13. vitrea Sraith. Scopa albicaus. Mesonotum raedio uigro-pilosum. Caput antice griseo-liirtura. Spatium cordiforrae crasse rugosura. Firabria analis fusca. 13 — 14 """. 35. sylvatica Mor. [447] 33 82 Tibiae posticae cuin tarsis rufescentes. Spatium cor- diforme crnsse rugosum. Caput, pectus et anus nigro- pilosa. Mesonotum fusco-ferrugineo pubescens. Scopa flavescens. Vix 14 ™"\ 21. Morawitzi Thoms. (iutermedia Mor.) Pedes nigri vel obsure rufo-picei. 83 83 Abdomeu subnitidum, deuse punctatum, marginibus fulvido-ciliatis. Thorax fulvido-hirtus, spatio cordiformi rugoso-clathrato. Pedes nigri, scopa ferrnginea. Fimbria analis fusca. 15 ™'". 20. Paveli Mocs. Abdomen subtiliter rugulosum. 84 84 Pedes nigri. Caput fusco-hirtum, pilis fulvis plus miuus immixtis. Thorax cano-fnlvescenti-pilosus. Ab- domen snbtiliter rugulosum, margiuibus testaceo-ciliatis, fimbria anali nigra. Spatium cordiforme metanoti ru- goso-clathratnm, linea elevata terminatum. Pedes sor- dide fulvescenti-pilosi. 12 — 14™™. 28. bimaculata Kirby. Pedes obscnre rufo-picei. Caput atro-hirtum. Thorax supra pallide ferrngiueo-pilosns. Abdomen nt iu prae- cedente. Scopa fulvescens. 12 — -14 ™™. picipes Kirby, (Sine dubio exemplar a stylope infectnm cujusdam speciei.) 85 Segmenta abdorainis rufo-limbata, subtiliter rugulosa. 86 Segmeuta abdominis nigra, rarissime marginibus deco- loratis. 89 86 Segmenta 2 — 4 dimidio basali brunneo - velutina (sammetartig braun behaart). 73. sericata Imh. (favosa Mor.) Segraenta 2 — 4 basi tomento baud obtecta. 87 34 [448] 87 Autemiae apicem versus luteae. Mesonotum dense pilis brevissimis erectis fulvidis obtectum. Fimbria analis aurea. Pedes postici interdum tibiis et tarsis luteis. Clypeus liuea elevata polita uulia. 8 — 10 '"'". 58. hystrix Perez. Antennae apicem versus subtus piceae. Fimbria ana- lis fusca. Clypeus linea laevi instructus. 88 88 Pedes uigri. Scopa fusca subtus albida. 12 — 13 """. 88. austriaca Panz. Tibiae posticae luteae, scopa coucolore. Linea polita clypei latissima. 12 — 14""^ 79. ferox Smith. 89 Spatium metathoracis cordiforme fortiter rugosum, liuea elevata termiuatum. Abdomen fere nudum. 90 Spatium metathoracis cordiforme rugulosum vel laeve. Abdomeu plus miuus pilosum, saltim marginibus plus minus ciliatis. 91 90 Abdomeu confertim fortiter puuctatum fimbria anali aurea. Caput griseo-albo-pilosuu]. Thorax supra fulvo- subtus albido-piiosus. Pedes postici tibiis tarsisque lu- teis, scopa coucolore, albido-micaute. 10 — 12 """. 18. albicans Miiller. Abdomeu punctulatum, iimbria nigra. Caput et pectus uigro-hirta. Pedes postici tibiis et tarsis rufescentibus. 12 '""\ 21. Morawitzi Thoms. 91 Fimbria aualis fulvesceus, fulva vel ferruginea. 92 Fimbria analis fusca vel nigra; solum A. praecocis pilis ochraceis plns miuus obtecta. 101 92 Scopa albida. l^imbria aualis fulva. 93 Scopa fulva vel rufesceus. Tibiac posti(:ae fere semper luteae vel rufescentes. 94 [449] 35 93 Caput albido-pilosura, clypeo linea raediana laevi in- structo. Thorax supra ocliraceo-pilosus. Abdomen sub- tiliter rugulosum, vix puuctatum. Pedes uigri tarsis 4 ultimis rufis, interdum etiam tibiis posticis luteis. 12—13™"'. 107. truncatilabris Mor. Thorax supra fulvo-subtus albido-pilosus. Abdomen concinne subtiliter punctatum, margiuibus segmentorum brunneis, lateribus albido-fimbriatis. Pedes nigri, tibiis posticis tarsisque omuibus luteis. 9 — 10 '"'". 143. erythrocnemis Mor. 94 Pedes toti sordide ferrugiuei sive laete picei (hell pechbraun). Caput et thorax fulvido-hirta. Abdomeu subtilissime rugulosura, haud granuloso-punctatum, parce fulvido-pilosum, margiuibus segmentorum rufescentibus. Fimbria analis et scopa ocliraceae. Alae hyalinae nervis testaceis, vena ordinaria distiucte ante furcam. 10 """. 52. mitis Perez. Femora nigra. Abdomeu puuctatum vel granuloso- rugulosum (kornig gerunzelt). 95 95 Abdomen phis minus punctatum. 96 Abdoraeu subtiliter rugulosum et grauoso-punctatum. 100 96 Abdomeu nitidum parce et subtiliter puuctulatum, fulvo-pilosum, marginibus segraentorum lucido -fnlvis, cum ano fulvo-fimbriatis. Pedes postici tibiis et tarsis rufis. Caput et thorax ferrngiQeo-hirsuta. Alae fulve- scenti-hyalinae, nervis et stigmate ferrugiueis. 9 """. 38. vulpecula Kriechb. Abdomen sat deuse punctatum. Species plus rainus robustiores. 97 97 Pedes postici nigri. Rufescenti-griseo-villosa. Ab- domen deuse subtiliter punctnlatura, niargiuibus segmen- torura pallide Inteis, tenuissinie albo-firabriatis. Alae nervis et stigraata fnscis. lO^ '""'. 36. Kriechbaumeri Sfhmied. (puuctatissima Kri.-chb.) Pedes postici tibiis et tarsis luteis vel rufis. 98 36 [450] 98 Abdomen segraeutis duobiis auticis fulvo-reliquis nigro- viliosis, tertio raargiue apicali fulvescenti-ciliato. Caput fulvesceuti-hirtum. Mesouotum et scutellura fusco-nigro villosa. Firabria analis fusco-ferruginea. Scopa flavi- cans. 11 — 12""". 183. jugorum Mor. Abdomeu subglabrum parum pilosum, segmentorum raarginibus bruuneo-merabranaceis, fimbria auali fulva. Tborax supra ochraceo-vel ciuerascenti-hirtus. 99 99 Clypeus sat fortiter punctatus linea media laevi instructus. Tibiae posticae cum metatarsis fulvae. 10—11™'". 37. fulvago Christ. Clypeus subtiliter et miuus dense punctatus, linea raedia laevi uulla. Tibiae posticae et tarsi omues co- lore rufo-piceo. 13—15'"'". 105. polita Smith. 100 Caput et thorax breviter fulvido-pilosa. Pedes postici tibiis et tarsis rufo-fulvis. Scopa et firabria analis ful- vae. 11—13'"'". 39. fulvescens Smith. Caput fusco-pilosum, clypeo fulvido-hirto. Abdomen praecipue apicem versus fulvido-pilosum. Pedes postici tibiis et metatarsis obscure rufis. Scopa et fimbria analis fulvesceutes. 10'"'". 40. Taraxaci Giraud. XOl Scopa uigra. Etiara caput, pectus et segmeuta 3 — 5 nigro-pilosa. Thorax ot segmenta 1 et 2 cinereo-vel albicanti-villosa. 11 — 12""", 33. albo-picta Rad. NB. Thorax et fere totum abdomen fulvo- villosa. Facies nigro-hirta. cf. A. uigriceps K. Scopa fulva, fulvescens vel albicaus, rarius supra fusca, inferne pallens. 102 102 Scopa superne fusca iufra albicans, saltim pilis al- bidis immixtis. 103 Scopa etiam supra pallida (fulvesceus vel grisea). 106 [451] 37 103 Abdomen supra dense nnicolor cinereo-fulvescenti- villosum, thorace et capite concoloribus. Fimbria aualis fusca pilis pallidis satis obtecta. 10—11'"™. 51. praecox Scop. Abdomen segmentis ultimis supra atro-villosis. 1.04 10^4 Abdomen parce et subtilissime punctatum, dense fusco- cinereo-villosum, apice nigro, segmentis iuterraediis margine apicali deuse cinereo-ciliatis. Caput parvum, ex parte nigro-liirtum. Thorax rufo-fusco-hirtus. Seg- menta intermedia ventralia foveolis irapressis. 10 — 11""™. 47. parviceps Kriechb. Abdomen subtiliter rugulosura, hirsutie alia. 105 105 Abdomen dense subtiliter rugulosura basi distincte punctatura, segmentis 3 — 5 vel 4 et 5 nigro-villosis. Thorax supra et abdominis basis pallide fulvo-hirsuta. Nervus primus recurrens paulo pone medium celhilae cubitalis secundae exceptus. 10 — 12™™. 53. varians Kirljy. Abdomen subtilius rugulosura basi haud puuctatum, rainus deuse villosum. Nervus priraus recurreus prope angulum externum exceptus. 12™'". 54. lapponica Zett. 106 Caput antice nigro-villosura. Thorax et plerumque abdorainis basis supra ferrugiueo-vel fulvesceuti-pilosa. 107 Caput antice pallido-villosum. 109 107 Pedes cura tarsis oranibus nigri, rarissime tibiae posticae dilute rufesceutes. Clypeus liuea media laevi uulla. Abdomen subnitiduni, obsolete puuctatuni, seg- raentis dorsalibus 2 primis parce fulvo-villosis, 3 — 5 et fimbria auali uigro-pilosis. Femoruni barba et scopa fulvae. 8—10™'". 45. Gwynana Kirby. Tarsi apicales et tibiae posticae saltira apioe lulva. Clypeus linea luedia hievi iustructus. Mnjores. 108 38 [452] 108 Pedes postici tibiis et tarsis laete fiilvis. Segmeiita 2 et 3 margine apicali dense fnivo-ciliata. Thorax subtus atro-villosns. Segmenta 1 et 2 fnlvo-reliqua nigro-pilosa. 10—12""". 180. nigrifrons Smith. (Tscheki Mor.) Tarsi et tibiae posticae apice fnlva. Abdomen valde iiitidum segmentis 1 — 3 vel solnra 1 — 2 fnlvo-reliqnis breviter nigro-pilosis. Thorax snbtns fnlvescenti-hirtus. Scopa fulvescens. Similis A. varianti K. H — 13™"\ 56. inconstans Mor. 109 Spatinm cordiforme metatlioracis fortiter rngosnm. 83 Spatium cordiforme snbtiliter rugnlosum vel snb- glabrnm. 110 110 Pedes postici tibiis et metatarsis laete fulvis, scopa coucolore. Caput et thorax snpra fulvescenti-griseo- villosa. Abdomen fere glabrnm utriuque parce albido- ciliatnm, subtilissime ahitaceum, marginibns segmentorum phis minus fnlvescenti-decoloratis. Scopa fusca pilis fulvis partim obtecta. 9 — 10™"\ 50. ruficrus Nyl. Pedes postici nigri vel obscnre rnfescentes. 111 111 Abdoraen phis rainns dense cinereo-fnlvescenti-villo- suni, liirsutie autem apicem vei'sus breviore quam dimidio basali abdominis. Fimbria anali fnsca, pilis fulvidis iuterdum plus miuus obtecta. 112 Abdomen apicem versns plus miuus ghHbrum, segmentis posticis fere semper fusco-pubescentibus. Fimbria analis fusca. 115 113 Facies saltim utrinque pilis nigris iramixtis. Meso- notum et scopa fnlvescenti-liirta. 113 Facies pilis nigris nnllis. 114 113 Tota fere fascies nigro-hirta. Abdomen apicem versus phis rainusve nigro-pilosnin. 10"^"\ 45. Gwynana K. vor. Facies soluni juxta oculis pihs paucis nigris. Ab- domen solum timbria anali fnsca. 10""". 46. rufula Perez. [453] 39 114 Feinoruin hirsuties et fimbriae veutrales pallide ocbraceae. Abdomen usque ad apicem, fiinbria fusca excepta, aequaliter dense villosum. Thora.xsu perne ab- domiui concolor. 10 — 11'"'". 51. praecox Scop. Femorum hirsuties et fimbriae veutrales albicantos. Segmeuta 3 —5 distincte brevius et parcius villosa quani 1 et 2. Thorax supra magis rutesceus. 10 — 11""". 53, varians var. an^ulosa Kirby (helvohi L.) 115 Thorax supra pallide cinereo-hirtus. 116 Thorax supra tulvescenti-vel rufescenti-hirtus. 117 116 Alae apice subviolaceo-fumatae. Abdomen subtiliter punctatum, segmento primo limbo pallido-hirto, 2 — 4 breviter fusco-pubesceutibus utriuque albido-ciliatis, seg- meutis ventralibus pallido-ciliatis. Tibiae posticae apice et tarsi oniues obscnre rufa. 10'"'". 48. violascens Thoms. Facies, mesouotum et abdomeu uitida, purce punctata, segmeutis margiue apicali pilis albidis sparsis, ventrali- bus basi refesceutibus. Scopa parum densa, grisea. 10 "'"\ Julliani Schmied. 117 Clypeus fulvido-villosus, pilis uigris praecipue utriuque immixtis. Vertex et mesouotum fulvesceuti-hirta. Ab- domeu parce fuivido-villosum, marginibus segmentorum latis depressis. Flagelli articuhis tertius latitudiue multo bievior. Scopa sordide fulvescens. 8 — 10'"'". 45. Gwynana var. aestiva Smith. Clypeus pilis nigris liaud immixtis. Abdomen breviter pilosum, solum basi et marginibus parum depressis utrinque pilis longioribus ciliatum. 118 118 Segmeuta interraedia margiuibus valde depressis pilis longis albidis fimbriatis. Abdomeu concinue rugulosum. Clypeus crasse puuctatus, liuea mediana laevi. Thorax fulvesceuti-fere rufescenti-hirtus. Scopa fulvida pilis subtus pallidioribus. 10""". 43. Symphyti Perez. NB. Valde similis est A. rufula Perez. Segmenta iuterraedia utriuque pilis brevibus et sparsis ciliata. Abdomeu multo subtilius rugulosum. 119 40 [454] 119 Pectus, fimbriae metathoracis et abdorainis basis albido- hirta. Abdomen subtilissime alutaceum sive rugulosum, haud punctatum. Tibiae posticae cum tarsis plerumque obscure rufae. 10—12'""'. 55. fucata Smith. Pectus, fimbriae methathoracis et abdominis basis sordide fulvesceuti-hirta. Abdomen subtiliter alutaceum, praesertim segmentis anticis distincte punctulatum. Tibiae posticae cum tarsis fere semper nigrae. 9 — 10""". 42. fulvida Schenck. 120 Abdomeu subtiliter punctatura praecipue dimidio basali segmentorura. 121 Abdomen subtiliter rugulosum sive aciculatum (nadel- rissig). 122 121 Caput, thorax et scopa albido-hirta. Segmenta depres- sionibus apicalibus impunctatis. 71. nana K. Caput, thorax et scopa subtus ochraceo-sive fulve- scenti-hirta. Segmenta depressionibus apicalibus subtiliter rugulosis. 70. floricola Ev. 122 Segmenta intermedia basi elevata. Pedes tarsis omni- bus et tibiis posticis flavescentibus. Scopa testacea. Fimbria analis ochracea. 69. figurata Mor. Segraenta intermedia plana, basi haud elevata. Pedes fere semper nigri. 123 128 Segraenta depressionibus apicalibus testaceis. Firabria analis flavescens vel fulva. Tarsi quatuor apicales rufescentes. 124 Segmenta parte apicali nigra. Fimbria analis fusca pilis pallidis iuterdum intermixtis. Thorax supra parce griseo-brunneo-hirtulus, 125 124 Fimbria analis aurantiaca vel fulva. Antennae flagello subtus et articulis 3 apicalibus totis fulvis. Orbita in- terna superne profunde sulcata nigroque velutina. Scopa albida. Thorax supra breviter rufo-brunneo-pilosus. 7—8'"'". 68. bisulcata Mor. [455] 41 Fimbria analis flavescens. Antennae soluni flagello subtus vufesceuti. Scopa albida. Caput et tliorax parce griseo-pilosa. 5—6 "'"■• 64. tenuis Mor. 125 Autenuae nigrae. Scopa supeiue pallide ocLracea, inferue albicans. 65, parvula K. Autennae flagello apicem versus iufra fnlvesceuti vel refescenti. Scopa fere argeutea. idii. minutula K. 126 Thorax pilis deusis brevissiniis squamiforraibus (schup- peuformig) obtectus. 127 Thorax plus minus hirtus pilis squamiforraibus nullis. 136 127 Etiam fasciae abdomiuis squamiformes. 128 Fasciae abdominales pilosae. 130 128 Abdomeu ovale, incurvatum. Alae luteo-fumatae in raedio pallidae. Segraenta 1 — 4 apice fulvo-ciuereo- squaraosae. Fimbria aualis fulvo-aurea. Segmentum primum fortiter, reliqua subtilius puuctata. 15 '""\ 1. Campylogaster fulvocrustatus Dours. Abdomen haud incurvatum. Alae phis miuus hyaliuae solum apice iufumatae. 129 129 Nigra. Thorax supra densissime fulvido-squarnosus. Femora apice, tibiae et tarsi ferruginea. Scopa flave- sceus. Segmeuta margine apicali dense ochraceo-squa- raosa. Fimbria analis fulva. 13 — 15""". 110. Erberi Mor. Ferrugiuea. Thorax ut iu praecedeute. Segmenta margine apicali fasciis latis hiteo-squamosis. Fimbria analis hiteo-aurea. 17™"". 109. Amasia Rad. 130 Species parva, 7 """. Abdoraen aenescens, subtihter rugulosum. Fimbria aualis flava. Scopa albida. 72. aeneiventris Mor. Species mediocres vel magnae. Abdoraeu haiul aenesceus. 131 42 [456] 131 ADtennae ferrugineae. Clypeus ferrugineus vel albi- dus. Caput et thorax supra cinereo-fulvescenti-pilosa. Abdominis segraenta postice ochraceo-fasciata. Alae liyaliuae apice iufuscatae venis piceis. 16'""'. 102. variabilis Smith (calabra Costa). Caput antennis et clypeo nigris. 132 132 Fimbria analis nigra. Scopa albida. Mesonotum et scutella tomento fusco-cinereo tecta. Spatium meta- thoracis cordiforme rugulosum. Alae sat infumatae. Abdomen subtiliter punctatum, segmentis 2 — 4 apice niveo-fasciatis, fasciis duabus anticis late interruptis. 12'""'. 104. tomentosa Mor. Fimbria analis fulvescens vel brunnea. 133 133 Tibiae posticae et tarsi omnes laete fulva, fulvo-pilosa. Mesonotum et scutella tomento denso obscure fulvo tecta. Margines segmentorum decolorati, refescentes albido-fa- sciati. Abdomen dense subtiliter punctatum. 12 — 13"'"'. 112. limbata Evers. (squamea Gir.) Sohim tarsi plus minus rufescentes. Thorax supra pilis griseo-flavescentibus squamiformibus tectus. , \SU: 134 Articulus ultimus tarsornm longissimus et curvatus. Abdomen concinne punctatum, fasciis 3 albidis, 2 primis interruptis. Pedes nigri, tarsis apicem nervus ferrugineis. Fimbria anaiis bruunea. Scopa densa fulvida. 14""". 114. curvungula Thoms. (squamigera Schenck.) Articulus tarsorum iiltimus solito uon longior et vix carvatus. 135 135 Segmentorum margines decolorati, griseo-fasciati. Scopa fulva. Etiani venter marginibus refescentibus. Tarsi fulvo-ferruginei, Abdomen sat nitidum, subtiliter punctatum. 14— 15"'"\ 113. elegans Gir. Segmentorum margines haud vel vix decolorati. Scopa albido-flavescens. Abdomen subtiliter punctatum, seg- mentis margine apicali late albido-flavescenti-fasciatis. 16™'". 111. tecta Rad. [457] 43 136 Abdomen olivaceo-viride subgranoso-riigulosum (kor- nig-gerunzelt) marginibus segmentorum refescenti-ciliatis. Caput et thorax ochraceo-hirtula. Tibiae posticae laete flavae, scopa aurea. 12 — 15'"'". 30. nigro-olivacea Dours. Abdomen dense fulvido-pilosum, marginibus segmen- torum nudis. Caput nigro-hirtulum. Pedes postici nigri. cf. A. Schmiedeknechti Magr. Abdomen nigrum, plerumque punctatum. 137 137 Mandibulae basi tuberculo magno ferrugineo instructae. Segmentum primum parce rufo-pilosum, 2 et 3 fere nuda, reliqua dense rufo-fulvo-villosa. Segmenta 2 — -5 margine rufo-fasciata. Pedes nigri, tarsis ferrugineis, scopa cinereo-rufescenti. Segmenta ventralia marginibus ferrugineis. 15"'"'. 120. insolita L. Duf. Mandibulae tuberculo magno ferrugineo basi haud in- structae. Abdominis hirsuties alia. 138 138 Abomen maculis lateralibus e tomeuto albo formatis ornatum. Etiam hirsuties capitis et thoracis nigra et alba, rarius unicolor nigra. Alae plerumque fortiter fumatae. 139 Abdomeu fasciis integris vel ex parte interruptis or- natum. 149 139 Scopa fulvo-aurea. Nigra, niveo-villosa; thorace albido-hirto in medio nigro. Abdomen nigrum, subtiliter punctatum, marginibus niveo-fasciatis, in detritis sohim lateribus niveo-maculatis. Fimbria aualis fusca. Alae fumatae. 14™"'. 169. soror L. Duf. Scopa uigra, subtus interdum pallida; rarius tota albida. 140 140 Spatium metathoracis cordiforme rugoso-clathratum postice linea transversa elevata termioatum. 141 Spatiura metathoracis indistinctura subtiliter rugulosum. 142 32 44 [458] 141 Abdomen coeruleo-micans, segmento secundo utrinque fovea ovali impressa. Thorax supra fere glaber. Seg- menta 4 et 5 utriuque albido-pilosa. 16 — IS""'". 10. Flessae Pauz. Abdomen vix coeruleo-micaus, segmento secundo fovea laterali nulla. Segmenta 2 — 4 utrinque albido-ciliata. 14™'". 11. nigrospina Thoms. 143 Scopa tota albida. Caput et thorax griseo-pilosa. Alae leviter infumatae. Antenuae thorace breviores flagello subtus piceo. Abdomen dense punctatuni, segmentis 2 — 4 utriuque niveo-maculatis. Fimbria aualis fusca. 9_li™m. 171, ornata Mor. Scopa uigra, interdum subtus albida. Caput et thorax plerumque plus minus uigro-hirta et alae fere semper fortiter fumatae. 143 14S Abdomen subcoriaceum (fein geruuzelt) subnitidum, segmentis 1 — 4 utriuque macula e pilis stratis uiveis subtriangulari ornatis. Caput uigro-hirtum. Thorax nigro- villosus, prothorace et scutello niveo-villosis. Pedes nigri, omnino uigro-villosi. Alae fuscae basi subhyalinae. 16—18""'. 172. lugubris Lep. Abdomen punctatum. 144 144 Mesouotum unicolor griseo-hirtum. Caput albido-pi- losum. Abdomeu sparsim punctatum, maculis utrinque tribus transversis griseo-albis. Alae parum infumatae. 16 — 18'"'". 174. Orenburgensis Schmied. (compta Ev.) Mesouotum totum vel ex parte nigro-hirtum. Maculae abdominis niveae. 145 145 Alae fere hyaliuae. Caput et thorax albo-hirta meso- noto atro-villoso. Abdomeu splendidum hinc illinc punctulatum, segmentis 1 — 4 utrinque macula nivea ornatis. Calcaria fusca. 15—16""". 175. fusco-calcarata Mor. (5 adhuc ignota.) Alae fortiter infumatae violaceo-micantes. 146 [459J 45 146 Corpus mediocre, 10™'". Segmeuta 2 — 4 utrinque ma- cula parva nivea ornata. Caput et thorax atro-pilosa. Abdomen subtilissime sparsim punctatum. Fimbiia analis et scopa nigrae. 176. sex-guttata Mor. Species majores. 147 147 Facies, prothorax et scutellum albo-hirta. Scopa subtus albido-micans. Caput superne nigro-villosum. Abdomen nitidum, segmentis 1 — 4 utriuque macula nivea ornatis. Femorum postica niveo-villosa. 16 — 18 '"'". 173. funebris Panz. Caput et thorax nigro-hirta. Scopa atra. Abdomen nitidum, subtilissime puuctatum. 148 148 Segmenta tria autica dimidio basali subtilissime et parce punctata. Margines segmentorum iutermediorum brunnescentes. Maculae laterales abdominis et pilis uiveis et bruuneis compositae. 13"^"'. 173. funebris Panz. var. nigro-barbata Mor. Segmenta omnia sat dense punctata. Maculae laterales niveae vel ciuereae. 15 — 17'"'". 173. funebris Pauz. var. macularis Kriechb. 149 Fasciae abdomiuis omnes integrae. 150 Fasciae plus minus interruptae. 173 150 Nigro-coerulea, ochraceo-pilosa. Abdomen subtiliter rugulosum, segmentis intermediis apice albido-fasciatis; fimbria anali fusca. Scopa ochracea. 11 — 12'""", 119. mucronata Mor. Corpus nigrum. 151 151 Segmenta 2 — 4 dimidio basali fascia brunnea tomeu- tosa sive velutina ornata. Fusco-griseo-pilosa. Scopa' alba. Fimbria aualis tomentosa, brunuea. Alae dilute flavescentes venis flavidis. 12'"'". 73. sericata Irah. Segmenta marginibus apicalibus fasciatis. 152 31* 46 [460] 152 Scopa tota, fimbria aiialis et facies nigro-hirta. Thorax supra fulvo-villosus. Abdominis segmenta 2 — 4 basi nigro-, apice fulvescenti-villosa. Pedes calcaribus pallidis. l^""". 165. nigriceps Kirby. Scopa saltim ex parte pallida. Clypeus rarissirae nigro-hirtus. 153 153 Scopa fusca, subtus et intus pallido-micans. Etiam fimbria analis fusca plus mimis pilis pallidis obtecta. Abdomen subtiliter rugulosum (in A. simillima praeterea sparsim puuctatum) fasciis ochraceis. '..':.;'; 154 Scopa pallida, plerumque fulva. Abdomen distincte punctatum (solum abdomen A. opacae subtiliter rugu- losum). 156 154 Thorax disco nigro-hirtus. Abdomen nigro-pubescens, segmentis 2 — 4 fasciis albidis ornatis. Pedes apice ferruginei metatarsis intus dense rufo-hirtis. 10 — 12'"'". 163. Listerella K. (denticulata K.) Thorax unicolor fulvesceuti-hirtus. 155 155 Clypeus linea lata laevi instructus. Abdomeu sub- tiliter rugulosum, segmento primo longe, 2 — 4 breviter griseo-pilosis, his fasciis stratis pallido-ochraceis ornatis. 10""". 164. pubescens K. (fuscipes K. Clypeus linea laevi haud instructus solum medio minus dense punctatus. Abdomen sat iiitidum subtiliter sparsim lateribus ruguloso-punctatum, segmento primo toto, 2 — 4 depressionibus ochraceo-hirtis, apice nigro-villoso. 10—12'^'". 166. simillima Smith 156 Abdomen subtilissime rugosum, segmentis late albido- fasciatis. Nigra, griseo-pubescens. Mesonotum rugulosura, opacum. Fimbria analis fusca. Scopa albida. Alae flavescenti-obscuratae, veuis ferrugineis. 12""". 167. opaca Mor. Abdomen distincte punctatum. Scopa rarissime albida. 157 [461] 47 157 Caput et tliorax maxima parte albo-villosa. Alae valde inlumatae. Segmenta marginibus niveo-fasciatis. Scopa fulvo-aui-ea. Fimbria analis fusca. 169. soror L. Duf. Caput et thorax vix albo-liirta. Alae plerumque byaliuae. 158 158 Autennae et pedes colore piceo (pechbraun). Mandi- bulae basi puucto fcrrugiueo. Thorax fortiter punctatus rufesceuti-griseo-pilosus. Abdomen subtiliter punctatum segmeutis 1 — 4 albo-fasciatis. Fimbria analis rufesceus. Alae fumatae. 14— 15™"\ 116. piceicornis L. Duf. Anteunae uigrae iuterdum apicem versus subtus pallidae. 159 159 Scopa albida. Thorax fortiter puuctatus ciuereo-rufo- hirsutus. Abdomen levissime punctulatum, nitidum, seg- meutis 1 — 3 margiuibus testaceo-lineatis, 1 — 4 fasciis griseo-albidis. Fimbria aualis rufesceus. Pedes fusco- ferrugiuei. Alae fumatae. 12""™. 121. griseo-balteata Dours. Scopa obscurior sohim in exemplaribus detritis plus miuus albicaus. 160 160 Fimbria analis fulva. 161 Fimbria analis fusca vel uigra rarius bruuuea. 167 161 Abdomeu iucurvatum, ovale, fere glabrum, subtiliter puuctatum, segmeutorum raargiuibus testaceis, albido-fa- sciatis. Caput et thorax uigro-rufo-hirsuta. Tarsi laete ferruginei. 11 """. 8. Campylogaster subglobosus Dours. Abdoraeu haud incurvatum. 162 162 Tibiae posticae cum tarsis laete ferrugineae vel rufae. 16B Pedes nigri solum tarsis totis vel apice ferrugineis. 165 163 Feraora postica obsure nifa. Caput et thorax albido- pilosa. Abdomeu latum depressum dense puuctatum albo-fasciatum. 12—13'"'". 122. picicrus Schenck. Femora postica nigra. Pedes tibiis intermediis et posticis tarsisque omnibus laete ferrugineis. Abdomen creberrime punctulatum. 164 48 [4621 164 Abdomen segmentis margine apicali testaceis fulvo- ciliatis. Thorax fulvo-hirtus. 11 — 12™'". 44, rufo-hispida Dours. Abdomen nudum, ovale, segmentis 2 — 4 niveo-fa- sciatis. 11""". 123. gravida Dours. 165 Thorax griseo-hirtuhis. Vena ordiuaria fere ante fur- cam. Faciae latae niveae. 14""". 154. chrysopyga Scheuck. Thorax totus vel ex parte rufesceuti-hirtus. 166 166 Thorax rufo- in medio nigro-hirtus. Abdomen de- pressum creberrime punctulatum, fasciis 2 — 4 albescen- tibus angustissimis. Scopa atro-ferrugiuea. Alae fere hyalinae, veuis nigris. 1.3 — 14""". 132. trachyderma Dours. Thorax uuicolor pallide fulvo-hirtus. Anteuuae subtus rufae. Tarsi ferrugiuei. Abdomen fasciis deusis fulve- sceuti-albidis. Scopa fulvida. 10—12""". 124. tridentata K. (rufitarsis K.) NB. Corpus magnum, 15""". Thorax albido-hirtus, meso- noto rufesceuti-villoso, cf. A. Fo usc olombi i Sichel. 167 Ahxe superiores nervo transverso ordinario fere ante furcam sito. Abdomeu segmentis veutralibus longe fimbriatis. Griseo-hirtula. Segmentum primum lateribus et limbo apicali pallido-pilosum, 2 — 4 conciune punctata fasciis 3 integris aibis ornata. Fimbria analis bruuuea vel fulvida. 14""". 154. chrysopyga Schenck. (integra Thoms.) Alae superiores nervo trausvcrso interstitiali vel plerum- que pone furcam. 168 168 Fimbria aualis uigra. Abdomen coucinue fortiter puuctatura parum uitidum. 16" Fimbria aualis fusca vel brunnea. 1*0 [463) 49 169 Clypeus et pectus albido-liirta. Mesonotum fulvescenti- villosum. Segraeuta 1 — 4 albido-fasciata. Tibiae posticae cuni metatarsis fulvo-hirtae. 12 — 14'"". 125. extricata Smith. (fasciata Wes.) Praecedeute minor. Clypeus thorax et fasciae abdomi- nis fulvescenti-pilosae. Scopa fulva. 126. fulvicrus K. 170 Corpus maguum, 15'"'". Facies albido-pilosa. Thorax albido-hirtus, mesouoto rufesceuti-villoso. Abdoraen creberrime punctatum segmeutis albido-fasciatis, firabria anali brunnea vel fulvesceute. Scopa-refescenti-grisea. Tarsi subtus fulvo-aureo-hirsuti. 115. Fonscolombii Sichel. Corpus mediocre. 10 — 12'^"". 171 171 Ahirum nervatura pallide testacea. Caput et thorax rufo-cinereo-hirta. Abdomen creberrime punctulatum, segmentis fasciis latis albido-rufis ornatis; ano fusco- piloso pilis ferrugineis iraraixtis. Scopa cinerea. 12°'™^ 118. strigosa Dours. Alarum nervatura fusca. Fasciae abdominis minus latae. 173 173 Thorax rufescenti-hirtus. Abdomen parura punctatum, nitidum, fasciis ochraceis, in detritis albidis. Scopa fulvescens. 10"^'". 129. decipiens Schenck. Thorax subtus albido supra rufescenti-hirtus. Abdomen sat nitidum, fortiter punctatura, fasciis niveis ornatura. Scopa rufescenti-cinerea. lO""". 117. Boyerella L. Duf. 173 Abdomen valde convexum apice incurvatura, nudura, segmentorum raarginibus testaceis, ano fulvo-hirsuto. Caput et thorax rufescenti-hirta. 174 Abdoraen plus minus planura apice haud incurvatum. 175 174 Abdomen subtiliter punctatum, fasciis albidis distiuctis. Pedes nigri, tarsis laete ferrugineis. 11 "'™. 2. Campylogaster subglobosus Dours. Abdomen irapunctatura. Pedes nigri, scopa densissiraa, fulvo-cinerea. 9— 10™"'. 3. Campylogaster abbreviatus Dours. 50 [464] 175 Abdomen snbtiliter alutaceum sive rugulosum (fein gerunzelt), rarius politum. 17o Abdomen distincte punctatnm. 190 176 Totum corpns nigro-coerulenm, ochraceo-pilosnm. cf. A. mucronata Mor. Corpus nigrura. 177 lv7 Firnbria analis fusca vel nigra. Scopa albida vel ilavida. Clypeus plerumque linea media Inevi instructus. 178 Fimbria analis fulva vel albida. 180 178 Scopa longa, alba, basi snpra nigra. Caput et thorax longe albido-pilosa, mesonoto brunnescenti. Abdomen nitidissimurn punctis elevatis piligeris. 11 — 12""". 63. mucida Kriechb. Scopa tota albida vel superne fusca. Abdonien sub- tiliter rugnlosum. 179 179 Thorax supra fulvesceuti-hirtns. Abdomen sat niti- dum segmentis 2 — 4 fasciis valde angustis albidis. Pedes nigri, scopa superne fusca subtus albida. Segmeutum sextnm area magna sulco laterali lato impresso. 10—11 '""\ .62. albicrus K. Thorax supra cinereo-pilosus. Abdomen nitidum segmeutis tribns intermediis griseo-fimbriatis. Scopa tota alba. 13 ™"\ 61. rotundilabris Mor. 180 Segmeuta rufo-limbata, interdnm subtus fere tota rnfa. Scopa alba. Alae hyalinae nervatura pallide ochracea. 181 Segmenta marginibns nigris, rarissime indistincte testaceis; vel scopa fnlva. 183 181 Species parva. 7 — 8 ™"'. Venter fere totns rufus. 74. ventralis Imh. Corpns mediocre, 10 """. Segmenta marginibus rufe- scentibus, intermediis basi sat dense breviter pnbescen- tibus, fere velntinis. 73. sericata Imli. (favosa Mor.) 182 Fimbria analis fulva. 18B Fimbria analis albida plernmque pilis nonullis fnl- vidis immixtis. 188 [465] 51 183 Thorax supra fere nudus, infra albido-hirtus. Scopa uivea. Flagellum subtus ferrugiueuin. Abdoraeu supra nitidum, fere laeve, segmentis tribus intermediis raar- gine apicali utrinque albido-ciliatis. 12 — 15"'"\ 106. nobilis Mor. Thorax supra fulvescentihirtus. Scopa fulva vel flavida. 184 184 Antennae et pedes teuues, nrticulis flagelli et tarsorura intermediis latitudine longioribus. Thorax supra fnlvido- hirtuhis. Abdomen sat elongatum, marginibus segmeu- torum testaceis, segmeutis 2 —4 fasciis angustis albidis, duabus primis interruptis. Scopa et fimbria analis fulvae. Tarsi ferruginei. 12 — 14'"". 59. bucephala Steph. Articuli flagelli (secnndo excepto) et tarsonim inter- medii latitudiue fere breviores. 185 185 Abdoraen opacum, mirginibus segmentorum valde depressis, 2 — 4 fulvo-ciuereo-fasciatis, fasciis duabus primis interruptis. Pedes nigri, tarsis et tibiis posticis rufis vel ferrugineis. Scopa fulvo-ciuerea. 11 — 12'"'". 131. circinata Dours. Abdomen sat nitidura, segraentis 2 — 4 albido-fasciatis. 186 186 Segmenta 2 et 3 utrinque late niveo-fasciata, quartura fascia integra. Thorax supra testaceo-hirtus, subtus albido-liirsutus. Tibiae posticae cum tarsis dilute rufe- scentes. 10 '"'". 158. hypopolia Perez. Species raajor vel abdoraeu fasciis angustis. i^t 187 Corpus sat raagnura, 14 """. Caput griseo-hirtuhim. Thorax supra fulvescenti-, subtus griseo-hirtus. Abdomen nitidulum, alutaceum, segmentis 2 — 4 albo-fasciatis, fascia prima Inte, secunda parura interruptis. Pedes tarsis omuibus cum tibia postica fnlvis. Vena ordinaria pone furcam. 155. xanthura K. (Wilkella K.) Gorpus mediocre, 10 """. Abdominis segmenta flave- scenti-vel albido-fasciata, fascia prima parura interrupta. Pedes tarsis omnibus tibiisque posticis rufis vel fulvis. Vena ordinaria interstitialis. 57. Ranunculorum Mor. 52 [466] 188 Segmenta intermedia raargine apicali dense albo-ciliata, solnm fascia antica interrnpta. Thorax snpra nifo-pube- scens. Scopa supra fulvo-grisea, subtus albida. 9 — 10 ™"'. 136. inconspicua Mor. Fasciae omnes iuterrnptae. Thorax supra fulvescenti- griseo hirtus. 189 189 Mesonotum conciune fortiter puuctatum. Ah\rum ner- vatura fere nigra. Segmenta 2 et 3 sohim strigis late- ralibus e pilis erectis uiveis. Tarsi articulis apicalibus rufis. Scopa albida. 10 """. 137. proxima K. (GoUinsonaua K.) Mesonotum sparsim subtiliter punctulatum. Alarnm nervatura rufa. Segmenta iutermedia fasciis late inter- rnptis albis. Tarsi omues uigri. 8 — 10'"™. 138. distinguenda Schenck. 190 Alae nigricautes. Scopa subtus alba. Species raagna, nigro-pilosa, facie utriuque griseo-hirta. Abdomen deuse crasse punctatum, scgmentis 2 — 4 fasciis interruptis albis. Femora postica subtus albo-villosa. Fimbria analis uigra. 16 — 18 ™"\ 168. spectabilis Smith. Alae fere hyaliuae. Scopa plerumque unicolor. 191 191 Scopa superne fnsca, subtus alba vel rufesceus. 192 Scopa uuicolor, fulva, fulvida vel albida. 193 192 Scopa griseo-fusca, subtus alba. Thorax parce griseo- pilosns, mesonoto nitidulo. Abdomen uitidnm, subtiliter puuctatum, segmentis 2 — 4 albo-fasciatis, fasciis dnabus anticis iuterruptis, fimbria fusca, lateribus albida. Pedes nigri. 7 '"™. 142. Shawella K. (coitana K.) Scopa superne fusca, subtus rufa. Caput et thorax albido-hirta mesouoto nigro - piloso. Abdomen dense subtiliter punctatum, fere glabrum, uitidulum, fimbria anali fusco-nigra, segmeutis 2 — 4 utrinque striga lata uivea. Alae apicem versus sat infumatae veuis nigris. l^'"-". 170. Korbi Schmied. [467] 53 193 Spatium cordiforme metathoracis crasse rugosum raar- gineque elevato circumdatnm. 194 Spatium cordiforme metathoracis subtiliter.rugulosura linea elevata haud circumdatum. 195 194 Abdomen subtiliter dense punctatum, segmentis albo- ciliatis, fasciis anticis iuterruptis. Scopa albida. 7 — 8 '"™. 159. coUetiformis Mor. Abdomen concinne crasse puuctatura, thorace latius, segraentis 2 et 3 utrinque albo-fasciatis, segraeuto quarto fascia integra. Antennae brevissimae, flagelli articulis 3 — 5 longitudine duplo latioribus. 8 ™™. 160. dissidens Schmied. 195 Metathorax utrinque villis deusis, lougis, incurvis, luteo-pallidis fimbriatus. Tibiae posticae nigrae rarius obscure rufae, rarissime hiteae. 196 Metathorax pilis brevioiibus minus dense obtectus. Tibiae posticae plerumque laete ferrugiueae. 203 196 Tibiae posticae cum tarsis omnibus hiteae. Scopa aurea. Fimbria aualis fusca. Caput et thorax fulvo- pilosa. Abdomen sat latum, depressum, concinne punc- tatum, segmentis 2 et 3 fasciis albidis interruptis, quarto fascia integra. 9 "'"'. 151. Mocsaryi Schmied. Pedes nigri vel tibiae posticae obscure rufae. 197 197 Abdomen nitidum, dense crasse punctatum, segmeutis 4 auterioribus late et dense albo-fasciatis, fasciis duabus primis interruptis, fimbria anali fuiva. Caput magnum, flagello subtus rufopiceo. Mesouotum nitidura, crasse punctatum, pilis brevibus lufo-brunneis dense obtectura. Tarsi 4 apicales rufescentes. Scopa ochracea. 8 — 11 '"'". 162. punctatissima Mor. Abdoraen subtilius punctatura, firabria anali plerumquc fusca. 198 54 [468] 198 FiDibria analis fulvida. Abdomeu dense et profunde punctatum, haud rugulosum. Tliorax fulvescenti-hirtus. Segmentum primum utrinque macnla parva albo-pilosa, 2 — 4 fasciis latis albidis, orauibus vel solura duabus primis interruptis. Scopa albida supra brunnescens. Pedes uigri, tarsis apice, interdum etiam tibiis posticis rufis. 9-10""". 147. combinata Clirist. NB. Simillima est 148. A. incisa Ev., sed raulto major, 12—13""". Fimbria analis fusca. Abdomeu minus fortiter dense punctatum. 9 — 10'"'". 199 199 Fasciae abdominis sat latae. 300 Fasciae abdominis angustissimae. Abdomen subtiliter puuctatum, nitidum, Thorax dense rufesceuti-hirtus. 301 300 Segmeuta 2 — 4= fasciis ochraceo-albidis, solnm fascia prima interrnpta, secunda et tertia integris. Thorax supra fulvescenti-hirtus. Scopa brevis et parum densa, ochracea, albido-micans. Abdomen concinne sed sub- tiliter punctatum, praeterea rugulosum, nitidulum. Pedes fere semper uigri, tarsis apice rufis. 149. propinqua Schenck. Segmenta 2 et 3 utrinque striga ochracea sive fasciis late interruptis, quartum fascia subinterrupta. Thorax rufescenti-villosus. Scopa brevis, rufescens. Abdomen latum, concinne punctatum. 150. separanda Schmied. 301 Flagelli articulus secundus duobus sequentibus simul sumtis aeqnalis. Tarsi fere omnes rufi. 152. dubitata Schenck. Flagelli articulus secundus duobus sequentibus simul sumtis multo longior. Tarsi uigri. 153. congruens Schmied. 303 Corpus magnum, 14—15'"™. Pedes nigri. 303 Species parvae vel mediocres, 8 — 12""". Tibiae posticae saepissime luteae. 30* [469] 55 203 Fimbria analis fulva vel aurea. 204 Fimbria analis fnsca vel nigra. 206 204 Thorax griseo-hirtulus. Caput et pectus albido-pilosa. Abdomen parum nitiduui, concinne subtiliter punctatum, fasciis tribus albis ornatum, prima paruin interrupta. Scopa flavida. 154. chrysopyga Schenck. Thorax flavido-hirtus. Abdomen fasciis fulvidisoinatum. 205 205 Fimbria analis dense aurea. Scopa densissima fulva. Abdomeu sat angustum, politum. Antennae subtus fulvae. 105. polita Smith. Fimbria et scopa parum densae. Abdomen latum, ovale, distincte pilosum. Antennae nigrae. 130. deceptoria Schmied. I 206 Fimbria analis fusca praecipue lateribus pilis ochraceis obtecta. Totum corpus cum pedibus fulvido-pilosum. Abdomen conciune crasse punctatum, segmentis 2 et 3 utrinque ochraceo-ciliatis, quarto fascia subinterrupta. 127. labialis K. Fimbria analis fere nigra. Abdomeu miuus dense punctatum, hinc magis nitidum. 128. flavilabris Schenck. 201 Segmenta 2 — 4 fasciis fulvo-einereis anticis interruptis. Abdomen creberrime punctulatum, opacum. Fimbria analis aurea. Thorax supra rufescenti-hirtus. Pedes nigri, tarsis et tibiis posticis rufis, scopa fulvo-cinerea. 11— l^"'". 131. circinata Dours. Fasciae abdominis albidae. A. fulvago et nigro-stinctu colore fimbriae analis et abdominis sculptura differuut. 208 208 Pedfs nigri solum tarsis apice plus minus rufis. 209 Tibiae posticae riifae vel luteae. 215 56 [470] 209 Area dorsalis, segmentis ultimi dorsalis iitrinque sulco lato impresso. Abdomen creberrime punctulatum, fasciis 3 niveis, prima vix interrupta. Caput et thorax albido- pilosa, mesouoto leniter fulvesceuti. Striga frontalis alba. Scopa argeutea. Fimbria analis fusca pilis albis satis obtecta. 9—10'"'". 135. argentata Smith. Area dorsalis segmenti ultimi dorsalis utrinque sulco angusto vel nullo. Fasciae anticae satis interruptae. 210 210 Fimbria analis nigra. Fasciae abdominis sordide ferrugineae. Thorax crasse puuctatus, ferrugineo-hirtus. Abdomen nitidum subtiliter punctatum, fere nudum, solum segmento primo rufescenti-hirtulo. Fasciae duae anticae iuterruptae. Scopa cinereo-ferruginea. Alae venis pallidis. 12—13"'"'. 133. nigro-stincta Dours. Fimbria analis fulvescens, lateribus plerumque pilis argenteis immixtis. Fasciae abdominis albidae. 211 211 Mesonotum et abdomen nitida, dense et crasse punctata. 196 Abdomen sive subtilissime punctatum, sive crasse punctatum et opacum. 212 ^12 Abdomen uitidum, segmentis subtilissime punctatis. 213 Abdomen ubique deusissime punctatum, praeterea subrugulosum, hinc parum nitidum. 214 213 Clypeus dense profunde punctatus. Scopa flavescens, subtus albida. Segmentum primum politum punctis sparsis impressis, reliqua segmenta densius punctata marginibus anguste testaceis, fasciis 3 albidis, duabus anticis late interruptis. Fimbria analis fulvida pilis argenteis sat obtecta. Plerumque tarsi omnes hitei. 8_9ram 139 lucens Imh. Clypeus subtiliter sparsim punctatus. Scopa nivea. Spatium metathoracis cordiforme permagnum, postscutello fere latior, granulato-rugulosum. Segmenta limbo apicali laevi, intermedia uiveo-ciliata, fasciis duabus anticis late interruptis. 8—9'""'. 67. cordialis Mor. [471] 57 214 Species mediocris, 10 — 12'"™. Segraeutum primum aluteceum, subtilissime puuctatura. Caput et tborax fulvescenti-griseo hirtula. Abdomen fere nudum, seg- mento primo utrinque macula albido-pilosa, 2. et 3. fasciis iuterruptis, quarto fascia integra oruatis. Scopa ochracea, in detritis albida. 156. convexiuscula var. fuscata K. Species subparva, 8 — 9'"'". Segmentum primura distincte et concinne punctatum. Ceterura speciei praece- denti simillima. 161. ventricosa Dours. 215 Segmenta intermedia fulvo-ciliata, marginibus testaceis. Fimbria analis et scopa fulvae vel aureae. Thorax ochraceo-hirtus. cf. A. fulvago et polita. Segmenta intermedia albido-fasciata. 216 216 Abdomen nitidum, subtilissime punctatum segmento primo polito parum punctato. 217 Abdomen phis minus opacum, creberrime punctatum, segmento primo dense ruguloso-punctato. 220 217 Fimbria analis fulvo-aurea. Caput et thorax parce ochraceo-hirtula. Striga frontalis fulvido-micans. Seg- menta 2 — 4 fasciis angustis albidis, duabus anticis late interruptis. Pedes tarsis omnibus et tibiis posticis hiteis. Scopa albida. 9—10'"'". 140. chrysosceles K. NB. A. crythrocnemis Mor. vix distingui potest. Fimbria analis fusca vel ochracea, lateribus pilis albidis plus minus obtecta. 218 218 Segmenta 3. et 4. basi fascia angusta alba ornata. Cano-pilosa, fronte et disco mesonoti nigro-hirtis. Ab- domen subtilissime punctatum, segmentis 2 — 4 apice albo-firabriatis, fascia prima subiuterrupta. Pedes postici tibiis et tarsis testaceis. Scopa deusa, brevis, albida. 11""". 141. basilinea Kriechb. Segmenta 3. et 4. basi haud fasciata. 219 33 58 [472] 219 Striga frontalis (iuter oculos et anteunas) nigricaus. Pedes postici tibiis tarsisque fulvis, scopa coucolore. Caput et tliorax griseo-hirtula, pilis nigris immixtis. Adomen segmeutis 2 — 3 utriuque albido-ciliatis, segmento quarto fere fascia angusta contigua. 8 — 9 '""'. 144. tarsata Nyl. Striga froutalis fulvido-micaus. Tarsi oumes lutei; tibiae posticae rarissime totae ferrugiueae,plerumque solum apice. Thorax supra ocliraceo-hirtuhis. Fasciae ab- dominis magis distinctae. 7—9'"'". 139. lucens luili. 220 Caput et thorax fulvo-pilosa. Fimbria analis fusco- brunnea (chocoladenbraun). Pedes tarsis omnibus, tibiis posticis totis et intermediis apice hiteis. Segmenta 2 et 3 fasciis iuterruptis albidis, cjuarto iutegra. Alarum nervatura ferruginea. 9'"'". 151. Mocsaryi Schmied. Caput et thorax ochraceo-vel griseo-hirta. Fimbria analis fulva. 221 221 Caput et thorax ochraceo-pilosa. Abdomen fere aeue- scenti-micaus, ruguloso-puuctatum, segmeutis 2 — 4 albido- fasciatis, fasciis duabus iuterruptis, fimbria auali fulva. Pedes postici tibiis et tarsis luteis, scopa coucolore. 12'"'". 156. convexiuscula K. Praecedenti simillima, capite et thorace parcius griseo- hirtulis, abdomine breviter ovali magis uitido, segmeuto primo utrinque striga albo-pilosa distiucta, reliquis segmeutis fasciis latioribus albis, fasciis 3 et 4 iutegris. 11'"'". 157. albo-fasciata Thoms. 1 Al)doraen totum vel pro parte rufum vel flavum. 2 Abdomeu nigruui, haud rufo-pictum, solum margiuibus segmeutorum inteidum rufescentibus. 27 [473J 59 2 Clypeus albidus vel flavus. 3 Clypeus niger. X4 3 Solum clypeus albidus vel flavus. Flagelli articulus secundus multo longior quam tertius. 41 Etiam frontis anguli inferui i. e. maculae juxta clypeum pallido-uotatae. 1 4 Alae valde fumatae. Abdomen angustum, segmentis 1 — 3 plus minus ruiis. Flagelli articulus secundus duplo longior quam tertius. 14—16'"'". 90. scita Ev. Alae leniter infumatae. 5 5 Corpus magnum, 14 — 16""". Clypeus punctis 4 nigris ornatum. Mesonotum et abdomen nitida. Plerumque abdomen solum marginibus apicalibus rufescentibus. 91. Hattorflana Fab. Corpus multo minus, 8 — 10'"'". Clypeus punctis 2 nigris ornatum. 6 6 Abdomen dense punctulatum. Nervatura obscura. Pedes nigri. 75. Cetii Schrank. Abdomen subtiliter rugulosum. Nervatura valde pallida. Margines segmentorum et tibiae posticae cum tarsis flave- scentes. 74. ventralis Imh. 7 Alae valde fumatae. Solum macula parva utrinque juxta clypeura albida. 14—16'"'". 90. scita Ev. Alae magis hyalinae. Macula triangularis juxta clypeum pallida. 8 8 Clypeus cum maculis hiteralibus flavidus. Abdomen segmentis 2 et 3 fere totis -rufis, 3 — 6 apice albido- ciliatis. 12—13""". 92. Schencki Mor. Facies pictura albida. d 33* 60 [4741 9 Antennarum flagellum ferrugineum, aiticulo secundo duobus vel tribus sequeutibus simul sumtis aequali. 10 Antennae supei'ne nigrae apicem versus plerumque piceae. . 11 10 Species parva, similis A. cingulatae. Scapus et arti- culi basales flagelli nigri. Pedes uigri, tarsis plus miuus rufescentibus. Abdomen solum medio rufum. Alae hyalinae nervis testaceis. 7 — 8 """. 95. genevensis Scliinied. Species magna. Antennae totae rufae. Plerumque totum fere abdomen rufum solum segmeuto quinto nigricaute, omnibus segraentis albido-fasciatis. Variat abdomine fere toto nigro. Pedes rufi, 12--15™'". 98. pulcherrima Schmied. 11 Antennae piceae (pechbraun). Abdomen segmeutis 1 — 3 ferrugineis, omnibus segmentis albido-fasciatis. Pedes rufescentes. 9 — 10'"'". 102. variabilis Smith (Picciolii Sichel). Antennae et pedes colore nigro. Segmenta vix albido- fasciata. 12 125 Segmeuta marginibus fulvescentibus, 2 et .3 utriuque rufopicta. Venter rufesceus. Clypeus pilis longis albis obtectus. 6'"'". 76. Potentillae Panz. Segmenta 2 et 3 fere tota rufa. 13 13 Segmentum ventrale sextum emarginatum angulis latera- libus dentiformibus. 8— 9'""\ 93. cingulata Fab. Segmentum ventrale sextum iutegrum. 7 — 8""". 94. laticeps Mor. 14 Mandibulae elongatae basi subtus dente spiniformi in- structae. * 15 Maudibulae basi subtus inermes, rarius deute lato triangulari munitae. Ifi [475] 61 15 Pedes nigri, soliira tarsis pius minus pallidis. Flagelii articuius secuudus rauito brevior quam tertius. Segmeuta 2 et 3 interdum tota rufa. 10—12"™. 78. spinigera Smitii. Tarsi, tibiae anticae apicera versus, posticae totae fulve- scentes. Segraenta antica soium raarginibus rufescentibus. 8—10"". 79. ferox Smith. 16 Abdoraen segmentis 1 — 5 rufis. Pedes cum tarsis nigri. Caput et tiiorax nigro-villosa. 10"". 85. sardoa Lep. Abdominis pictura rufa minus extensa. Caput et thorax pleruraque fuivescenti-viiiosa. Tibiae et tarsi interdum paiiida. 17 17 Caput, thorax et pedes aibido-villosa. Antennae tiiorace vix iongiores. Pedes nigri. Abdomen subtiliter punc- tatum, soium segmento primo ferrugineo. Alarum ner- vatura obscura. 10"". 99. Eversmanni Rad. NB. Aegre distingui potest A. Radoszlcovsicyi Schmied. (fasciata Rad.) Caput et thorax fuivescenti-viiiosa vei aiia abdominis et pedum pictura. 18 18 Scuteiium et postscutelium nec non macuia segmenti primi fusco-ferruginea, Maudibuiae validae. Antennae thorace fere iongiores iiagelio subtus luteo. Caput et thorax brunueo-iiirta. 12—13"". 89. Dagestanica Rad. Scuteiiura et postscutellura haud rufa. Abdoraen aiiter pictura. 19 15) Facies nigro-viilosa piiis fuivis interraixtis. Segmenta 1 — 3 plus rainus rufa, 2 — 4 albido-ciiiata. Pedes nigri tibiis posticis apicem versus ferrugineo-macuiatis. Ner- vatura testacea. 12"". 86. basalis Sichel. Facies rarissime piiis paucis nigris intermixtis. 20 62 [476] 20 Anteiinae thorace breviores articulis subarcnatis. Tarsi et tibiarmn apices rnfo-testacei. Abclomen punctatuni segmentis 1 — 3 marginibus rufesceutibus. Spatium metathoracis cordifonne valde rugosum. 12""". 80. decorata Smith. Antennae longiores vel pictura et sculptuia differentes. 21 21 Abdomen subtilissime rugulosum. 22 Abdomen punctatum. 24 22 Tibiae posticae cuni tarsis rufescentes. Segmenta intermedia albido-ciliata. Antennae thorace paulo breviores, articulo tertio quarto parum lougiore. 103. transitoria Mor. NB. Hic collocandi sunt mares adhuc ignoti A. croceiventris Mor. et Oulskii Rad. Pedes nigri. Antennae longae, articulis subarcuatis, tertio quarto multo breviore. Caput, thorax et pedes fulvescenti-cinereo-villosa. 23 2r5 Tliorax, pedes et abdomeu pilis sat brevibus vestita. Abdomen parce sed distincte punctatum. Alae nervis testaceis. 12""". 88. austriaca Panz. Thorax, abdomen et praecipue femora pilis longis villosa. Abdomen vix punctatum. Ceterum praecedenti valdc similis. 10—11'""'. 87. lombardica Schmied. 24 Flagelli articuhis secundus tertio brevior vel aequalis. 25 Flagelli articuhis secundus tertio multo longior. 26 25 F^lagelli articuhis secundus paulo brevior quam tertius. Spatium cordiforme metathoracis crasse rugosum. Seg- menta 1 et 2 plus miuus rufa. Tibiae posticae interdum fulvae. 12— 14""'\ 100. Magrettiana Schmied. Antenuae longae articiilo tertio quarto multo breviore. Spatium cordiforme subtiliter rugulosum. Segmenta 2 et 3 plus miuus rufa. 12 — 14""". 88. austriaca Panz. [477] 6 3 2fi Pcdes postici nigri. Caput tliorace distincte latius auteuuis vix tlioraci.s lougitudiuc, flagelli articulo secuudo fere tribus sequentibus aequali. 11 — 13""". 81. florea Fab. Tarsi postici laete rufi ; etiam tibiae basi et apice rufo- maculatae. Caput thoracis latitudine, anteuuis tlioracis apicem attiugeutibus flagelli articuio secundo duobus sequeutibus aequali. 10""". 83. alpina Mor. 27 Clypeus albus vel albidus. 28 Clypeus uiger. 66 28 Linea angusta infra juxta oculos albida. 29 Orbita nigra vel maculae triangulares juxta clypeum albidae. 30 29 Abdomen dense subtiliter punctatum, segraentis margine apicali rufescentibus, tribus posticis albido-subciliatis. Clypeus niveo - barbatus. Flagelli articulus secuudus tertio fere triplo longior. Caput et thorax griseo-hirtula. 8 """. 145. orbitalis Mor. Olivaceo-micans, supra rufescenti-griseo-hirtula, ab- domiuis apice fulvescenti. 11 — 12"'™. 131. circinata Dours. 30 Sohim clypeus albidus vel llavidus. 31 Etiam maculae juxta clypeum albidae vel flavidae. 50 31" Abdomen apice valde incurvatum, convexum, albido- fasciatum, marginibus tertaceis. Clypeus flavidus puuctis duobus uigris, albo-liirtus. 10—11"'"'. 2. Campylogaster subglobosus Dours. Abdomen haud incurvatum. 32 32 Mesonotum et abdomen glabra, nitida, vix punctulata. Clypous eburucus, punctis 4 parvis nigris. Flagelli articulus secundus lougus tribus sequentibus simul sumtis aequah's. Segmenta abdominis marginibus rufescentibus. 14—15'"'". 91. Hattorfiana F. var. Mesonotum et abdomen distincte punctata vel species minores. 33 64 [478] 33 Tliorax et segmeuta 3 autica dense rufo-villosa, seg- lueuta reliqua uigro-pilosa. Facies aibido-villosa. Pedes p(?stici tarsis et tibiarura apice rufis. 10 — 12'""'. 180. nigrifrons Suiitli. (Tscheki Mor.) Abdomen aliter pilosum. 34 34 Segmenta intermedia fasciis vel maculis albidis rarius fulvidis ornata. 35 Segmeuta iuterraedia fasciis nullis. 43 35 Segmenta intermedia maculis albidis ornata. Caput et thorax griseo-hirta. Autenuae thorace lougiores, articulo tertio quartum dimidio supcraute. 9 — 11""". 171. ornata Mor. Segmenta iuterraedia fasciis oruata. Caput et thorax haud griseo-hirta. 3(5 36 Abdomen phis minus hirtum. Species mediocres vel maguae. 37 Abdomeu fere nudum, vel species sat parvae. 39 37 Abdomeu segmeuto primo rufesceuti-reliquis uigro- hirtis, ano rufesceuti. Autennae nodulosae, piceae. 10""". 116. piceicornis L. Duf. Abdomeu uuicolor fulvescenti-hirtum. 38 38 Abdomen densissime fulvesceuti-hirtum, fasciis 2 — 4 cinerasceutibus, ano uigro. Clypeus flavus punctis duobus nigris. 14""". 181. heteroxantha Sichel. Abdomeu sat dense sed breviter pilosura, auo fulve- sccuti. Clypeus flavus puuctis quatuor uigris. 13 — 14™"\ 128. flavilabris Schenck. 39 Tibiae posticae totae vel ex parte et tarsi oranes colore laete luteo. Clypeus albidus puuctis duobus uigris. Flagelli articulus secuudus duobus sequcntibus coujunctis aequalis. 8'""'. 140. chrysosceles K. Pedes uigri, rarius tarsis porticis ferrugiueis. 40 [479] 65 40 Fasciae abdoraiuis latae, integrae, rufescenti-albidae. Caput et thorax rufesceuti-hirta. Pedes nigri, tarsis rufo-hirtis. Alae hyaliuae, veuis pallide testaceis. 12""". 118. strigosa Dours. Fasciae abdominis sat augustae. 41 41 * Abdomen fulvido-fasciatum. Clypeus parce ochraceo- hirtus. Flagelii articukis secundus duobus sequentibus simul sumtis longior. 11"'"'. 130. deceptoria Schmied. Abdomen albo-fasciatum. Clypeus dense albido-hirtus. 42 42 Caput superue et mesonotum rufescenti-cinereo hirtula. Clypeus flavus punctis duobus uigris, deuse albido-hirtus. Abdomen apice fulvo-pilosum, segmentis 2 — 4 albo- fasciatis. Tarsi aureo-ferrugiuei. 10"™. 123. gravida Dours. Praecedenti similis. Abdomeu ano fusco. Pedes nigri. 9'"™. 117. Boyerella L. Duf. 43 Caput et mesouotum cyanea. Flagellum subtus testaceum, articulo secundo longo. Abdoraeu niarginibus segmen- torura rufescentibus. Alarum nervatura fusca. 7—8""". 77. cyanescens Nyl. Caput et thorax nigra. 44 44 Abdomen elongatum, convexum, pilis griseis, stratis, sericeis (seidenglanzend) obtectum. Caput thorace paulo latius, facie albo-barbata. Mesouotum griseo - villosum. Alae ilavescentes venis testaceis. 9 — 10"'™. 73. sericata Imlu Abdomen liaud sericeo-pilosura. 4o 45 Abdomen segmentis duobus auticis albicanti-reliquis uigro-villosis. Clypeus flavus, uiveo -baibatus, puuctis duobus nigris, apice uigro-raargiuatus. Flagelli articulus secuudus valde clongatus. 10 — 11""". 33. albo-picta Rad. Abdominis hirsuties uuicolor. 40 66 [480] 46 Abdoinen ruguloso - granulatuni, aenescenti - micaus. Totuni corpus dense ocliraceo-liirtuiu. Clypeus Havidus puuctis duobus uigris. Flagelli articuius secuudus elou- gatus. Alarum nervatura pallida. 10 — 12""". 39. fulvescens Smith. NB. Mesouotum et abdomeu fulvesceuti-villosa. Macula parva ovalis albida juxta clypeum, cf. A. Schmiedeknechti Magr. Abdomeu fcrc laeve, subtilissime puuctulatum vel aciculatum (nadelrissig). Species minores. 47 47 ^bdomen basi segmentorum distiucte punctulatnm, marginibus auguste testaceis. Tarsi postici laete ferruginei. 48 Abdomen subtilissime alntacenm, haud punctulatum, depressiouibus rufesceutibus. Alarum uervatura testacea. 49 48 Flagelli articulus secuudus tribns sequentibus simul sumtis aequalis. Caput et thorax albido-villosa, pilis fnscis immixtis. Alarum uervatura fusca. 8"*"^ 144. tarsata Nyi. Flagelli articuhis secuudus sohini duobus sequeutibus simul sumtis aequalis. Caput et thorax fulvescenti- griseo-vilk)sa. Alarum nervatura testacea. 8"'"\ 140. chrysosceles K. 4 Maudibulae validae, longae. Antennae thorace lougiores. Clypeus flavidus, deuse ct louge albo-hirtus. Caput et thorax griseo- villosa. Abdomeu lauceolatum, piceum (pechbraun). Pedes picei, tarsis ferrugiueis. 8 — 10"'"'. 74. ventralis Imli. Mandibnlae breves. Auteuuae thorace vix lougiores. Clypeus flavus. 5"'"'. 64. tenuis Mor. 50 Autenuarum flagellum rufum vel fulvum. 51 Fhagelhim uigrnni vel solum infra apice phis miuus ferrugineum. 54 [481] 67 51 Autemiae tennes thorace longiores, flagello Inlvo. Totnn) corpn.s coernlenin, densissime, praecipnc subtns, albido- villosum. Clypens margiuc medio spiua vaide elongata arraatus. 9—10™'". 119. mucronata Mor. Corpus nigrnm, clypco inermi. Autenuae flagello ferrugineo. 52 52 Species parva, 6 — 7'"'", griseo-hirtnlo. cf. lucens Imh. Spccies raajores, mesonoto rufescenti-hirto. 5»3 53 Tliorax rufescenti-hirtns. Segmentnm primnm griseo- hirtnlum, 2. et 3. fere nuda, reliqua fnlvo-hirta. Venter maxima parte rufns. 12""". 120. insolita L. Dnf. Thorax snbtns albido-villosus, mesonoto rnfescenti-hirto. Antennae feirngineae, articnlis 4 primis nigris. Abdomen snbtiliter pnnctatum, segmentis albido-vel fnlvido-fasciatis. 12™"\ 115. Fonscolombii Sichel. Cf. etiam A. pulcherrima Schraied. 54 Solnm macula parva juxta clypeum albida. 55 Jnxta clyponm macula magna fere nsque ad orbitae internae medium albida vel flavida. 57 55 Species parvae, 6 — 7""". 56 Species mediocres. 62 56 Nigra, griseo-hirtula, segmentis basi snbtilissime punc- tnlatis, marginibns vix testaceis, intermediis ntrinqne albo-ciliatis. Clypeus et macnla ntrinque parva eburnea. 142. Shawella K. Praecedenti similis, segmentis autem veutralibus tertio et qnarto dis(;o tuberculo dentiformi munitis. 146. dentiventris Mor. 57 Mesonotum rufesccnti -hirtnm, disco nigro. Abdomeu densissime punctatnm, opacnm, ano fnlvesconti. Pedes nigri. Alarnm nervatnra nigra. Clypens flavns punctis dnobns nigris. 12 — 13'""'. 132. trachyderma Donrs. Hirsutics mesonoti unicolor. ' 58 68 [482] 58 Species magiia, 14 — 15'"™. Facies densis.siiue albo- villosa. B'Jagellum subtiis testaceum. Auus tulvescens. 112. limbata Ev. vel 113. elegans Gir. Species minores, A. cariuata excepta, quae abdominis liirsutie dignoscitur. 59 59 Abdomen fere nudnm, nitidulum, subtiliter punctatura, segmentis apice ferrugineo- ciliatis, auo nigro. Pedes nigri. Alarum uervatura pallida. 12""". 133. nigro-stincta Dours. Abdomeu plus minus pilosum. 60 60 Abdomen liaud fasciatum. 61 Abdomen marginibus segmeutorum fasciatis. 64 61 Tibiae posticae cum tarsis omnibus rufescentes. Mau- dibulae magnae. Flagelli articulus secundus sequentibus duobus simul suratis aequalis. 7—8 '"™. 143. erythrocnemis Mor. Mandibulae breves. Species majores. 63 62 Mesouotum et abdomen dense fulvesceuti-fere rufesceuti- hirta. Macula parva ovalis juxta clypeum ab oculorum margine remota flavida. Flagelli articulus secuudus duplo lougior quam tertius. Abdomeu grauoso - rugulosura. 11 — 12'"'". 31. Schmiedeknechti Magr. Abdomeu sat parce pilosum. 63 63 Thorax supra ochraceo-pilosus. Abdomen aciculatum, vix punctulatum. Clypeus et auguli laterales faciei flavi. 11—12""". 107. truncatilabris Mor. Ubique griseo-pilosa. Abdomeu distiucte punctulatum. Clypeus et auguli laterales faciei eburuei, 12'"'". 108. paliuri Mor. NB. Solum raacula punctiforrais utriuque albida. cf. A. deceptoria Schmied. [483] 69 64 Abdoraen elongatum, nitichim, subtilissime pnnctulatum, segmentis margine apicali decoloratis et dense fulvo- ciliatis, ultimo longitudinaliter carinato. Antennae capite parum longiores articulo tertio sequentibus duobus con- junctis longiore. Thorax supra fulvo-pilosus. 16 — 17'"'". 134. carinata Mor. Species miuores segmeuto ultimo liaud carinato. 65 65 Segmenta 1 — 5 fasciis integris fulvescentibus. Abdomeu valde couvexum. Clypeus cum maculis lateralibus flavidus. 12'"'". 129. decipiens Schenck. Fasciae anticae plus rainus interruptae. Abdoujen minus convexum. Flagelli articulus secundus duobus conjunctis longior. Totura corpus flavescenti - hirtuui. Clypeus ut in praecedente, interdum carneo-albidus. 12—14'"'". 127. labialis K. NB. A. clypeata Schenck. sine dubio varietas hujus speciei. 66 Abdomen glabrum vel plus minus pilosum, fasciis vel raaculis distinctis uullis, attamen segraeutis interdum parce ciliatis. 67 Abdomen marginibus segmentorum distincte fasciatis vel maculis lateralibus e pilis albis ornatum. lo»> 6/ Antenuae et pedes colore ferrugineo. Thorax cinereo- fusco-hirsutus. Abdomen subtilissime punctulatum, seg- mentis 1—4 densissime cinereo-, reliquis ferrugineo- villosis. Alae parum fumatae nervatura testacea. 10'""'. 186. arietina L. Duf. Antennae solura subtus apice interdura ferrugineae; vel alae nigricantes. . 68 68 Mandibulae validae, longae, curvato - falcatae. Caput teraporibus inferne plerumque distincte angulosis. 6J) Mandibulae simplices, liaud falcatae. Caput temporibus inferne semper rotundatis. 88 70 [484] 69 Maudibnlae basi deute vel spina muuitae. 'JO Maudibulae basi iueruii. 79 70 Maudibulae basi spiua liueaii anuatae. 71 Maudibulae deute plus miuus triangulari muuitae. 73 71 Anteuuae longae articulo tertio qnarto fere dimidio breviore. Tibiae posticae uigrae. Abdomeu segraeutorum margiuibus rufesceutibus. Spiua longa, 10—12'"'". 78. spinigera Smith. Praecedenti similis, flagelli autem articulo secundo tertio parum breviore. Tibiae posticae cum tarsis ochraceae. Spiua brevior. 79. ferox Smith. •73 Pedes sordide ferrugiuei sive picei (hell pechbrauu). Alarum uervatura testacea. 73 Pedes maxima parte uigri. 74 ■yS Flagelli articulus secundus tertio distincte longior. Clypeus albo-barbatus, utrinque pilis nigris immixtis. Caput et thorax cauo-hirta, interdum pilis fuscis plus miuus iuspersis. 10'"'". 51.praecoxScop.var. (clypeataSmith.) Flagelli articulus secundus tertio aequalis. Caput et thorax ochraceo-hirta. Abdomeu obscure piceum. Vena ordiuaria distincte ante furcam. 9 — 10'"'". 52. mitis Perez. "^^ Flagelli articulus secundus tertio fere dimidio brevior. Caput temporibus haud angulosis. Caput, thorax et ab- dominis basis fulvescenti-hirta. 12 — l^"'". 27. Trimmerana K. Flagelli articulus secuudus tertio lougior vel aequalis, vix paulo brevior. Species minores. 75 •75 Flagelli articulus secundus tertio distincte lougior. 76 Flagelli articulus secundus tertio aequalis. 78 ^Q Mandibulae basi dente brevissimo instructae. Flagelli articulus secundus tertio vix dimidio longior. Mesonotum et abdomiuis basis fulvescenti-hirta. Abdomeu ceterum fere glabrura. 9 — 12'"'". 53. varians K. Mandibulae basi deute valido instructae. Fkigelli articulus secuudus tertio fere duplo longior. 77 [4851 71 77 Thorax et abdomen dense fulvescenti-villosa. Facies ochraceo-albido barbata, utriuque pilis uigris imunxtis. Tarsi postiei fenugiuei. 10—12"'"'. 177. fulva Schrank. Totum corpus griseo-hirtuhim, facie albido- villosa, supra et utriuque pilis cauis et uigris immixtis. Tarsi postici fusci. 8—10™'". 51. praecox Scop. 78 Pedes tarsis et tibiarum posticarum apice rufis. Albido- hirtula, thorace superue rufescenti-piloso, abdomine fere glabro, segmento primo pilis longis ochraceis. 10 — 12""". 55. fucata Smith. Praecedeuti simillima, pedibus autem uigricautibus. 54. lapponica Z» tt. 79 Abdomen deuse griseo-villosum. Caput thorace latius temporibus postice rectangulatis, dense et longe albo- villosnra, facie ntrinqne et supra pilis uigris imuiixtis. 12 — 13""". 185. nycthemera Imli. Abdomen parce pilosum. 80 80 Flagelli articuhis secuudus tertio fere dimidio brevior. Caput, thorax et abdominis basis fulvescenti - hirta. 12 — 14""". 27. Trimmerana K. Fhigelli articuhis secundus tertio aequalis vel lougior. 81 81 Flagelli articuhis secuudus tertio aequalis. 7S Fhigelli articulus secundus tertio saltim dimidio loagior. S2 82 Articuli flagelli valde tenues, elongati; secundus dimidio longior quam tertius. Caput multo latius quam thorax. 8J> Articuli flagelli haud attenuati. 84 83 Caput, thorax et abdomiuis basis fulvesceuti-hirta. Abdomen subtiliter rugulosum, marginibus segmeutorum praesertim ventralium late rufescentibus. Tarsi ferrugiuei. Mesonotum dense puuctnhitum, opacum. Alarum ner- vatura testacea. 10—14'"", 59. bucephala Smith. NB. Caveas ne hauc speciem confundas cura A. varianti, quae flagello sat crasso et marginibus seg- mentorum vix testaceis differt. Ut A. bucephala, mesonoto autem nitido, sparsim puuctato, alarum nervatura obscure ferrugiuea, abdomiuc thorace latiore. 10—12'"'". 60. megacephala Smith. 72 [480] 84 Flagelli articulus secundus tertio vix dimidio longior. cf. A. varians K. Flagelli articulus secuudus tertio duplo vel triplo longior. 83 85 Anteunae breves, articulo flagelli secundo tertio triplo lougiore, reliquis latitudiue fere brevioribus. Fulvido- pilosa, capite maguo, abdomine nitido, subtilissime hinc illiuc punctato, marginibus rufescentibus. 8 — 9 '"'". 57. ranunculorum Mor, Antenuae sat longae, articulo flagelli secundo tertio duplo longiore, sequentibus latitudine longioribus. 86 86 Pedes postici tarsis et tibiarum apice rufis. Griseo- hirta, mesonoto pilis ochraceis immixtis, facie utrinque nigro-villosa. Abdomeu marginibus segmentorum testaceis. Alarum nervatura fusca. 10—12""". 178. Clarkella K. Pedes nigri. Species robustae. 87 87 Caput et thorax dense albido-villosa, capite pilis uigris immixtis. Abdomen latum, ovale, nitidum, parce albido- pilosum. Pedes tibiis et tarsis ochraceo-hirtis. Alae fere hyalinae, nervis pallidis. 12 — 15""'\ 17. ovina Klug. (pratensis Nyl.) Capiit supra, mesonotum et abdominis basis griseo- hirta, ceterum uigro - pilosa. Abdomeu minus latum, uitidum, fere impuuctatum. Clypeus protractus. Alae sat fumatae, veuis fuscis. 12—15""". 6. nasuta Gir. 88 Abdomen coeruleo-vel viridi-micans. 89 Abdomen nigrum. 96 89 Abdomen coeruleo-micans. 90 Abdomen viridi-aenescens. 94t 90 Anus rufescens vel fulvescens. Caput et thorax cinereo-hirsuta. Abdomen convexum, glabrum, nitidum. Pedes nigri, albido-hirti, tarsis apice ferrugiueis. Alae hyaliuae. 8—10'"'". 32. metallica Rad. Auus nigricans. Alae plerumqne fumatae. 91 [487] 73 91 Flagelli articulus secmidus tertio multo lougior. Caput et thorax albo-pilosa. Spatium oordiformecrasse rugosum. Abdomen nitidum, dense punctatum, basibus et lateribus segmentorum breviter albo-pilosis. Alae valde fumatae violaceo-micautes. 15""". 10. Flessae Pauz. Flagelli articulus secundus tertio brevior vel subaequalis. 92 92 Caput nigro-villosum. Spatium cordiforme metathoracis crasse rugosum. Mesonotum griseo-vel nigro-hirtum. Flagelli articulus secundus tertio brevior. Alae sat fumatae. 14—15"'"'. 5. pilipes F. Caput albido-villosum. Area cordiformis subliliter rugulosa. 93 93 Flagelli articnhis secundus latitudiue longior, sequenti aequalis. Abdomen fere impuuctatum. Caput et thorax albido-villosa, facie utrinque et disco mesonoti pilis nigris imraixtis. Abdomen albido-hirtulum. Alae fere hyalinae. 12— 16""'^ 7. cineraria L. Fkigelli articuhis secundus latitudine haud lougior. tertio distincte brevior. Abdomen punctulatum. Alae marginibus sat fumatis. 12'"'". 8. fumipennis Schmied. 94 Abdomen granuloso-rugosum. Totum corpus fulvescenti- griseo-villosum. Flagelli articulus secuudus tertio duplo longior. 12—15'"'". 30. nigro-olivacea Dours. NB. Caveas ue cura A. Taraxaci confundas. Abdomen distincte punctatura. Flagelli articulus secundus tertio aequalis (etiam A. Mouffetellae?) 95 95 Fulvescenti-pilosa, facie utrinque pilis nigris phis minus immixtis, segmeutis 4 — G uigio-pilosis, pedibus uigris. Antennae thorace breviores. 12 — 15'"'". 22. nigro-aenea K. Pedes postici tarsis et tibiarum apice ferrugiueis. Antennae thoracis lougitudiue. Ceterum praecedenti simillima. 26. MouflFetella K. NB. Hic forsitan coUocandus est (5* adhuc iuguotus A. aeueiveutris Mor. 7—8""". 34 74 [488] 96 Caput sub auteuuis totuiu vel maxima parte uigio- villosum. 97 Caput sub antennis pallido-villosum facie iuterdum pilis uounullis nigris utriuque immixtis. 111 97 Spatium metathoracis cordiforme crasse rugosum linea elevata circumdatum. 98 Spatium cordiforme subtiliter rugosum vel laeve. 103 98 Antenuarum flagellum rufesceus articulo secundo duobus sequentibus simul sumtis aequali. Alae nigricantes. Tarsi rufescentes. Totum corpus nigro-pilosum. 14 — 16™'". 4. dilecta Mocs. Antennae nigrae. Alae plerumque liyalinae. 99 99 Corpus totum vel maxima parte nigro-pilosum. 100 Corpus fulvescenti-pilosum, alis liyaliuis, flagelli articulo secuudo tertio aequali. 101 100 Alae plus minus fumatae. Abdomeu totum atropilosum. Mesonotum saepe cauo-hirtum. Pedes toti uigro-pilosi. Flagelli articulus secundus tertio distincte brevior. 12 — 14'"'". 5. pilipes F. Alae hyalinae uervis ferrugiueis. Abdomen uigro- pilosum, segmeutis 2 — 4 raargine utrinque albo-ciliatis. Pedes apicem versus fulvido-pilosi, tarsis ultimis ferru- gineis. 9—10'"'". 9. capitalis Smith, 101 Pedes postici uigri. Thorax fulvesceuti-griseo-hirtus. Abdomen sat dense ochraceo-hirtulum. 10 — 12'"'". 25. bimaculata K. Pedes postici tarsis et tibiarum apice ferrugineis. Thorax dense fulvesceuti-hirtus. 102 102 Clypeus fere semper pilis fulvis immixtis. Pectus fulvo-vel griseo-hirtum. Abdomen sat dense fulvido- pilosum. 12—15'"'". 19. tibialis K. Clypeus uigro-pilosus. Pectus uigro-vel fusco-hirtum. Abdomen fere uuduin. Statura gracilior. 21. Morawitzi Thoms. [489] 75 103 Species parva, G — 8 '"™. Abdomeu dense subtilissime rugulosum, fere uudum, margiuibus segmeutorum pilis albidis parce ciliatis. Thorax ochraceo - vel griseo- hirtulus. 65. parvula K. Species majores, 10 — 16'""\ 104 104 Alae fere nigrae, violaceo-micautes. Totum corpus plerumque nigro-pilosum. 105 Alae liyalinae, rarius plus miuus fumatae. Corpus haud totura nigro-pilosum. 106 105 Autennae nigrae, flagelli articulo secundo tertio vix paulo longiore. Nigro-pilosa, prothorace interdum griseo-vel ochraceo-hirto. 14 — 16'""'. 1. morio Brulle. Flagellum rufescens, articulo secundo tertio et quarto simul sumtis aequali. Tarsi rufescentes. 14 — 16""". 4. dilecta Mocs. 106 Thorax superne nigro-villosus. 98 Thorax superne pallido-hirtus. 107 107 Segmenta veutralia 3. et 4. basi impressione transversa subarcuata profunda. Corpus cum pedibus griseo-pilosum, vertice fusco, abdomiue dorso segmentis 2 primis dense, tertio basi griseo-pilosis, 4. et 5. fusco-pilosulis, ventre fimbriis pallidis. 14™"'. 14. pectoralis Perez. (vitrea Thoms.) Segmenta ventralia 3. et 4. basi haud impressa vel pectore nigro. 108 108 Nigro-pilosa solum thorace supra deuse rufescenti-hirto. Alae sat fumatae. Fhigelli articulus secundus tertio aequalis. 12 — 16'"'". 12. thoracica F. Mesonotum fulvescenti-vel griseo-hirtum. 109 109 Thorax rufescenti-hirtus, mesouoto disco nigro-villoso. Abdomen subtiliter punctatum, segmentis 1 — 4 rufesceuti- hirtulis, reliquis nigris. Pedes uigri. Alae hyalinae, nervis testaceis. 9 '"'". 24. nigro-sericea Dours. Hirsuties thoracis supra unicolor. 110 34* 76 [490] 110 Caput et tliovax nigro-hirta, mesonoto autem fulvescenti- vel griseo-villoso. Abdomeu sat nitidum, vix puncta- tum, fulvescenti-hirtulum, apicera versus nigro-pubescens. Pedes ochraceo-hirti. Flagelli articulus secundus tertio paulo longior. 8—10'"'". 45. Gwynana K. Caput, thorax et segmenta 1 — 3 dense tulvescenti- hirta, facie pilis nigris phis minus immixtis. Segmenta 4 — 6 uigro-pilosa. Abdomen distincte puuctatura. Pedes fulvesceuti-hirti. Flagelli articuhis secuudus tertio paulo longior. 12 — 15""". 22. nigro-aenea K. 111 Segmeuta ventralia 3. et 4. iuterdum etiam 5. basi impressione ti-ansversa subarcuata profuuda. Flagelli articulus secundus tertio aequalis. 112 Segmenta ventralia 3. et 4. basi haud impressa. 114 112 Ciypeus densissime pilis longis albidis vestitus, hiuc ejus sculptura inconspicua. Thorax supra rufescenti-villosus. 12—15""". 15. nitida K. Clypeus minus dense hirtus; itaque sculptura apparet. Margines segmentorum rufesceutes. 113 113 Segmentum primum praecipue utriuque pilis longis albidis vestitum. 12 — 15""". 16. Lichtensteini Perez. Segmeutum primum breviter pilosum. 10 — 14'"'". 14. peetoralis Perez. (vitrea Thoras.) 114 Species parvae. 5—7'"'". 115 Species mediocres vel sat magnae. 119 115 Abdomen subtiliter puuctatum praecipue dimidio basali segmentorura. 116 Abdomeu subtiliter rugulosura sive aciculatum (uadel- rissig). 11 H 116 Antennae capite thoraceque longiores articulo tertio quarto triplo breviore, sequentibus latitudine duplo longioribus. Clypeus dense niveo-barbatus. 67. cordialis Mor. Flagelli articuhis secundus tertio distiucte longior. 117 [491] 77 117 Alae stigmate et nervis ferrugineis vel testaceis. 70. floricola Ev. Aiae stigmate et nervis riifo-fuscis, fere uigris. 71. nana K. 118 Griseo-hirtula, facie plus miuus pilis uigris immixtis. Abdomeu fere nudum, marginibus segmeutorum pilis sparsis albidis ciliatis. Alarum nervatura fusca fere uigra. 65. parvula K. Praecedeuti simillima; differt alis obscurioribus et an- tenuis brevioribus. 66. minutula K. 119 Species permagna. Antennae thorace fere lougiores, articulo tertio quarto aequali, sequeutibus latitudine duplo Jongioribus. Facies fulvescenti-hirta. Abdomeu deuse rugulosum, opacum segmeutis margiue ferrugineo- ciliatis. 34. aberrans Ev. Species minores. 130 130 Spatium metathoracis cordiforme crasse rugosum liuea elevata circumdatum. Tarsi omues et tibiae posticae ex parte colore ferrugineo. Flagelli articulus secundus tertio paulo brevior. 131 Spatium cordiforme subtiliter rugosum vel laeve. 133 131 Caput fulvido - hirtum, pilis uigris uullis. Abdoraeu dense punctatum, ano fulvo. 10 — 14""". 18. albicans K. NB. A. similis Smith sine dubio varietas hujus speciei est, facie albido-pilosa. Facies semper pilis nigris imraixtis. Abdomeu auo fusco. 12—14""". 19. tibialis K. 133 Facies utriuque pilis nigris immixtis. 133 Facies unicolor fulvescenti-vel albido-villosa. 136 133 Caput et abdomen griseo-hirta. 134 Corpus fulvesceuti-pilosum segmentis abdorainis ultimis uigro-pubescentibus. 95 134 Species magna, pedibus nigris. Thorax supra deuse rufesceuti-villosus. Flagelli articulus secuudus tertio 78 [492] paulo longior. Abdoraeu subtiliter punctatnra, nitidulnra. Facies albido-villosa. 12—15""". 15. nitida K. Species mediocres, 7 — 10""", tarsis posticis luteis vel ferrugineis. 135 125 Flagelli articulns secundns tertio fere diraidio longior. Thorax supra parce ochraceo- vel griseo-hirtnhis. Inter- dum etiara tibiae posticae apice ferrugineae. 50. ruflcrus Nyl. Flagelli articuhis secundus tertio aequahs. Thorax ochraceo-hirtus. Margines segraeutornra testacei. 46. rufula Perez. 136 Abdoraen albido-pilosura, marginibns segmentornm testaceis. 13/ Abdomen fulvosceuti-pilosura. 139 137 Abdoraen hinc illiuc punctatura. Caput et thorax griseo-hirtnla. Flagelli articulus secundns tertio paulo longior. Pedes nigri. Segraeuta abdoniiuis utrinque ciliis sparsis aibidis. 8 — 9"'"'. 49. JuUiani Schmied. Abdonieu rngulosura. Hirsuties alia. 138 138 Caput et tliorax albo-hirta, facie pilis lougis albis bar- bata. Abdoraen valde nitiduui, dense albo-pilosnm. Pedes nigri, tarsis ferrugiueis. 8 — 10""". 41. ciliata Schenclv. Mesouotnm ochraceo-hirtnm. Abdoraen parum nitidum, dense rugulosum. Pedes nigri, vel tarsis piceis. Flagelli articulus secundus tertio duplo lougior. 8 — 9™"'. 43. symphyti Perez. 139 Flagelli articulus secundns tertio multo lougior. 130 Flagelli articulus secuudus tertio aequalis vel paium lougior. l»il 130 Abdomen grauuloso -rugosum (kornig gerunzelt) de- pressionibus segnieutorum apicalibus politis testaceis. Totum corpus fulvescenti-villosum. Flagelli arliculus secundus tertio fere triplo longior. 10 — 12""". 40. Taraxaci Gir. [493] 79 Abdomen di.stiucte punctatum, parce pilosum,marginibus segmentorum testaceis, intermediis ocliraceo - ciliatis. Caput et thorax fulvescenti-villosa. Flagelli articulus secundus tertio fere duplo longior. Pedes nigri. 12 — 14""". 105. polita Smith. (ochracea Mor.) 131 Pedes postici nigri. Abdomen subtilissime et parce punctatum, fere glabrum, ochraceo-pilosum. Caput et thorax fulvido-hirta. Flagelli articulus secundus tertio paulo longior. Alarum nervatura picea. 10 — 11'""". 42. fulvida Schenck. Pedes postici tarsis et tibiis ex parte luteis vel obscure rufis. Abdomen distincte punctatum. 133 133 Pedes postici pro parte hitei. Abdomen fortiter punc- tatum. Caput et tliorax fulvido-hirta. Margines segmen- torum fulvido-ciliati. 10™™. 37. fulvago Christ. Pedes postici pro parte obscure rufi. Abdomen sub- tiliter punctatum. Facies cinereo-pilosa. 10'"™. 48. violascens Thoms. 133 Abdomen maculis lateralibus e tomento albo formatis prnatum. Hirsuties capitis et thoracis plerumque nigra et alba. Alae plerumque fumatae. 134 Abdomen fasciis integris vel ex parte interruptis ornatum. 143 134 Spatium metathoracis cordiforme rugoso - clathratum postice linea elevata terminatum. 135 Spatium metathoracis indistinctum subtiliter rugulosum. 136 135 Abdomen nigro-coeruleum, dense punctatum, basibus et lateribus segmentorura breviter albo-pilosis, segmento secundo utriuque fovea ovali impressa. Caput et thorax albo-pilosa. Flagelli articulus secundus multo longior quam tertius. Alae valde fumatae. 15™™. 10. Flessae Pauz. Abdomen nigrum, vix coeruleo - micans; segmento secHudo fovea ovali nulla. 14 — 15™™. 1 1 . nigrospina Thoms. 136 Abdomen fere impunctatum, apice plus minus fulve- scenti-hirtum. Margines segmentorum late rufescentes, 80 [494] 2 — 4 utfiuqiie maculis albidis. Caput et thorax fusco- hirta, pilis griseis imraixtis. Flagelli articuhxs secundus duobus seqnentibus simul sumtis aequalis. Alae valde fumatae. 12 — 14'"'". 3. pyropygia Kriechb. Abdomen subcoriaceum vel punctatura apice haud fulvido-hirto. 137 137 Abdoraen subcoriacouin (feiu runzelig-gestreift) seg- mentis utrinque albo-maculatis, ano nigro. Thorax niger, nigro-villosus, prothorace ct scutello niveo-villosis. Caput uigro - hirtura. Pegcs nigro - villosi. Alae fuscae. (2 16—18'"'".) 172. lugubris Lep. (d' adhuc ignotus.) Abdomeu punctatum, iuterdum fcre kieve. 138 138 Facies uigro-villosa. 139 Facies albido-vel niveo-villosa. 140 13*) Mesonotum deuse subtiliter punctatum, opacum. Caput, lliorax et pedes uigro-pilosa, pi-otliorace pilis brunneis immixtis. Abdomen uitidura piuce subtiliter punctatum, .segmentis iutcrmediis maculis intcralibus niveis ornatis. FJagelli articuhis secundus distiucte longior quam tertius. 12""". 173. funebris Panz. var. nigro-barbata Mor. et macularis Kriechb. Mesonotum et scuteUura uitidula, parce punctata. Ceterum praecedenti sine diibio vah.le similis. 9 — 10"'"'. 176. sex-guttata Mor. ((J* adhuc ignotus). 140 Thorax supra unicolor griseo- hirtus vel disco pilis paucis uigris imraixtis. 141 Mesonotnra totnm vel maxima parte nigro-hirtura. 143 141 Mesonotura uuicolor griseo-hirtuni. Antemiae thoiace breviores, articulo tertio duobus sequentibus siraul sumtis aequali. Maculac abdomiuis gi-iseae. Ahie fere hyalinae. 14 — 15'"'". 174. Orenburgensis Schmied. (compta Ev.) Mesonotnm disco pilis nigris immixtis. Caput et thorax niveo-hirta. Abdomen maculis niveis ornatum. Pedes rufesceuti-cinereo-pilosi. 10'"'". 169. soror L. Duf. [495] 81 142 Capiit magaiim ciim tborace albo-villosiim, mesonoto atio-hirto, maudibulis valiflis. Flagclli articulus secun- dus sequentibus duobus conjuuctis fere lougior. Abdomen spleudidum hiuc illiuc punctulatum, segmentis 1 — 4 utriuque macula uivea oruatis. Pedes nigro-pilosi, cal- caribus fuscis. 13™'". 175. fusco-calcarata Mor. Flagelli articnlus secundus tertio aequalis. Mandibulae simplices. Alae valde furaatae, violaceo-micautcs. Ab- domeu sat deuse puuctatum. 13 — 15""". 182. funebris Panz. 143 Fasciae abdomiuis omues iutegrae. 144 Fasciae abdominis ex parte iuterruptae. 154 144 Fasciae abdominis e pilis densis brevissimis squami- formibus compositae. 145 Fasciae e pilis sat lougis haud squamiformibus com- positae. 146 145 Abdomeu iucurvatum, ovale, scgmentis apice fulvo- ciuereo squamosis. Caput et thorax fulvido-hirta. Alae luteo-fumatac in medio pallidae. Tarsi lutei. 13 — 14 "^™. 1. Campylogaster fulvo-crustatus Dours. Abdomeu haud incurvatum, profunde puuctatura. Thorax supra fulvo-hirtus. Maudibulae raagnae. Antennae thorace breviores, articulo tertio sequentibus paulo lougiore. Alae hyaliuae late fusco-marginatae. 12"'™. 110. Erberi Mor. 146 Facies tota vel ex parte uigro-villosa. 147 Facies pallido-villosa. 148 147 Facies fnlvido-villosa pilis nigris plus minus intermixtis. Flagelli articulus secundus tertio multo longior. Thorax, abdomen et pedes fulvidopilosa. Segmeuta 2 — 5 fasciis ochraceis ornata. 10"'"'. 126. fulvicrus Kby. Facies dense nigro-villosa. Thorax supra rufescenti- hirtus. Abdomeu fulvido - hirtulura, segraentis 2 — 5 fasciis sive ciliis parum densis ochraceis ornatis. 10'"'" 165. nigriceps Kby. 82 1496] 148 Pedes postici tibiis et tarsis iuteis. Totum corpus fulvido - hirtum. Autennae snbtus testaceae, articulo tertio seqnenti fere triplo longiore. Abdomen dense crasse punctatum, depressionibus segmentorum sat strau- gulatis fulvido-hirtis, apice fulvescenti. Omnes tarsi lutei. 9—10""". 44, rufo-hispida Dours. Pedes postici solum tarsis apice plus minus rufis. 149 149 Caput et thorax albo-hirta, mesonoto pilis uigris im- Djixtis. Abdomiuis fasciae uiveae. 10 "'"\ cf. A. soror L. Duf. Caput et thorax haud albo-hirta. 130 150 Ciypeus margiue autico deutibus tribus iustructus, medio Jato et obtuso. Antenuae subtus ochraceae. Caput ful- vido-pilosnm, faciei hirsutie pallidiore. Thorax supra deuse rufescenti-hirtus. Abdomen segmentis ochraceo- fasciatis. Pedes fulvido-hirti. 9 — 10"'"'. 124. tridentata Smith. Clypeus inermis vel solum augulis hiteralibus plus miunsve protractis. 151 151 Abdomen sat uitidum, subtiliter punctatum, margiuibus segmentorum haud dense ochraceo-hirtis. Mandibulae validae. Autenuae thorace breviores. Clypeus auguiis dentato-protractis, albido-hirtus. Tliorax snpra parce fulvido-hirtus, infra albido-villosus. 10'"'". 166. simillima Smith. Abdomen dense puuctulatum vel rugosum. Mandibulae simplices. 152 152 Flagelli articuhis secundus tertio paullo longior. Caput et thorax ochraceo-hirta, facie albido-villosa. Abdomen fulvesceuti - griseo - hirtum, margiuibus segmentorum pleruraque testaceis, albido-fimbriatis. 8 — 10'"'". 164. pubescens K. (fuscipes K. Q) Flagelli articulus secundus tertio duplo lougior. 153 [497] 83 133 Facies albido-villosa utriuqne pilis sparsis nigris im- raixtis. Thorax et abdoiiicu supra sat deuse ochraceo-hirta, margiuibus segmentorura ciliis suberectis albidis. Pedes ochraceo-hirti. Caput et thorax subtus albido- villosa. 12—15""". 125. extricata Smith. (fasciata Wesra.) Fulvido-pilosa, facie pilis nigris plus rainus imraixtis. Segraenta 2 — 4 fasciis densis ochraceis. 10""'". 126. fulvicrus Kby. 154 Alae nigricantes. Nigro-pilosa, raesonoto pilis brunneis vel griseis imraixtis. Flagelli articulus secundus tertio paruniper brevior. Spatiura cordiforrae crasse rugosum. Segraeuta 2 — 4fasciis augustis iuterruptis albis. 14 — 15""". 168. spectabilis Sraith. Alae plus niinus hyaliuae. Spatiuni cordiforrae solum in colletiroriui crnsse rugosum. 135 133 Spatinm raetathoracis cordiforme crasse rngosnm mar- gineque elevato circumdatura. Mandibulae simplices. Anteuuae thorace breviores. Abdoraeu subtiliter dense pnuctatnra, segraentis raargiue apicali albido-ciliatis, fas- ciis auticis iuterruptis. 6—7™"'. 159. CoUetiformis Mor. NB. Hic siue dubio coliocandns est A.dissidons Schra. Spatiuni raetathoracis cordiforrae snbtiliter rngnlosum vel laeve. 136 136 Facies pilis uigris plns minus immixtis vel omnino uigro-villosa. 137 Facies pilis uigris uullis. 160 137 Tibiae posticae totae vel ex parte nec nou tarsi oranes colore Inteo. Caput et thorax fnlvido- hirta. Flagelli articnlus secnudns tertio aeqnalis. 9 — 10"'"'. 37. fulvago Christ. Pedes postici nigri, rarius picei. 138 84 [498] 138 Segmenta 2— 5 late albo-fasciata, 2 et 3 solnm lateribus. Facies tota nigro- villosa. Flagelli articulns secuudus tertio brevior. Thorax fulvido-villosus. Abdomen niti- dum, confertim crasse punctatum, apice fulvido. Pedes cum tarsis nigri. 10'"'". 150. separanda Schmied. (lepida Schenck?) Segmeuta intermedia fasciis augustis interdum fere ob- soletis. Facies pilis fulvis immixtis. 1.59 159 Abdomen angustum, lanceolatum, uitidum, parce punc- tatum, depressionibus apicalibus laevibus, testaceis, ochraceo-ciliatis. Caput et thorax supra ochraceo-hirta. Flagelli articulus secuudus tertio aequalis. Pedes postici saepe tibiis et tarsis piceis. 7 — 9 '"'". 149. propinqua Schenck. Robustior. Abdomen ovale, depressiouibus apicalibus latis politis, vix testaceis, segmentis 2 — 5 utriuque angustissime ochraceo-ciliatis, segmentis apicalibus bre- viter fusco-pilosis. Thorax fulvesceuti-villosus. Flagelli articulus secundus tertio paulo lougior. 9 — 10'"'". 153. congruens Schmied. 160 Caput et thorax albo-villosa. Fasciae abdominis niveae. 10""". cf. A. soror L. Duf. Thorax supra haud albo- villosus; iu exemplaribus detritis (abgeHogeu) iuterdum griseo-hirtus. 161 161 Abdomeu fere glabrum, nigrum, politura, hinc illiuc subtiliter punctatuui, margiuibus segmeutorum testaceis, 2 — 5 breviter albo - ciliatis, fasciis auticis iuterruptis. Caput bucculeutum, margiue postico valde emargiuato, lemporibus crassis. Flagellum subtus rufescens. Thorax griseo-hirtulus. Tarsi plus minus ferruginei. 7 — 8'"'". 139. lucens Imh. Abdomen distiucte puuctatum vel alutaceum; species quae confuudi possint alia capitis structura disceduut. 162 [499] 85 162 Flagelli articulus secundus tertio dimidio vel duplo lougior. 163 Flagelli articulus secuudus tertio aequalis, rarius paiilo brevior vel lougior. 172 16r{ Thorax griseo - hirtiis, mesouoto autem uigro-villoso. Caput maguum, poue oculos valde dilatatum, margiue postico profuude emarginato, mandibulis validis basi deutatis. Abdoiueu subtiliter ruguloso-puuctatum, basi albido-hirtuhim, segmeutis 2 — 6 fusco-pubesceutibus, 2 — 4 margiue postico albido - fasciatis, fascia prima interrupta. Pedes picei ochraceo-pilosi. 8 — 9 '"'". 163. Listerella K. (deuticulata K.) Thorax supra unicolor fulvesceuti-vel griseo-hirtus. Caput pone oculos haud dilatatum, mandibulis simplicibus. 164 164 Pedes postici tibiis fere totis et tarsis luteis. Abdomen dense rugulosum, parum nitidura, segmentis 2 — 5 albido- fasciatis, apice fulvo. Caput et thorax pallide ochraceo- pilosa, mesonoto fulvescenti-hirto. Flagelli articulus secundus dimidio lougior quara tertius. Alarum uerva- tura testacea. Pedes ocluaceo-hirti. 12 — 14""". 155. xanthura K. (Wilkella K.) NB. Abdomen crasse punctatum. 8 — 10'"'". cf. A. rufo-hispida Dours. Pedes postici uigri vel tarsis apice rufis. 165 165 Abdomeu liaud punctatum, subtilissirae alutaceum (feiu geruuzelt), segmentis 2 — 4 ciliis albidis parum densis. Totum corpus cuui pedibus nigris griseo-hirtum, facie fere niveo-barbata. Flagelli articulus secuudus fere duplo longior quam tertius. 10 — 12""". 62. albicrus K. Abdomen distincte punctatum. 166 86 [500] 166 Abdoraeu uigro-pubescens, segmentis duobus primis griseo-hirtis, tertio ventrali impressioue trausversa basali distincta, segmentis iutermediis albo - fasciatis, fascia prima parum interrupta, ano ferrugineo. Flagelli arti- culus secundus fere duplo longior quara tertius. Tarsi nigri. 12— 14'""\ 154. chrysopyga Schenck. (integra Thoms.) Abdomeu albido-vel fulvido-pilosura, segineuto tertio ventrali irapressione transversa nulla. 167 167 Species sat robustae, 12 — 15""", mesonoto fulvescenti- villoso. 168 Species parvae vel mediocres, 8 — 10 """, mesonoto griseo-vel pallide ochraceo-hirto. 169 168 Articulus nltimus tarsorura longus, curvatus, unguiculis validis, longis munitus. Antennae breves, articulo tertio duobus sequentibus fere longiore. Abdoraeu fortiter punctatum, segmentis 2 — '5 fasciis latis ochraceis vel albidis, prima interrupta. 114. curvungula Thoms. (squamigera Schenck.) Articulus ultimus tarsorum solito non longior, vix cur- vatus. Facies et thorax subtus magis albido-villosa. Abdomen raarginibus segmentorum testaceis, 2 — 5 fasciis angustis fulvidis, auticis interruptis, ano fulvo. 105. polita Smith. 169 Abdomen dense crasse punctatum, segmentis intermediis fasciis stratis albidis, primis iuterruptis. 8 — 9'"™. 162. punctatissima Mor. Abdoraen multo subtilius punctatura. 170 170 Segmenta 2 — 5 fasciis latis e pilis stratis niveis or- nata, prima parura interrupta. Abdomen nitidum, distincte puuctatum. Caput et thorax griseo-hirta. Pedes saepe picei. 7 — 9""". 135. argentata Smith. Segraenta 2 — 4 utriuque ciliis albis sat erectis ornata. 171 [501] 87 171 Alae nervis et stigmate brunneis vel ferrugineis. Caput et thorax grisen - hirtula, mesonoto pilis ochraceis ini- mixtis. Abdomen uitidum, nlbido-hirtulum. 7 — 9 """. 137. proxima K. (CoUinsonaun K.) Praecedenti simillima sed paulo minor et alarum ner- vatura et stigmnte pallide testaceis. 138. distinguenda Schenck. 172 Tibiae posticae totae vel ex parte cum tarsis luteae vel ferrugineae. 1.73 Tibiae posticae nigrae vel piceae. 173 173 Caput et thorax fulvido-villosa. Abdomen segmentis 2 — 4 ciliis sive fasciis fulvidis, anticis interruptis. Tibiae posticae plerumque totae hiteae. 8 — 10'""'. 37. fulvago Christ. Facies, pectus et abdominis fasciae pallide ochracea fere albida. 174 174 Pallide nchracea, mesonoto fulvescenti-hirto. Flageili articulus secundus tertio fere brevior. Abdomen sat latum, coucinue punctatum, parum nitidum. Tibiae posticae ex parte fuscae. 10 — 11""". 156. convexiuscula K. Praecedenti simillima et forsitan forma ejusdem. Differt abdomine miuus convexo, fasciis et striga basnli magis discretis. 10-— 11'"'". 157. albo-fasciata Thoms. 175 Abdomeu granuloso-rugHJosum (koi-nig-geruuzelt), seg- mentis 1 — 4 fasciis interruptis, sat erectis, albis. Fla- gelli articulus secundus tertio distincte brevior. Caput et thorax sordide ochraceo-hirta. 8 — 9'"'". 158. hypopolia Perex. Abdomen distincte punctatum. Flagelli articulus se- cundus tertio subaequalis, solum A. cordialis brevior. 176 88 [502] 176 Autennae capite tlioraceque lougiores articulo tertio quarto triplo breviore, sequentibus latitudiue duplo lougioribus. Clypeus deuse uiveo-barbatus. Abdouieu nitidum segmentis subtilissime puuctatis. Spatium meta- thoracis cordiforme pennaguum. 8'"'". 67. cordialis Mor. Flagelli articulus secuudus sequenti subaequalis. 177 177 Tarsi postici lutei vel ferruginei. Caput et thorax fulvesceuti - liirta. Anteuuae articulo tertio sequeuti aequali reliquis latitudiue distincte lougioribus. Abdomeu uitidulum, subtiliter puuctatum, segineutis 2 — 4 ochraceo- fasciatis, fasciis phis minus iuterruptis. 7 — ^9'"'". 152. dubitata Scheuck. Pedes postici uigri vix apice rufesceutes. 178 178 Abdomeu lanceolatum, subtiliter punctatum, praecipue basi; segmentis 2 — 4 margiue ochraceo-ciliatis, segmeuto secundo solum utrinque. Caput et thorax fulvido-hirta. 8 — 10""". 147. combinata Christ. Abdomen plus miuus ovale, coucinue et sat crasse punctatum, parum uitidum, segmentis 2 — 5 distincte albido-fasciatis. 179 179 Abdomen nou sohnu punctatum sed etiam deuse ru- gulosum. Segmeuta 2 et 3 fasciis iuterruptis. 156. convexiuscula var. fuscata K. Abdomen vix rugulosum sed fortius punctatum. Seg- mentum 3. fascia vix interrupta. 180 180 Caput et thorax griseo-hirtula, mesonoto ochraceo- piloso. Abdomen segmento primo utriuque striga, se- cundo fascia interrupta, 3 — 5 fasciis iutegris distinctis aibidis. 10™"'. 157. albo-fasciata Thoms. Praecedenti simillima sed miuor. Segmeutum primum utriuque vix albido-ciliatum, secuudum fascia late iuter- rupta. Alarum uervatura fusca. 6 — 7"'"'. 161. ventricosa Dours. Descriptiones Specierum. Seetio I. Abdomen nitidum, glaberrimum, vix pilosum. 1. Andrena morio Brdle. Andrena morio Brulle, Exp. Sc. Mor. Zool. III, 353, 780 t. 49 Fig. 8, 9. Andrena holomelana Lepeletier, Hym. II, p. 234. Andrena fuscosa Eversmann. BuU. de Mosc. 1852. Morawitz, Bemerkgn. iib. einige v. Prof. Evers- mann beschrieb. Andrenidae p. 4. 9 Caput fere thoracis latitudine, nigro-pilosum, clypeo dense ruguloso-punctato, labri appendiculo leniter emargiuato, auteuuis thorace brevioribus. Thorax dense et breviter uigro-pilosus fere velutinus (sammetartig), dense rugulosus, opacus, tegulis nigri- cantibus, spatio cordiformi sat leniter ruguloso. Abdomen thorace dimidio longius, latum, nitidum, parcissirae puuctatum, fimbria auali fusco-nigra. Pedes calcaribus et uuguiculis fusco-rufis, uigro- pilosi metatarsis iuterue fusco-rufo hirsutis. Alae nigricautes, nervis pallidioribus. 15—18""". 35 90 [504] Var. 1. Prothorax plus ruinus pilis albidis irnmixtis. Andrena collaris Lepeletier, II, pag. 237. Var. 2. Facies utrinque et scopa subtus albido - pilosae, interdum etiam thorax collari albido oruatus. Cf Caput brevo, nigro-hirtura, vertice cano-villoso, mandibnlis simplicibus, anteunis crassis, flagelli articulo secuudo tertio vix iougiore. Thorax nigro-pilosus, prothorace fere semper cano- variegato. Ceterum feminae aequalis. Patria: Tota Europa meridionalis usque ad Silesiam. Andreua morio ist ohne Miihe zu erkeunen. Ihre Grosse und Farbung zeichueu sie geuug aus. Die kleinere Andrena pilipes F. unterscheidet sich sehr leicht durch den grob gerun- zelteu herzformigeu Raum des Metathorax. Es ist also niclit statt- liaft, diese beideu Arten zusammeuzuzielieu, wie es Sichel gethau hat. Sehr verwaudt im Bau ist die funebris Pauz., die sich aber durch die weisseu Haarflecken kennzeichuet und deshalb zu einer andereu Gruppe gehort. Zwischen beideu bildet die A. pyropygia Kriechb. deu Uebergaug, bei der im niannlicheu Geschlecht die weisseu Fleckeu regelmassig auftauchen. Noch naher steheu A. Lepeletieri Lucas uud dilecta Mocs. Da die Uuterscliiede der- selben fast uur auf der Farbe der Schieubiirste beruhen, so kOnute man dieselbeu bei weiterer Auftassuug des Artbegriffes auch mit dieser Art vereinen. A. morio selbst ist sehr zum Variiren ge- neigt, iudem mau selteu eiu Exemplar fiudet, wo nicht Kopf, Thorax uud Biirste eingestreute weissliche Haare zeigeu. Bei deu r^ wird dies geradezu zurRegel, iudem bei diesen derProthorax wohl stets mit breiter, grauer Binde verseheu ist. Das 2. Geissel- glied ist bei dem r^ uumerklich langer als das 3. Mau beaclite diesen Umstand wohl zur Uuterscheidung vou verwandten Arten. Audreua morio findet sich im gauzen Siideu vou Europa uud scheiut uicht eben selten zu seiu. Als nordlichster Fuud- ort ist luir Schlesien bekanut geworden. [505] 91 2. Andrena Lepeletieri Lucas. Andrena Lepeletieri Lucas, Explor. Sc. Alg. III, 168, 56 tab. 5, Fig. 2. Andrena dorsalis Lepeletier, Hym. II, 235 (non Brulle). Andrena atro-coernlea (Dufour in litt.) Giraud, Hynienopteres recueillis aux environs de Suse, eu Pie- raont etc. (1862) pag. 29. Q Caput et tliorax nigro-liirta. Abdomen nitidura, subnudura, sat dense subtiliter puuctatura, fimbria anali uigra. Pedes tarsorum, praecipue posticorum articulis quatuor extremis rufescentibus, scopa rufa. Alae nigrae, violaceo - micantes, nervis nigris, stigraate fevrugineo. Long. 15 — 18'"™. Var. Thorax superne epiderraide plus minus rufesceute. A. dorsalis LepeL „Differt pilis in capitis vertice thoraceque paucis intermixtis ciuereis. Abdorainis segraeutura quintum subnudum, sextum uigro- subvillosum." Patria: Europa meridionalis. Andrena Lepeletieri Lucas ist mir eine etwas unklare Species. Ihr einziger Unterschied von A. morio ist die braunrothe Schien- biirste und nach Giraud besonders die weit dichtere Punktirung des Hinterleibs. Eine sichere Kenntniss des Mannchens wiirde noch am besten iiber die Zweifel hinweghelfen, allein diese fehlt bis jetzt, denn die oben augefiihrte, von Lepeletier entlehnte Be- schreibung sagt so viel wie nichts; ebenso wenig habe ich mir aus den eingescliickten Samralungen Klarheit verschaffen konnen, indem ich einen greifbaren Unterschied von A. raorio (J* nicht auffinden konnte. Ich ueige raich deslialb der Ansicht zu, dass beide Arten nur eine bilden. Nach Giraud ist der Fhig der Weibchen sehr rapid, eine Eigenschaft, die saramtlicheu Arteu dieser Gruppe zukommt. 36* 92 [50G1 3. Andrena pyropygia Kriechb. Andrena pyropygia Krieclibaumer, Schriften der zool. bot, Ges. Wien 1873 pag-.52. Caput thoracis latitudine sordide nigro-hirtuni, facie utrinque griseo-pilosa, clypeo dense rugoso-punctato, opaco; labri appen- diculo truncato. Thorax dense breviter nigro-pilosus, concinne rugoso-punctatus, metathoracis hirsutie canescente, tegulis uigro- piceis. Abdomen latum, fere glabrum, subtiliter punctatum, seg- raentis apice late depressis, sublaevibus, utrinque parce rufido- pilosis, fimbria anali fulva, ventre apicem versus fulvido-ciliato. Pedes nigri, canescenti-fusco pilosi, scopa cana vel albida, cal- caribus ferrugineis. Alae fuscae, violaceo-micantes, venis ex parte pallidioribus. Long. 16 — 17""". Caput et thorax fusco-cano hirta, mesonoto et facie utrinque pilis nigris immixtis, antennis sat elongatis, flagelli articulo se- cundo duobus sequentibus aequali, mandibulis simplicibus. Ab- domen nitidum, sparsim et subtiliter punctatum, depressionibus segmentorum latis, laevibus, rufescentibus, segraentis 2 — 4 utrinque albido-pilosis, sequentibus fulvo-hirtulis. Pedes nigri, rufescenti- cano hirsuti. Alae rainus infuraatae quara feminae. 14 — 16""". Variat abdominis apice vix fulvo-hirto. Patria: Syria, Palastina, Turcia, Hungaria meridionalis, Hispania. Die Art wurde zuerst vou Kriechbauraer uach zwei Q be- schrieben, welche Dr. Roth ira Mai 1857 bei Jerusalem gefangeu hatte. Sie steht nahe den beiden vorhergehenden Arten, unter- scheidet sich aber, abgesehen von der weniger wichtigen Farbe der Behaarung, besonders dxirch das eigenthiiraliche c?, das ich allen Grund habe, zu dem beschriebenen ^ zu ziehen und das sich besonders durch die weisslichen Seitenraakelu des Hiuterleibs auszeichnet, wie sie beim Q kaum angedeutet sind. [507] 93 Beijn Q ist der Kopfscliild dicht runzelig-pimktirt, nackt; auch der Anhang der Oberlippe glanzlos, fein gerunzelt, au der Spitze schwach ausgerandet. Seitwarts von den Fiihlern steht ein Langsbuschel weisslicher Haare. Fiihler schwarz, unten kaum blasser, das 2. Geisselglied sehr lang, den folgenden 3 zusammen genommen gleich. Der Thorax ist oben kurz braunschwarz be- haart; Mesonotum und Metathorax dicht kornig punktirt, der herz- formige Raum schwach angedeutet. Hinterleib oben flach uud glanzend, sehr fein uud massig dicht punktirt, die Endrander sehr breit niedergedriickt, schwach rothlich schimmernd, ungemein fein quer nadelrissig, kaum punktirt. Die vorderen Segmente fast kahl, nur an den Seiten und besonders am Quereindruck des 4. Segmentes einzelne rothbraune Wimperhaare; Endfranse dicht rost- gelb. Der glatte Raum auf dem 6. Segmente matt, ohne Seiten- furchen. Die Bauchsegmente am Endrande braunroth gefranst, gegen die Spitze heller. Beine schwarz, die Hinterschienen zu- weilen rothlich, rothbraun behaart, ins Grauliche schimmernd; die Schienbiirste unten schmutzig gelbweiss; Sporen rostroth. Auch die Hinterschenkel unten mit einer Reihe weisslicher Haare. Beim (^ ist die Behaarung auf Kopf und Thorax rothlich- grau, an den Gesichtsseiten und auf dem Mesonotum rait ein- gemengten schwarzen Haaren, auf dem Metathorax deutlich langer. An den Fiihlern sind die Geisselglieder ein wenig langer als breit, das 2. so lang wie das 3. und 4. zusaramen. Der Hinterleib ist gliinzeud, fast unmerklich punktirt, die breiten Endrander rothlich. Die Behaarung beschrankt sich auf einzelne kurze rothbraune Haare; Segment 2 — 4 sind beiderseits fleckenartig weisslich ge- wimpert, w^odurch das r^ aufTallend vom 5 abweicht. Die Spitze des Hinterleibs ist rostgelb behaart, zuweilen durch dunkle Haare zum Theil verdrangt. Die Fliigel sind weniger stark getriibt als beim $ . Meine saramtlichen Exemplare stammen aus Syrien. Ein (j* in der Samralung des Herrn Hiendlraayr in Miincheu wurde von Korb in Spanieu gesammelt. 94 [508] 4. Andrena dilecta Mocs. Andreua dilecta Mocsary, Mellifera uova in collectioue Musaei Nationalis Hungarici. 1879 pag. 11. „Atra, fusco-nigio-liirta; clypeo couvexo dense rugosiuscule- puuctato, apice paruin reflexo et medio sinuato; labri lamina nitida, apice leviter emarginata, auteunarum funiculo inde ab articulo secuudo obscure rufo; mesonoto et scutello subnitidis, illo densius, lioc dispersius et inaequaliter profunde puuctatis; metanoto opaco et praeseitim in area basali bene distincta rude rugoso; abdomine subopaco, segmentis dorsalibus primo dense rugosiuscule- punctato, 2 — 4 vel in maribns 2 — 5 confertissime punctulatis, quinto vel sexto fortius punctatis, fimbria anali fusca; tarsorum articulis quatuor ultimis nigro-ferrugineis; alis nigro-brunneis, saturate violaceo-micautibus, stigmate fulvo, tegulis externe rufis. Q : capite thorace haud latiore; abdomine oblongo-ovato; barba femorali pedum posticorum et scopa aureo-fnlvis, metatarsis posticis mediocribus, sat hitis, uigris, ferrugineo- hirtis. Long. 14 — 16""". (5*: capite thorace latiore; abdomine elongato; raetatarsis posticis longis, teuuibus, hititudine ubique aequalibus, nigro- ferrugiueis, ferrugineo-hirtis. Long. 14 — 15"'™. Andrenae morioni Brulle similis et affinis; sed clypeo subtilius rugoso-punctato, antennis paulo longioribus, funicuio inde ab articulo secuudo obscure rufo, abdomiue minus lato, subopaco, hoc et thorace aliter punctatis, stigmate fulvo, tegulis externe rufis; femina insuper: barba femoraii pedum posticorum et scopa aureo-fulvis; mas: capite thorace latiore, hoc haud cinereo-hirto, metatarsis magis teuuibus, uigro-ferrngineis et ferrugiueo-hirtis, optime distinguendi. In Hungaria centrali et meridionali aestate rara est." [509] 95 5. Andrena pilipes Fab. Audrena pilipes Fabricius Ent. Syst. II, 312. Syst. Piez. '622. Rossi, Faini. Etr. II, 98. Spinola, Ins. Lig. III. 191. Lepeletier, Hym. II, 236. Nylander, Ap.Bor. 210, 4. Sclienck, Nass. Jahrb. XIV, 237. Thomson, Hym. Sc. II, 79, Smith, Bees of Gr. Br. 2. Ed. p. 34. Melitta pilipes Kirby, Ap. Angl. II. 96 ^ . Melitta pratensis Kirby, 1. c. 100 (j . Apis pratensis Miiller, ZooL Dan. n. 1912. Apis carbonaria Christ, Hyni. p. 201 tah. 17 f. 13. Audrena carbonaria Fabr. Ent. Syst. II, 312, 22. Andrena aterrima Panzer, F. G. 64, 19. ? Apis atra Schrank, Ins. Austr. p. 403. ? Apis riparia Scopoli, Ent. Carn. pag. 301 n.802, tab.43, F. 802. 9 Caput tlioracis latitudine, superne atro-hivtum, facie plerumque canescenti-pilosa, striga frontali nigro-velutina, clypeo confertissime punctato, appendiculo labri parvo, nitido, truncato, antennis nigris. Thorax superne cano-pilosus, subtus atro-hirtus, mesonoto parce sed fortiter puuctato, spatio cordiformi metathoracis rugoso- clathrato (sehr grob wulstig gerunzelt), postice linea elevata ter- minato. Abdomen ovali-oblongum, nigrum rarius subcoeruleo- micans, nitidum, sparsim sed sat fortiter puuctatum, fere glabrum, vix lateribus parce pilosum, fimbria anali nigra, segmento secundo utrinque fovea parva ovali toraentosa instructo, ventre dense fusco- ciliatato. Pedes nigri, nigro-hirti, femorum barba et scopa subtus albis, calcaribus posticis nigris curvatis. Alae plus minus fnmatae, basi plerumque hyalinae, rarius solum margine infuscato. Long. 13 — 15'"™. Variat scopa tota atra. Flagelli articulus secundus tertio aequalis fere paullo brevior. Thorax snperne cano-vel albido-, rarius nigro-hirtus. Abdomen oblongum, nigro-pubescens, valvula ventrali apice emarginato. Pedes toti nigro-pilosi. Ceterum feminae aequalis. Patria: Tota Europa et Africa septentrionalis. 96 [510] Andreua pilipes lasst sich sofort an der Farbung uud dem grobgerunzelten herzformigen Raum erkeunen. Unter den deut- schen Arten steht ihr nur eine Art ausserlich nahe, dieA. nasuta Gir., die sich sofort durch den feingeruuzelten herzformigen Raura unterscheidet. Dasselbe Kenuzeichen dient auch zur Unterscliei- dung von den anderen mehr siidlichen Arten mit schwarzen Fliigeln. Das c^ der nasuta uuterscheidet sich ausserdem sehr leicht durch das lange 2. Geisselglied, welches bei pilipes kaura die Lange des 3. erreicht. Ich habe in der Einleitung bereits gesagt, dass A. pilipes sehr zum Variiren neigt. Schon die Farbe des Hinterleibs scheint nicht iiberall dieselbe zu sein. So neunt ihn Thomson bei den nordisclieu Exemplareu coerulescenti-nigrum, wahrend er bei den mittel- und siideuropaischen eiufach schwarz erscheint. Das mag vielleicht an verschiedeuer Aulfassung liegen, auffallender ist entschieden das Differiren der Fliigelfarbung. Bei meinen Exemplaren aus Thiiriugen siud die Fliigel nur am Raude breit getrubt, wahrend die siidlichen Exemplare oft kaura an der Basis etwas heller erscheinen. Ganz besonders weichen die siid- lichen c^ von den nordischen ab, denu wahrend die letzteren eiuen oben weissliclien Thorax und nur theilweiss verdunkelte Fliigel haben, ist bei den ersteren der Thorax oben ganz schwarz behaart, wahrend die Fliigel gleichmassig dunkel erscheinen. Noch schwerwiegender wird der in der Eiuleitung erwahnte Urastand, dass Q mit ganz schwarzer Biirste vorkommen, wodurch die von den alten Autoren so sehr betonte Farbuug der scopa als Mittel zur Artunterscheidung eine sehr illusorische wird. Eiu einfaches aber oberiiachliches Mittel ware, neue Arten auf solche Exemplare zu griinden, damit ware die Frage aber nicbt gelost. Audrena morio zeigt ja deutlich die Uebergjiuge von eiufarbig schwarzer zu theil- weis weiss gefarbter Biir,ste. Andrena pilipes gehort rait zu den weitverbreitetsten Arten, indera sie sich in fast ganz Europa und Nord-Afrika findet uud auch weit nach Asien hineiugeht. Hier in Thiiriugen ist die Art keineswegs haufig. In ihrer Erscheinungszeit zeigt sie eine grosse Unregelmassigkeit. So fing ich die c? zuweileu schon Mitte April an bliihender Salix aurita, wahreud O desselbeu Jahrganges zu- saramen mit tadellosen (^ im Mai und Juni vorkamen. In schonen I ! [511] 97 Herbsten fliegt sie zuweilen zura zweiten Mal, wie ich dies bereits in der Einleituug zu Andreua erwahut habe. — In Siid-Europa scheint sie iiberall nicht selteu vorzukommen. In geradezu er- staunlicher Menge fand ich sie Ende Marz 1883 auf einem dicht rait einer Euphorbia-Art bcwachsenen Felde bei der Palmenstadt Elche in Ost-Spauien. 6. Andrena nasuta Gir. Audrena nasuta Giraud, Hyuieuopteres recueillis aux envirous de Suse, en Piemuut et daus le de- partement des Hautes- Alpes eu Frauce. (Berichte d. Zool. Bot. Gesellschaft in Wieu, XIII. Band. 1862.) Schmiedeknecht, Eutom. Nachrichteu 1880 p.21. 9 Statura et niagnitndine A. pilipedi valde similis. Nigra, atropilosa, antennis nigris, flagello apicem versus subtus piceo; clypeo elougato, producto, clypeo fortiter punctato, linea mediana laevi solum basi distincta. Thoracis dorsum fusco-griseo villosum ; metathoiacis area snperiore (spatio cordifornii) non clathrata sed rugoso-puuctata; mesonoto sad concinne punctato, opaco. Abdomen glabrum, nitidum, pilis sparsis fuscis vel canis hirtulum, non punctatum sed subtilissime rugulosum, segmeutis dorsalibus mar- gine postico rufescenti-membranaceis, secundo fovea ovali laterali nulla, firabria anali fusco-uigra, ventre dense ciliato. Pedes nigri, atro-hirti, scopa tota nigricaute, calcaribus posticis brevibus, fuscis, non curvatis. Alae sat fumatae, veuis brunneis, stigmate palli- diore. Long. 15""". d Ut femina sed vertice, thorace et abdomiuis basi cano-hir- sutis. Caput magnum, thorace fere latius, flagelli articulo secundo duobus sequentibus simul sumtis aequali. Pedes cauescenti-nigro hirti, calcaribus pallidis. Alae vix infumatae. Long. 14 — 15"'"'. Habitat in Europa centrali, praecipue in Germauia. In floribus Anchusae officinalis. 98 [512] Das HauptkeDnzeicheri dieser Art ist der deutlich vorgezogene Kopfscliild. Verwechslungen kouucu nur mit A. pilipes eiutreten, nud ist die Art auch in der Tliat lange Zeit von den meisten Saminlern darait verwechselt worden. Sie unterscheidet sich ausser der Kopfbildung noch durch folgende Merkmale: Der Hinterleib ist punktlos und fein quei-gerunzelt, bei pilipes dagegen dicht uud deutlich punktirt; die Schienbiirste zeigt unten kaum einen blassen Schimmer, bei pilipes ist sie dagegen uuten rein weiss; der herzformige Raum ist bei nasuta fein gerunzelt und durch zwei scliwach erhabene schmale Wulste begrenzt, die nach hinten in einen spitzen Winkel zusammenstossen, wodurch dieser Raum eine dreieckige Gestalt hat. Bei pilipes dagegen ist dieser Raum grob wulstig geruuzelt, hinten erhaben und durch einen gerundeten Rand begrenzt, die Gestalt daher herzformig. Als Unterscheidungsmittel konnen noch dienen die rothlichen End- rSnder der Riickensegmente bei nasuta, ebenso das Fehlen der ovalen Seitengriibchen am 2. Segment; aucli miindet der 2. riick- kiufende Nerv viel weiter vom Ende der 8. Cubitalzelle, als dies bei pilipes dei- Fall ist. lu der Farbung stimmt das Q , abgesehen von der Biirste, fast gauz mit pilipes Q. iiberein, doch habe ich uie Stiicke gesehen, wo der Thorax oben ganz schwarz behaart war. Meist ist das Mesonotum braunlich-grau, in der Mitte mit eingemischten schwarzen Haaren. In der Triibuug der Fliigel tritt derselbe Fall wie bei pilipes ein: Exemplare aus dem Siiden, z. B. Ungarn, haben dunklere Fliigel. Das cf gleicht in der Kopf bildung dem Q . Die helle Farbung dehnt sich weiter aus, iudem Scheitel, der ganze Thorax, die vorderen Hiuterleibssegmente uud ein Tlieil der Schenkel grau behaart sind. Die Triibung der Fliigel ist iast ganz ver- schwunden, die Aderu fast rostroth gefarbt. Vou den verwaudten pilipes (^ lasst sich dieses rj^ sofort durch das lange zweite Geisselglied unterscheiden. Auffallend ist das Grossenverhaltuiss zwischeu Q uud (^, indem letztere kaum kleiner sind, als die ersteren, weuigstens habe ich dies an allen meinen Exemplaren bestatigt gefundeu. In Thiiriugen erscheint die Art Anfangs und Mitte Juni; ich besitze jedoch auch frische Exemplare aus Ungarn, die erst L513J 99 Ende Juli gefangen wordeu sind, Alle Boobaclitiuigen stimineu darin iiberein, dass die Art fast uur an Aucliusa officinalis fliegt. Ein 5 fiug ich vor einer Reilie von Jahreu ohnweit Jena an Melilotus albus. Giraud entdeckte die Art iu Tyrol und Steiermark. Bis jetzt ist die Art nur aus Deutsclilaud und Oestreich bekannt ge- worden, wahrscheinlich ist sie aber iiber gauz Mitteleuropa ver- breitet. Sie tritt nirgends haufig auf. 7. Andrena cineraria Lin. Apis cineraria Linne, Syst. Nat. I, 953. Faun. Su. N. 1688. Melitta cineraria Kirby, I. c. II, 98. Andreua cineraria Fabricius, Ent. Syst. II, .S29, Syst. Piez. 323. Spinola, Ins. Lig. I, 117. Lepeletier, II, 238. Nylander, Ap. Bor. 211, 6. Schenck, Nass. Jahrb. XIV, 237. Thomsou, liym. Scand. II, 81. Smith, Bees of Gr. Br. 11. Ed. p. 33. Apis atra Scopoli, Ent. Carn., N. 797. tab. 43, Fig. 797. Christ, Hym. p. 174. t. 14, Fjg. 1. Panzer, F. G. 66, 14. 9 Caput superne nigro-villosum, facie autice albo-pilosa, genis nigro-hirsutis, clypco crebre et fortiter rugnso-punctato, labri appeudiculo truucato, oculis mandibularuui basiu attiugentibus, auteuuis nigris, articulo quinto quadrato quarto parum longiore. Thoiax albo-hirtns fascia interalari nigra, spatio cordiformi sub- tiliter rugoso. Abdomen ovale, glabrum, coeruleo-micans, subtiliter punctulatum, segmentis 2 — 4 apice distincte depressis, fimbria anali nigra, valvula dorsali sulco laterali nullo, ventrc longe nigro- fimbriato. Pedes nigri, atro-hirti, femoribus anticis subtus albo- villosis, calcaribus ferrugineis. Alae basi hyalinae, ceterum plus minusve fumatae, venis piceis, cellula cubitali secunda nervum recurreutem in niedio excipieute. Loug. 14 — 15 """. 100 [514] Mas geuis, clypeo, pectore, femoiibus omuibus subtus et abdominis segmentis 2 primis albo-hirtis. Flagelli articulus se- cundus sequenti aequalis. Valvula ventralis apice late rotundato. Venter albido-fimbriatus. Alae fere hyalinae. 10 — 14™'". Habibat praecipue in Europa septeutrionali, rarius in cen- trali et meridionali, usque ad Algeriam. Der Kopf des Q ist dicht weiss behaart, der Scheitel und die Waugen melir grauschwarz. Gegen deu Mundrand werden die Haare ebenfalls dunkler. Der Kopfsehild ist grob runzelig- punktirt, die Sculptur wegen der dichten Behaarung schwer sicht- bar. Die Augen beriihren die Basis der Mandibelu. Der Thorax ist wollig weiss behaart, zwischen den Fliigelu mit nicht scharf abgegrenzter schwarzer Querbinde. Dic Behaarung des Metathorax lang und dicht, der schwach gerunzelte herzformige Raum scbwer sichtbar. Hinterleib breit oval, schon stahlblau glanzend, fast nackt, nur das 1. Segment und die iibrigen au den Seiten diinn graulich behaart, der vordere Theil der Segmente weitlaufig schwach punktirt, die breiten niedergedriickten Endrander un- merklich fein geruuzelt; die Eudfranse schwarz; die Bauchsegmente am Eude lang schwarzlich behaart. Die Beiue sind schwarz mit gleicher Behaarung, die Tarseu, Hiiften uud Uuterseite der Hinter- schenkel graulich schimmernd; die Vorderschenkel unten lang weiss behaart. Die Schieneusporen ziemlich lang, gerade, roth- lich. Fliigel an der Basis wasserhell, die Endhalfte mehr oder weniger gebraunt, mit blaulichem Schimmer. Es fiudeu sich Exemplare mit kaum merklich getriibten Fliigeln uud wieder an- dere, bei deueu die Triibuug so stark wie bei pilipes uud Flessae wird. Wahrend bei pilipes die dunklen Exemplare dem Siiden eigen sind, babe icli gerade aus Norddeutschland die dunkelsten Flugelfarbungen erhalten, wahrend die mitteldeutschen Stiicke nur schwach gebrauut siud. Exemplare aus der Lombardei von Dr. Magretti halten die Mitte. Bei den (f sind die Fliigel fast wasserhell, auch die Adern weit heller, das Stigma duukel rostroth. Kopf und Thorax sind zottig weiss behaart, namentlich der Kopfschild und die Wangen [515] 101 unten lang weissbartig. An den Seiten des Kopfschildes uud oben auf dem Scheitel sind schwarze Haare untermischt. An deu Fiihlern ist das 2. Geisselglied so lang als das dritte, was wohl zu beachten ist. Die Kiefern sind von mittlerer Lange. Die schwarze Querbinde auf dem Thorax ist meist nur durch einige schwarze Haare angedeutet. Der Hinterleib weniger schon blau glanzend, an der Basis uud an den Seiten der hintereu Segmento mit zerstreuten langen weissen Haaren, ebenso der Endrand der Bauchsegmente. Die Beine an der Unterseite der Schenkel zottig weiss behaart, gegen das Ende rothlich grau. Die deutschen Exemplare sind betrachtlich kleiner als die Q, siideuropaische dagegen erlangen fast die Grosse der Letzteren. Andrena cineraria gehort zu den schonsten Fruhlingsbieneu. Sie erscheint regelmassig mit den Weidenbliithen, meist Anfaug oder Mitte April, und besucht fast ausschliesslich jene. Nacli verschiedenen Notizen kommt auch eine zweite Generation im Juli vor; zuweilen mag dann die Art mit Andrena fumipennis verwechselt worden sein, der sie tauschend ahnlich ist und iiber deren Unterschied man daselbst vergleiche. Die Art ist weit verbreitet, scheint aber mehr dem nord- lichen Europa anzugehoren, wo sie iiberall, stellenweis sogar haufig, auftritt. In Mitteldeutschland kommt sie sporadisch vor. Wahrend sie hier im mittleren Saalthal ganzlich fehlt, faud ich sie bei Gotha haufig. Dass sie in Italien vorkommt, habe icli bereits erwahnt. Lucas erwahut sie sogar aus Algier. 8. Andrena fumipennis Schmied. Andreua fumipennis Schmiedeknecht, Entomol. Nachr. 1880 p. 13. Species abdomine coeruleo thoracisque hirsutie A. ciuerariae simillima. Q adhuc inguota. Caput nigrum cano-hirtum, clypeo albido-villoso, utrinque pilis nigris imiuixtis, clypeo fortiter punctato, labri appeudiculo leniter emargiuato, anteunis nigris, subtus piceis, flagelli articulo 102 [516] secuudo nigro-velutiuo tertio distiucte breviore; oculis mandibularuiiQ basin attingeutibus. Thorax albido-liirtus, disco pilis nigris im- mixtis, metathorace longius piloso, area cordiformi leniter rugu- losa. Abdomen subglabrum, atro-violascens, conciune et sat fortiter punctatum, depressionibus apicalibus distiuctis subtiliter rugulosis, segraentis 2 primis albido-hirtulis, ceteris fusco-pubescentibus, ventre griseo-fimbriato, valvula ventrali subtruncata. Pedes nigri, cauescenti - nigro hirsuti, calcaribus lougis, uigris. Alae basi hyalinae, apicem versus sat fumatae, venis brunueis. Loug. 12""". Thuringia. Das Q dieser Art ist mit Sicherheit bis jetzt uiclit eut- deckt. Vor raehreren Jahren glaubte ich es aus Mecklenburg er- halten zu habeu, iudem ich damals das Hauptgewicht auf die stark verdunkelten Fliigel legte. Ueberdies war das Exemplar im Juli gefangen wordeu. Spater jedoch, bei Vergleichuug eines grossereu Materials vou cineraria, entstauden in mir Zweifel, ob jenes 5 wirklich zu fumipennis gehort imd nicht vielmehr zur zweiten Generation der ciueraria. Dahiugegen trSgt es wieder eine auffallend starke Puuktiruug des Hiuterleibs, was ja beim r^ eiu Unterscheiduugsmerkmal von cineraria ist. Wahrscheinlicli diirfte das echte Q der fumipennis uocli durch dunklere Kopf- farbuug vou der ciueraria abweicheu. Icli habe mich iu deu letzten Jahreu redlich bemiiht, au den Flugplatzeu des cJ* auch des 9 habhaft zu werdeu, aber umsonst. Das rf gleicht sehr der ciueraria r^, unterscheidet sich aber sofort durch die am Ende stark gebraunteu Fliigel, durch das kurze 2. Geisselglied uud die starke Puuktiruug des Hinter- leibs. Die Behaarung des Kopfschildes ist grauweiss, an deu Seiten schwarz, viel kiirzer als bei cineraria, wo der Kopfschild laug weissbartig ist. Ebeuso siud bei ciueraria die Waugen, Brust uud Unterseite der Schenkel lang weiss gefraust, bei fumipennis dagegeu ist die Behaarung dieser Stellen kiirzer und schwarzgrau, bloss an deu vordereu Scheukeln mehr weisslich. Au den matt- schwarzen Fiihleru ist das 2. Geisselglied sammetschwarz, deut- licli kurzer als das folgende. Der Thorax ist schrautzig weiss behaart, auf der Scheibe mit einzeluen, schwarzlichen Haareu. [517] 103 Der Hiuterleib ist blauschwarz, dicht und stark punktirt, die breiten Eudrander punktlos, feiu quergerunzelt; Segment 1 uiid 2 sind weisslich, die iibrigen schwarzlich behaart, an den Seiten mit langeren, weisslichen Haaren. Wahrend bei cineraria die Endrander zumal der hinteren Segmente einen rothlichen Schim- mer haben, zeigt sich bei fumipennis keine Spur. Bauch schwai/,- lich gefranst mit eingestreuten langen weissen Haaren. Die Beiue sind schwarz, schwarzlich behaart, die Unterseite der Schenkel grau, die der vordersten weisslich; Sporen lang und schwarz mit rothlicher Spitze, bei cineraria dagegen gauz roth. Die Fliigel an der Wurzelhalfte wasserhell, gegen das Eude deutlich gebrauut, Adern und Stigma braun, die Yena ordinaria deutlich vor der Gabel, der 1. riicklaufende Nerv in der Mitte der 2. Cubitalzelle. Andrena fumipeunis fliegt spat im Jahre und zwar Ende Juli auf sonnigen Holzschlagen und Waldblossen. Bis jetzt ist die Art mit Sicherheit uur von Gumperda bekannt. Die wenigen (5*, die ich entdeckte, besuchten die Bliithen von Cirsium arvense und Epilobium angustifolium. Da ich nie eine Andrena cineraria im Friililing hier angetroften liatte, so war die Moglichkeit, eine zweite Generation derselben vor mir zu baben, schon aus- geschlossen. 9. Andrena capitalis Smith. Audrena capitalis Smitli, Catalogue of Hymenopterons Tusects in the CoU. of Br. Museum (185^) T, p. 105. Descriptio sat brevis secundum autorem: Caput thoracis latitudiuo dense £t longe nigro-villosum. Thorax supcrue nigro-hirtus, lateribus ocliraceo-pilosis, alis liy:ilinis, margine apicali leviter infumatis, venis et stigmate ferrugineis. Pedes nigri, tarsis apice ferrugineis, pallide fulvo-piiosi, femoiibus omnibus, tibiis anticis totis et iutermediis basi atro-hirsutis. Ab- 104 [518] domen ovatum, nitidura, nigro-hirtulum, segmento primo longius piloso, 2 — 4 apice utrinque pilis albidis intermixtis, ventre mar- ginibus atro-fimbriatis. Long. 9 — 10'"'". Patria . Malta. Es ist klar, dass aus der vorliegenden kurzen Beschreibung eiues Andrenen-Mannchens an eiue sichere Deutung der Art nicht zu denken ist, immerhin ist die Farbenvertheilung so eigeuthiimlich, dass ich die Beschreibung aufgenommen habe. 10. Andrena Flessae Panz. Andrena Flessae Panzer, Faun. Germ. 85, 15. Lepeletier, II, 249, 19. Lucas, Explor. Sc. Alg. III, 172, 65. Nylander, Ap. Bor. p. 256, 6. Schenck, Jahrb. XIV, p. 237. Q Caput facie utrinque albo-pilosa, clypeo fusco-pubescenti crasse punctato, linea mediana laevi apicem versus dilatata, labri appeudiculo magno polito truncato, oculis mandibularum basin fere attingentibus, genis albo-pilosis, vertice cano-villoso, antennis uigris, flagelli articulo secundo tribus sequeutibus aequali. Thorax albo-pilosus, mesonoto subnitido, crasse punctato, fere glabro, pilis sparsis canis vel nigricantibus, spatio cordiformi rugoso- clathrato. Abdomen nitidum, glabrum, atro-coeruleum, leniter ru- goso-punctatum, depressionibus apicalibus latis, segmento primo pilis sparsis albidis secundo utrinque fovea ovali impressa, reliquis segmentis solum lateribus albo-pilosis, tertio et quarto fere ma- cula laterali nivea ornatis, fimbria anali utrinque uivea medio fusca, valvula dorsali sulcis lateralibus distinctis, veutre solura utrinque albido-fimbriato. Pedes nigri, fusco-pilosi, femoribus et scopa subtus niveis ; calcaribus posticis longis, curvatis, piceis. Alae valde iufuscatae, violaceo-raicantes, nervis brunneis, stigraate ferrugineo, vena ordinaria longe pone furcara, uervo recurrente in raedio cellulae cubitalis secundae. Long. 12 — 16'"'". [519] 105 Feminae valde similis. Caput et thoiax densius albo-hirta, vertice et mesonoto pilis nigris immixtis. Flageili articuhis se- cundus tertio dimidio longior. Abdomen segmentis basi et lateribus albido-pubescentibus, valvula ventrali nigro-setosa, late rotundata, ventre cano-pubescenti, marginibus segmentorum haud fimbriatis. Pedes nigri, fusco-pilosi, femoribus et tibiis posticis subtus albido- hirsutis. Alae vix minus fumatae quam feminae. Long. 14 — 16™'". Habitat sparsim in tota Europa, septentrionali excepta. 9 Ohne Zweifel die schonste der deutschen Audrenen. Kopf kurz wollig weiss behaart, auffallend zumal zwei Langsstreifen zwischen Fiihler und Augen, die durch die brSunliche Behaarung des Kopfschildes um so starker hervortreten. Letzteres mit groben Punkten, in der Mitte mit breiter glatter Langsleiste, die sich nach oben und unten erweitert. Hinterhaupt und Wangen sind weiss behaart, der Scheitel mehr grau. Die Augen erreichen fast die Basis der Mandibeln, daselbst ein braunlicher Hocker. Der Thorax ist sparlich weiss behaart, so dass iiberall die Sculptur deutlich hervortritt, unter den Fliigeln schwarzlich. Das Meso- notum erscheint von oben gesehen fast nackt, von der Seite be- trachtet mit einzelnen aufrechten schwarzen Haaren, die sich vor dem Schildchen zu einer Querreihe verdichten. Der ganze Thorax- riicken ist ziemlich glanzend, mit zerstreuten groben Punkten. Der Metathorax ist diinn behaart, der herzformige Raum grob wulstig-gerunzelt, wie bei pilipes etc, mit erhabener Leiste um- geben, welche hinten in der Mitte ausgekerbt ist. Der Hinterleib ist leicht wulstig gerunzelt, deutlich punktirt, schon stahlblau glanzend, fast nackt, die Eudrander breit niedergedriickt, fein ge- runzelt mit zerstreuten Piinktchen. Das erste Segment tragt einzelne weissliche Haare, an den folgenden Segmenten tritt die weissliche Behaarung an den Seiten biischel- oder fleckenartig auf, auf Segment 4 und 5 am grossteu. Auf letzterem Segmente be- decken diese Seitenbiischel die schwarzbraune Eudfranse, so dass 36 106 [520] man auch sagen kann: Endfranse weiss, in der Mitte braun. Das 2. Ruckeusegmeut tragt an deu Seiteu eine ovale Grube, wie sie sich auch bei pilipes findet. Die Bauchsegmente sind am Ende braun gefranst, an den Seiten mit weissen Haaren. Die Beine sind schwarz, schwarzlich behaart, gegen das Eude heller, die Tarsen, zumal die Metatarsen an der Inuenseite braunroth, die hinteren Sporen lang und gekriimmt, pechschwarz. Die vordersten und hintersten Schenkel sind unteu zottig weiss behaart, die mittelsteu dagegen kurz grau. Die dichte Schienbiirste ist unten schneeweiss. Die Fliigel sind stark gebraunt, eine lichtere Stelle erstreckt sich quer durch die zweite Discoidalzelle nach dem Ende der Radialzelle. Die Adern sind braunlich, das Stigma fast rost- roth, die Vena ordinaria weit hinter der Gabel. Cf Das Cj steht dem Q an Grosse wenig nach, ist uatiirlich schlanker. Der Kopf ist dichter uud zottiger weiss behaart, auch der Kopfschild; nur auf dem Scheitel sind schwarzliche Haare eingemengt. An den Fiihleru ist das 2. Geisselglied um die Halfte langer, als das 3. Die Maudibeln sind eiufach. Der Thorax ist weiss behaart, das Mesonotum dichter als beim Q. punktirt, deshalb matter, mit zerstreuten scliwarzlichen Haaren. Der Hinterleib von gleicher Farbe wie beim Q , die Segmente an der Basis weissfilzig behaart, die weisse Behaaruug au den Seiteu erweitert, namentlich auf deu hintereu Segmeuten. Segment 6 in der Mitte und das ganze 7. Segment braunschwarz behaart. Die ovale Seitengrube auf Segment 2 ist schwach angedeutet. Der Bauch einformig grau behaart, ohue alle Fransen, das letzte Segment schwarzborstig. Die Beine sind schwarz, schwarzlich behaart, gegen die Tarseu heller, die Scheukel zottig weiss, die Innenseite der Metatarsen braunlich schimmernd, die Schiensporen lang, pechbraun. Die Fliigel sind kaum etwas heller als beim f^'. Diese schone Art erscheint in Mitteldeutsclilaud, z. B. Thii- ringen, Ende Mai und Anfang Juui, im Siiden weit friiher. So traf ich sie Ende Marz iu deu Palmenwaldern von Elche ziemlich zahlreich in Gesellschaft der A. pilipes uud thoracica auf Wolfs- [521] 107 milcharten. Ebenso hau^g traf ich sie dann im April und Mai auf den Balearen, namentlich bei Miramar und Palma, wo sie allerlei Cruciferen, namentlich Kohlarten aufsuchte, auch an Reseda fing ich sie in grosserer Zahl. In Deutschland trifft man sie meist auf bliihenden Rapsfeldern, die cT besuchen auch gern Crepis biennis. Die Q nisten am liebsten in steilen Sandrandern oder in Sandmauern. Deshalb kommen sie auch nicht selten in die Hauser, und besitze ich verschiedene Exemplare, die an Fenstern gefangen worden sind. Die Art fehlt im nordlichen Europa und scheint auch in Norddeutschland nur ganz einzeln aufzutreten. In England fehlt sie ebenfalls. In Mitteldeutschland gehort sie zu den seltenen Arten. Im Suden scheint sie iiberall nicht allzu selten aufzutreten. Ich bemerke hier, dass die Exemplare, die ich auf dem Festland von Spanien an der heissen Ostkiiste fing, betrachtlich kleiner sind, als die Stiicke von den Balearen oder Deutschland. Sie findet sich ausser Europa noch in Nordafrika und einem Theil von Vorder-Asien. 11. Andrena nigrospina Thoms. Andrena nigrospina Tliomson, Hym. Scan. II, 80. Andrena Flessae Thomson, Op. 145, 8. Descriptio secundum autorem: 9 Nigra, fusco-pilosa, thorace supra et abdominis basi albidis, hoc vix coeruleo-raicante, nigro-pubescenti, segmentis 2 — 4 utrinque albido-ciliatis, femorum barba et scopa subtus albis, alis fumatis basi hyalinis. Long. 14°"". Praecedenti (A. pilipedi) simillima, paullo angustior, vertice medio, pleuris superne, thorace cum fimbria griseo-albido-hirtulis, abdomine obsoletius punctato, segmentis primo fere toto, secundo basi albido-pilosis, hoc fovea laterali nulla, 2 — 4 nigro-pubescen- tibus, impressione basali minus distincta, depressione apicali 86* 108 [522] utvinque densius griseo-albido-ciliata, sexto area media angustiore, sulculo laterali distincto, femorum barba et scopa minus late albis distincta mihi videtur. Habibat rare in Suecia. Mit A. Flessae Panz., unter welchem Nameu Thomson diese Biene friiher beschrieb, kanu die Art nicht identisch sein. Ab- geseheu von der Farbung des Hinterleibs, die, wie bereits erwahnt, im Norden zuweilen abzuweichen scheint, hat A. Flessae nicht die weisse Behaarung an der Basis des Hinterleibs und zeigt, worauf icl» besonders Gewicht lege, immer deutlich die ovale Grube am 2. Segment. — Der Unterschied von A. pilipes ist in der Be- schreibung angegeben. Das Fehlen der Grube bei nigrospiua ware auch hier das beste Unterscheidungsmerkmal. 12, Andrena thoracica Fab. Apis thoracica Fabricius, Syst. Ent. 383, 31. Schranck, Ins.Anstr. p. 178. 1. 14, F. 6. Melitta thoracica b. Kirby, 1. c. II, 101 Q . Melitta melanocephala Kirby, 1. c. 103 var. rj'. Andrena tboracica Fabricius, Syst.Piez. 322. Spinola, Ins. Lig. I, 120. Lepeletier, II, 329. Nylander, Ap. B. II, 98. Thomson, Hym. II, 83. Smith, Bees of Gr. Br. 34. 9 Caput nigro-hirtum, vertice medio sordide rufo, clypeo cou- fertissime rugoso-punctato, linea mediaua laevi uuUa, oculis mau- dibularum basiu attingeutibus, labri appeudiculo raagno, subnitido, apice leniter emargiuato, anteunis nigris, flagelli articulo secundo tribus sequentibus aequali. Tliorax superue cum metathorace dense laete rnfo-sive fulvo-hirtus, subtus nigro-villosus, spatio cordiformi ruguloso. Abdomen oblongo-ovale, concinue puuctulatum, sub- [523] 109 glabrum, breviter uigro-pilosulum, fimbria anali nigra, segmeutis ventralibus nigro-fimbriatis. Pedes nigri, nigro-pilosi, femoribus subtus canescentibus, calcaribus posticis rectis, nigro-piceis. Alae liyaliuae vel plus minusve infumatae, nervis et stigmate obscure ferrugineis, cellula cubitali magna, altitudine paullo longiore, vix minore quam tertia, vena ordinaria interstitiali. Loug. 14 — 16'""\ Var. 1. Metathorace et vertice nigro-hirtis, alis seraper infumatis. Var. 2. Alae basi leniter, inde a vena basali fortiter infumatae. Andrena assimilis Radoszkovsky, Materiaux pour servir a une faune hyraenopterologique de la Russie (1876) N. 4. Quoad colorem femiuae simillimus. Flagelli articulus secun- dus tertio aequalis. Abdomen plus minus elongatum, basi longius, segraentis 3 — 5 brevius nigro-pilosis, valvula ventrali apice late subtruncato, segmentis secundo, tertio et quarto veutralibus basi impressione trausversa profunda. Long. 12 — 16""". Patria: Tota Europa, Africa septentrionalis et pars Asiae occidentalis. Andreua thoracica gehort zu den schonsten und stattlichsten Andrenen. Sie bildet das Endglied in einer Reihe hochst ver- wandter Arten, die sich kaum durch irgend etwas anderes unter- scheiden lassen, als die Farbung, uber dereu fraglicheu Werth ich schon ofters meine Meinuug ausgesprocheu habe. Andrena thoracica ist characterisirt durch die eiufarbig schwarze Behaarung, von der der hell rothbrauue Thoraxrtickeu grell absticht. Beim $ ist der Kopf schwarz behaart, ara Kopfschild grau- lich schimmernd, letzterer dicht runzelig punktirt, ohne eine Spur eiuer glatteu Langslinie in der Mitte. Auf dem Scheitel und Hinterhaupte sind meist rothliche Haare eingemengt; bei spanischen Exemplaren fehlen diese ganzlich. Die Augen beriihren die Basis 110 [524] der Kiefern. Die Fiihler sind schwarz, das 2. Geisselglied den 3 folgenden zusaramen ziemlich gleich. Der Thorax ist oben dicht und lang hell rothbraun oder rostroth behaart, die Sculptur niclit sichtbar. Diese Farbung erstreckt sich nur vor den Flugeln bis zu deu Schulterbeulen herunter und nimmt auch den grossteu Theil des Metathorax ein. Bei spanischeu Stiicken ist dagegeu der Metathorax meist schwarzlicli behaart. Die ganze iibrige Unterseite des Thorax ist graulich schwarz. Der herzformige Raum ist von gleicher Sculptur wie der iibrige Hinterriicken, also nicht grob gerunzelt wie bei pilipes etc. Der Hinterleib ist breit oval, glauzeod, obenauf an der Basis der Segmente zerstreut kurzhaarig, wenig dicht fein punktirt; die Endfranse braunschwarz. Die niedergedriickten Endrander der Segmente sind breit, aber nicht scharf abgesetzt, fein punktirt-gerunzelt. Die Bauchsegmente sind am Ende lang schwarz gefranst. Die Beine sind schwarz, schwarz behaart, gegen die Tarsen heller. Die Sporen sind mittellang, gerade, schwarz, somit ein gutes Kennzeichen von pectoralis. Die Triibuug der Fliigel ist ebenso und fast noch mehr schwankend als bei pilipes. Schwedische und deutsche Exemplare sind fast wasserhell, Nerven und Stigraa rostrothlich. Siidliche Exemplare sind meist gebraunt, so z. B. bei meinen zahlreicheu Exemplaren aus Spauien. Dagegen besitze ich wieder Stiicke aus Oberitalien, die fast wasserhell sind. Bei der Varietat assimilis, von Ra- doszkovsky als eigene Art beschrieben, sind die Fliigel sehr stark gebraunt, und zwar begiunt diese Farbiing scharf abgesetzt von der Vena basalis an. Solche Stiicke zeichnen sich auch durch ihre Grosse aus, ebenso ist die Nervatur und das Stigraa weit dunkler. Die Veua ordinaria ist bei allen Stiicken interstitial. Das cj^ stimrat in der Farbung ganz mit dem Q. Der Kopfschild ist dichter und etAvas langer schwarz behaart, der Scheitel stets rostroth, die Wangen zottig grauschwarz. Die Mandibeln siud einfach. An den schwarzen Fiihlern ist das zweite Geisselglied dem dritteu gleich lang. Der Thorax wie beira Q. Mau beachte wohl die Sculptur des herzformigeu Rauraes. Ab- geiiogene Stiicke haben Aehnlichkeit mit den A. pilipes (j^ und lassen sich ara besten durch die Sculptur desselben [525] 111 unterscheiden. Der Hintei-leib ist starker beliaart, in Folge davon weniger glanzend, die Behaarung gegen das Ende braunlich. Auf- fallend sind die Einschnuruugen, die sich an der Basis der Bauch- segmente 2 — 4 beraerklich machen. Thomson gibt sie fiir thoracica nicht an; sie sind hier aber eben so deutlich wie bei der pectoralis. Die Beine sind braunschwarz behaart, die Sporen der Hinter- schienen pechschwarz. Die Triibung der Fliigel wie bei den Q . Andrena thoracica ist in Thiiringen eine seltene Erscheinung, uud habe ich sie nur einzeln im Friihling angetroffen und zwar von Mitte bis Eude April, meist an Weidenkatzcheu. Sie hat jedoch uoch eine zweite Generation im Juni bis August, wie dies schou Smith fiir England angibt, und zwar besucht, nach diesem Autor, die Art meist Distelkopfe. Im Norden ist das Thier, wie Thomson angibt, nicht selten, in England stellen- weis haufig, noch zahh-eicher erscheint sie im Siiden. Seltsamer Weise fand ich sie nicht auf Corfu, sondern nur pectoralis. Man vergleiche dariiber bei dieser. In Spanien habe ich sie iiberall, wo ich sammelte, angetroflfen; in zahlreichen prachtigen Exemplaren flog sie bei Elche auf Wolfsmilch, mit pilipes und Flessae. Auf deu Balearen gehort sie zu de^ Seltenheiten. Sie findet sich noch weiter siidlich an der Nordkiiste Afrikas und bewohnt auch einen grossen Theil von Vorderasien. 13. Andrena vitrea Smith. Aiuhena vitrea Smith, Zool. V, 1737 Q, Bees of Gr. Br. I.Ed. p. 62. II Ed. p, 36. Entom. Ann. 1872 p. 105 d' Q . Andrena vitrea Thomson = A. pectoralis Perez. 9 Nigra, facie fusco-hirta, clypeo utrinque et genis fulvido- pilosis. Thorax superne dense fortiter punctatus, parce fulvido- pilosus, lateribus et infra hirsutie pallidiore. Abdomen ovale, nitidum, subtiliter punctulatum, marginibus segraentorum depressis 112 [526] firabriis sparsis pallidis, fimbria auali fusco-ingra. Pedes uigri, flocculo et scopa fulvis, inetatarsis iutus ferrugiueo-liirsutis. Alae fulvo-liyalinae, nervis pallide ferrugineis. Long. 14 — 15'"'". Hirsuties capitis et thoracis superne ferainae aequalis, facie autem interdum fere tota nigro-hirta. Pectoris hitera griseo-villosa. Abdomen oblougatum, nitidum, apice rufo-piceo, griseo-pilosuhun. Pedes griseo-pilosi, metatarsis posticis intus ferrugiueis. Alae ut in femina. Long. 10—12""". Habitat in Anglia. Volat in floribus Ruborum, raense Julio et Augusto. Das ist die kurze Beschreibuug, wie sie Smith von seiner vitrea gibt. Ich wiirde keinen Zweifel getragen habeu, sie mit der nachstfolgenden Art fiir identisch zu halten, wie es auch Thomson gethan hat, wenn uicht die scopa fulva dem wider- sprache, oder wir miissten denn den Artbegrift" so ;msdehneu, dass wir schliesslich thoracica, vitrea, pectoralis, uitida uud Lichtensteini bloss fiir Formen derselben Art ansahen. Wegeu dieser scopa fulva, die von Thomson wahrscheiulich bloss iiber- sehen worden, liat sich Perez brieflich fiir eine Trennung der beiden Arten ausgesprochen und fiir die nachstfolgende, die sich durch ihre schwarzbraune Biirste auszeichuet, den Nameu pectoralis vorgeschUigeu. Die vitrea hat mit letzterer, abgesehen von der Biirste, die grosste Aehnliclikeit. Ob uun bloss eine Lokalfarbuug (erwahut doch auch Smith eine Varietat der nitida rait gelbbrauuer Biirste) vorliegt, oder eine sogeuannte gute Art, das lasst sich aus blossen Beschreibungen nicht eutscheiden. 14. Andrena pectoralis Perez in litt. Aiulreiia vitrea Thoinson (non Smith) Hyni. Srand. IT, 83. V Andrena hicifla Lepeletier (non Panzer) IL 241. ? Androna limata Sniith, Cat. Hym. Ins. (1853) I, 110. 9 Praecedenti simillima, diflfert praecipue scopa uigra. Caput lusco-hirsutum, facie, interdura etiam genis pilis canis vel ful- [527] 113 vidis plus niinns intermixtis, clypeo concinue puuctato linea mediaua laevi sat distiucta. Tliorax fulvido-hirtus, metathorace et pectore pallidioribus, spatio cordiformi subtiliter rngoso. Abdoraen ovatum^ nitidum, superne fere glabrum, segraentis primo et secundo la- teribus ferrugineo-hirtulis, sat dense punctulatis, reliquis segmentis minus concinue puuctulatis, lateribus nigro-pilosulis, fimbria anali nigra, ventre fusco-fimbriato. Pedes nigri, canescenti-nigro hirti, flocculo et femoribus snbtus pallide fulvido-villosis, calcaribus posticis testaceis. Alae margine exteruo sat fumatae, nervis et stigmate ferrugiueis, cellula cubitali secundo nervura recurrentem medio vel nonnihil ante medium excipiente, veua ordiuaria inter- stitiali. Long. 14'""'. (f Caput et thorax pallide fulvido-hirta, facie ct geuis griseis. Abdomeu griseo-liirtulum, apicem versus fusco-pubescens, subtiliter punctulatura, marginibus segmentorum ferrugineis, segmentis ven- tralibns 2 — 4 basi profunde impressis, margiue louge griseo- fimbriatis, valvula ventrali truncata. Pedes griseo-fulvido pilosi, calcaribus pallide testaceis. Long. 10 — 14'""'. Habitat per totam Europam sat rare. Ich habe bereits bei Gelegenlieit der A. vitrea erklart, war- ura vorliegende Art mit einem anderen Namen zu belegeu war. Es ist uicht unAvahrscheiulich, dass Lepeletier dieselbe bereits unter dem Namen lucida beschrieben hat, welcher Name von Smith in limata urageandert wurde, weil lucida bereits von Panzer vergeben. Bei dieser so heiklen Artenreihe ist es jedoch durch- aus uothweudig, dass wir sichere Namen haben, um weiteren Confusioneu, wie sie die Piioritatsliebhaberei regelmassig mit- bringt, ein Eude zu raacheu. — Wahrend die vitrea Smith ein zieralich mystisches Thier ist, ist die pectoralis vollkomraen klar gestellt, denn sie ist weit verbreitet und leicht zu erkennen. Schwieriger aber ist die Frage ihrer Stelluug zu nitida. Beide Arten unterscheiden sicli eigentlich blos durch die Farbe der Schienbiirste, und wie weuig Werth bei kritischeu Fragen darauf 114 [528] zu Ipgen ist, habe ich nachgewiesen. Auch die Punktirung des Hinterleibs kann ich als Uuterscheiduugsmerkraal nicht gelten lassen. lch habe ein reiches Material verglichen und gefunden, dass sie bei Stiicken ein und derselben Art sehr schwankt. Ich habe die Ansicht, dass Andreua nitida die Friilijalirs-, pectoralis die Sommergeneration ist. Die Farbe der Kopfbehaaruug beim Q schwankt. Meist ist dieselbe schwarzlich, auf dem Clypeus und Wangen mit mehr oder weniger eingestreuten rostgelben Haaren. Der ganze Thorax ist rostroth behaart, an den Seiten und unten heller; die Be- haarung ist dicht, so dass dadurch die Sculptur verdeckt wird. Der herzformige Raum durch Sculptur nicht ausgezeichnet. Der Hinterleib ist breit oval, stark glanzend, wenig dicht punktirt, die ersten 2 oder 3 Segmente siclitlicli dichter. Segment 1 und 2 haben an den Seiten zerstreute rostgelbe Haare, der iibrige Hinterleib diinn schwarzlich behaart, das 3. Segment an der Basis zuweilen mit kurzen gelblichen Haaren. Die Endfrause ist schwarz. Der Bauch ist ziemlicli lang schwarz beliaart, am Rande der Seg- mente mit langen, gelblichen Fransen. Die Beine sind schwarz, die Sclienkel braungelb behaart, Schienen und Tarsen schwarz- lich, graulicli schimmernd. Die Biirste ist also scliwarz, bei siidlichen Thieren ziemlicli rein, deutsche Exemplare zeigen da- gegen an der Unterseite einen hellen Schimmer, nahern sich also nitida. Die Schiensporen siud hell rostroth. Bei frischen Exem- plaren ist der FKigeh'and breit getriibt, die Adern und das Stigma rostrothlich, gegen das Fliigelende etwas verdunkelt. Die Vena ordinaria ist interstitiell. Der 1. riicklaufeude Nerv miiudet iu der Mitte der 2. Cubitalzelle oder unmerklich davor. Die Fliigel- schuppen sind braunroth. Das (5^ ist kaum von dem der uitida zu unterscheiden und vergleiche man die Beschreibuug dieser. Die Beliaarung des Ge- sichtes ist mehr braungelb und, wie mir scheint, etwas kiirzer als bei uitida. Die Eindriicke an der Basis der Bauclisegmeute 2 — 4 wie bei thoracica und nitida, ebenso das Verhaltuiss der Fiiiiler- glieder. Man achte also zur Uuterscheidung auf die Fhigzeit. [529] 115 Andrena pectoralis erscheint hier in Thiiringen im Sommer, von Mitte Juni an. Sie gehort hier zu den seltenen Arteu. Nach Thomson kommt sie uoch einzelu ira siidlicheu Schweden vor und mag deshalb wohl iiber deu grossten Theil von Europa ver- breitet sein. Zieralicli haufig traf ich sie Ende April auf Corfu, wo merkwiirdiger Weise die thoracica gar nicht zn fiuden war. Sie besuchte dort am liebsteu eine kleinbliihende Scrophularia-Art. 15. Andrena nitida Fourc. Apis nitida Fourcroy, Eutom. Paris. (1785) no. 2. Melitta nitida Kirby, Mon. Ap. II, 104. Andrena nitida Spinola, Ins. Lig. I, 122. ? Nylander, Ap.Bor. 11. 253. Smitli, Bees of Gr. Br. II. ed. p. 35. Audrena nitens Schenck, II. Nachtrag, 1868 p. 32 (300). Andreua consimilis, Smith, Zool. V, 1736 var. 9 Caput superne fusco-hirtum, facie et genis griseo-vel albi- cauti-hirtis, clypeo dense punctato, linea laevi nulla, oculis man- dibularura basin attingentibus, autenuis uigris, articulo tertio tribus sequentibus aequali. Thorax superue deuse fulvido-hirtus, infra albidus, spatio cordiformi subtiliter ruguloso. Abdomen ovale, nitidum, subtiliter punctatura, depressionibus apicalibus latis, ahi- taceis, segraentis 1 — 3 griseo-pilosulis, reliquis segmentis fusco- hirtulis, fimbria anali nigra, veutre griseo-fimbriato. Pedes nigri, fusco-pilosi, femoribus subtus albido-villosis, scopa nigra, subtus albida, calcaribus posticis ferrugineis. Tegulae piceae. Alae sub- hyalinae, nervis testaceis, stigmate ferrugineo. Long. 14 — 16'"'". Var. Pedes nigro-picei, tibiis posticis et omnibus tarsis ferrugineis, scopa pallide fulva, fimbria anali fulva. (Sec. Smith.) Andrena cousimilis Smith. Caput facie dense albido-barbata, utrinque pilis uigris ira- mixtis, vertice cano-hirto, genis albidis, anteuuis uigris, flagelli 116 [530] avticulo secundo tertio vix longiore. Thorax feininae acquali.s. Abdonieu lanceolatum, densius griseo-liirtuhnn, apice fulvido, sub- tilissime punctulatura, marginibus segmentorum decoloratis, ventre louge albido-fimbriato, valvula ventrali truucata. Pedes fulvido- pilosi, femoribus subtus albidis, calcaribus testaceis. Alae hyalinae, nervis testaceis. Long. 12 — 14'"'". Patria: Europa centralis, praesertim Germania. Andrena nitida zeichnet sich vou den verwandteu Arteu besonders durch das v^reisslich behaarte Gesicht aus, das $ iiber- dies durch die zweifarbige Biirste. Was ihre Stelhing zu pectoralis betrifft, so vergleiche man die Bemerkungen bei dieser. Beim Q ist der Kopf oberhalb der Fiihler schwarzlich be- haart, das Gesicht weisslich, die Waugen mehr gelblich. Neben den Augen siud schwarzliche Haare eingemischt. Der Thorax ist obeu dicht schon rostroth behaart, die Brust dagegen weisslich. Die schone Thoraxfarbe verblasst sehr rasch. Der Hiuterleib ist glanzend, wie bei alleu Arten dieser Gruppe, die Punktirung nicht dicht, aber deutlich, die 3 ersten Segmente diiun greisgelb behaart, an der Basis vou Segment 2 uud 3 fast bindenartig, an den Seiten erweitert. Die iibrigen Segmeute siud diinn schwarz- braun behaart, von gleicher Farbe ist die Endbiirste. Die Bauch- segmeute sind am Ende lang weisslich gefraust. Die Beine sind schwarz, die Scheukel weiss behaart, Schieueu uud Tarsen schwarz- brauu, die Schieubiirste obeu schwarz, uuten an der Innenseite weisslich; die Schieusporeu rostroth. Die Fliigel sind uur am Raude schwach getriibt, die Adern hell rostroth, die Veua ordinaila etwas vor der Gabel, der 1. riicklaufende Nerv iu der Mitte der 2. Cubitalzelle. Die 2 (liespr Art werden haufig von Stylops heimgesucht und es treteu daun regelmassig Abweichungen vou der Normal- form eiu. Der Hiuterleib erscheiut namlich weit weniger glanzend und ist ziemlich dicht, fast filzartig, weisslich behaart. Die Farbung, welclie Smith als cousimilis beschreibt, ist mir ganz unbekiiunt. Sie weicht iiberhaupt durch Farbung der Schieubiirste und Eudfrause so auffallend ab, dass sie nur mit dem grossten Bedeuken hierher gestellt werden kanu. [531] 117 Das cf gleiclit dera Q ungemein. Der ganze Kopf ist weisslich behaart, an den Seiten des Clypeus und oberhalb der Fiihler eingestreute schwarzliche Haare. Die Fiililer erreichen das Thoraxende, das 2. Geisselglied dem 3. an Lange gleich. Der Thorax ist ganz wie beim Q behaart. Der Hinterleib natiirlicli schmaler, die Punktirung undeutlicher, die Behaarung etwas dichter, gelblich-weiss, gegen das Ende braunlich geraischt, die Endspitze selbst rostrothlich ; der Bauch lang gefranst. Die Beine sind lehmgelb behaart, die Schenkel weisslich, die Sporen blass- gelb. Die Fliigel siud fast wasserhell, mit blassgelbem Geader. Andrena nitida ist eine Friihlingsart. Sie erscheint in Mitteldeutschland regelmassig mit der Weidenbliithe, d. h. von Anfaug bis Mitte April. Ausser Weiden besucht sie noch gern die Bliithen von Taraxacum. Hier in Thiiriugen findet sich die Art ziemlich haufig. Ueberhaupt scheint die Art mit Vorliebe Deutschlaud, nachstdem Frankreich und England zu bewohneu. Thomson fiihrt sie fiir Nord-Europa nicht an, aus Siid-Europa habe ich sie nur in ganz wenigen Exemplaren erhalten. 16. Andrena Lichtensteini Perez in litt. 9 Caput totum nigro-hirtum, clypeo concinne punctato, liuea mediana laevi tenui, oculis mandibularum basiu attingentibus, labri appendiculo magno, polito, truncato, antennis nigris, apice subtus piceo, ilagelli articulo secundo tribus sequentibus aequali. Thorax superne sat dense griseo-vel albido-villosus, subtus niger, me- souoto sparsim punctato, nitido, spatio cordiformi subtiliter ru- go.so. Abdomen nitidum, concinne subtiliter punctulatum, basi et lateribus nigro-pilosulum, fimbria anali nigra, ventre nigro-flmbriato. Pedes nigri, nigro-pilosi, calcaribus testaceis. Alae hyalinae, venis brunneis, fere piceis, vena ordinaria paullo ante furcara, nervo recurreute prinio iu medio cellulae ciibitalis secuudae. Loug. 12 — 14""". 118 [532] In lionorera J. Lichtenstein, insectorum cultoris doctissimi et celeberrimi, denominata. (^ mihi ignotus. Patria: Gallia meridionalis. Hispania, praesertim Baleares. Andrena Lichtensteini ist die letzte in der Reihe der thora- cica. In der Farbenvertheilung schliesst sie sich an die letzt- genannte Art, unterscheidet sich aber leicht durch die blasse Mesonotumfarbung. Der Kopf ist ganz schwarz behaart, etwas schmaler als der Thorax. Der Kopfschild ist dicht runzelig-puuktirt, gegen das Ende mit einer schmalen, aber deutlichen, glatten Langsleiste. Das Uebrige wie bei den verwandten Arten. Der Thorax ist oben hell gelbgrau behaart, auf der Scheibe weniger dicht, so dass die Sculptur durchschimmert, und zwar ist das Mesonotum wenig dicht punktirt uud ziemlich glanzend. In der Mitte meist ein- gestreute schwarzliche Haare. Der Metathorax ist dicht zottig behaart, der herzformige Raum durch Sculptur nicht ausgezeichnet. Die Unterseite des Thorax ist schwarz, mit graulichem Schimmer. Der Hinterleib ist oval, ziemlich glanzend, obenauf ziemlich nackt, nur das 1. Segment und die Seiten der iibrigen mit zerstreuten schwarzen Haaren. Sammtliche Segmente sind dicht fein punktirt, auch die Basis der breiten EndrS,nder. Das 1. Segment ist auf- fallender Weise sehr zerstreut punktirt, wahrend es bei den ver- wandten Arten dichter ist. Die Endfranse ist schwarz. Die Rander der Bauchsegmente sind schwarz gefranst. Die Beine sind schwarz, mit gleicher Behaarung, Hiiftlocke graulich schim- mernd; die Schiensporen sind hell rostroth, die hintersten ziem- lich lang und gerade. Die Fliigel sind abweichend von den ver- wandten Arten ganz wasserhell, die Adern braunlich, gegen das Ende dunkelbraun, die Vena ordinaria etwas vor der Gabel. Vorliegende Art wurde zuerst von Lichtenstein aus Siid- Frankreich nachgewiesen. Auf meiner spanischen Reise im Friih- jahr 1883 traf ich sie bereits Ende Marz bei Elche ohnweit Alicante, in Gesellschaft von Andrena pilipes, thoracica und Flessae auf Euphorbia-Arten. Nicht allzu selten war das Thier auf Ibiza, an verschiedenen Cruciferen, meist mit Andrena Hiendlmayri, [533] 119 ebenso auf Mallorca, Ich habe mich vergebens bemiiht, ein (^ aufzufinden. Dasselbe hat ohne Zweifel dieselbe Farbung wie das 5, diirfte auch wahrscheinlich die charakteristischen Eiu- driicke der Bauchsegmente haben und wiirde sich von den Ver- waudten durch die helle Thoraxfarbung leicht uuterscheiden lassen. 17. Andrena ovina Klug. Andrena oviiiaKhig, Ges.naturf.Freunde. IV. Jahrg. 1810 p. 269. Eversman, BuU de Mosc. XXV, 12 (1852). Andrena pratensis (non Miiller uec Kirby) NyIander,Ap.Bor.211,5. Sclienck, Nass. Jahrb. XIV, 237. Thomson, Op. 146, 10. Hym. Sc. II, 82. Schmiedeknecht, Ent. Nachr. 1880 p. 24. . Andrena nitida Lepeletier, Hym. II, 237. Andrena polita Schenck, 1. c. p. 225. Nachtrag 1868 p. 21 (289). Der Narae prateusis musste geiiudert werden, indem die Apis prateusis Miiller keiueswegs diese Art ist, sonderu die Audrena pilipes. Caput albido - hirtum, pilis nigricantibus immixtis, striga froutali albida, clypeo rugoso-punctato linea laevi iudistincta, labri appendiculo maguo uitido vix truncato, oculis mandibularum basin attiugeutibus, autennis nigris apice subtus brunneis. Thorax dense albido-villosus, spatio cordiformi leniter rugoso. Abdomen ovatum uigrum, coerulescenti-micans, obsolete punctulatum, superue fere glabrum, albido-hirtulum, fimbria anali fusca, ventre nigro-hirtulo, segmentis 2 — 4 apice albido-fimbriatis. Pedes nigri, tarsis apice ferrugineis, nigro-pilosi, femoribus cum flocculo albido-hirsutis, calcaribus pallide ferrugineis. Alae hyalinae, margine fumatae, veuis et stigmate testaceis, veua ordinaria interstitiali. Long. 14'"'"' Caput maguum thorace latius, superue uigro-hirtum, clypeo albido-villoso, ntrinque pilis uigris immixtis, maudibulis louge 120 [534] falcatis, anteimis thoracis fere longitudine, apicem versus subtus ferrugineis, flagelli articulo secundo duobus sequentibus simul sumtis aequali. Tborax dense albido-villosus. Abdomen latum, vix punctulatum, griseo-hirtulum, apice rufescenti, ventre albido- fimbriato. Pedes basi albido-birti, tibiis et tarsis fulvescenti-pilosis. Alae margine minus fumatae. Long. 12 — 14'"™. Patria: Europa septentrionalis et centralis. Der Kopf des Q. ist graulich-weiss behaart, oben und an den Seiten des Clypeus mit eingestreuten schwarzlicheu Haaren; letzterer runzelig-punktirt, mit Spur einer glatten Mittellinie. Der ganze Thorax ist dicht und laug weisslich behaart, die Sculptur des Mesonotum deshalb nicht erkennbar. Der Hinterleib ist breit oval, schwarz mit blauem Schimmer, fast ohne alle Punktirung, die niedergedriickten Endrander wenig abgesetzt; die Segmente an den Seiten mit zerstreuten weisslichen Haaren, die Endfranse braunschwarz. Der Bauch ist schwarz behaart, die Segmente 2 bis 4 iiberdiess am Endrande weisslich gefranst. Die Beine sind schwarz, die Endtarsen rostroth; Schenkelbehaarung, Hiiftlocke sind weiss, Schienen und Tarsen sind schwarz behaart, gegen das Ende heller, die Schiensporen sind hell rostroth. Die Fliigel sind wasser- hell, der Rand ziemlich scharf abgesetzt verdunkelt, das Geader hell rostroth, die 2. Cubitalzelle weit kleiner als die dritte, die Vena ordinaria interstitiell. Das (j^ zeichnet sich besonders durch den grossen Kopf und breiten Hinterleib aus. In der Farbung stimmt es ziemlich mit dem ^ iiberein. Der Kopfschild ist lang weiss behaart, am Innenrande der Augen schwarze Haare. Der Hinterkopf ist oben schwarzlich, die breiten Wangen uuten zottig grauweiss behaart. Die Mandibeln sind lang sichelformig, der obere Zahn weit langer als der untere. Der ganze Thorax ist dicht und lang weisslich behaart. Der Hinterleib in der Mitte stark erweitert, nach hinten zugespitzt. Die Punktirung ist ausserst schwach und kaum sicht- bar. Die Segmente sind zerstreut weisslicli beliaart, die Hiuter- leibsspitze rothlich. Der Bauch ist weisslich gefraust, die mittiereu Segmente au der Basis eingeschniirt. An den Beiuen sind die [535] 121 Tarsen rothlich gefarbt, die Schenkel zottig weiss behaart, Schie- nen und Tarseu gelblich; die Schieusporeu siud laug, hell rostroth. Die Fliigel sind wie beim Q, am Raude weuiger verduukelt. Diese ausgezeichuete Audreua erscheiut friih im Jahre, iu Thiiringen bei guter Witteruug zuweileu scliou Mitte Marz. Sie uistet regelmassig iu kleiuereu oder grossereu Gesellschafteu, iu sandigem, kurz berasten Bodeu. Beide Geschlechter besucheu mit Vorliebe Weideukatzcheu. lu ihreu Nesteru findet sich als Schmarotzer die schoue Nomada Lathburiana. Die Art fiudet sich einzeln im uordlicheu Europa, haufiger in Deutschlaud und den benachbarten Landeru. Fiir Euglaud gibt sie Smith nicht an. Jeuseits der Alpeu scheiut sie zu fehleu. 18. Andrena albicans Miill. Apis albicans Miiller, Zool.Dan. (1776) n. 1930. Hirsuta uigra; thorace, abdomineque apice fulvescente. Melitta albicans Kirby, Mou. Ap. II p. 94. Andrena albicans Lepeletier, Hyni. II, 242. Nylander, Ap. Bor. 215, 11. Schenck, Nass.Jahrb. XIV, 240. Thomson, Hym. II, 76. Smith, Bees etc. II. ed. p. 37. Apis haemorrhoidalis Christ, Hym. 189, tab.l6, Fig.8 Q (1791), Apis haemorrhoa Fabricius, Ent. Syst. II, 330, 70 (1794). Andrena haemorrhoa Fabricius, Syst. Piez. 325, 17. Caput griseo-albo pilosum, striga frontali albido-sericea, clypeo subnitido, sparsim fortiter puuctato, maudibulis basiu ocu- lorum attingentibus, labri appendiculo truncato, antenuis nigris, liagelli articulo secundo brevi, solum duobiis sequentibus simul sumtis aequali. Thorax supra pube densa fulva tectus, subtus cum metathorace albido-hirtulus, hoc maxima pai-te rugoso-iuaequali, spatio cordiformi fortiter subradiatim clathrato. Abdomeu ovale, subconvexum, dorso subglabro, nitidulo, coufertim fortiter puuc- tatum, segmento primo basi et lateribus parce pilosis, fimbria 37 122 [536] anali aurea, depressionibus segmeutorum 2 — 4 latissimis supra medium extensis, area medla segmenti sexti utrinque late sulcata; ventre albido-ciliato. Pedes nigri, albido-pilosi, tibiis posticis tarsisque posterioribus luteis, scopa concolore, aibido-micante, cal- caribus subarcuatis, flavidis. Alae subhyalinae, stigmate et nervis luteis, ordinario interstitiali, celhila cubitali secunda parva, nervum recurrentem pone medium excipiente. Tegulae luteae. Long. 9—11'""'. Caput fulvido-pilosum, mandibulis simplicibus, antennis longis flagelli articulo secundo paullo breviore tertio. Thorax fulvido- hirtus, superne fere fulvo, spatio cordiformi ut in femina. Ab- domen magis elongatum, fulvido-pilosulum, apice fulvo, ventre sparsim fimbriato, valvula ventrali apice rotundato-dilatato. Pedes et alae ut in femina, sed tibiis posticis plerumque nigro-maculatis. Long. 8—11""". Patria: Europa septeutrionalis et centralis. Ubique species sat frequens. Andrena albicans gehort, wenigstens im weiblichenGeschlechte, durch den rotheu Thorax und die vou dem nackteu Hinterleib so abstechende goldgelbe Eudfranse zu den leicht kenntlichen Andrenen. Etwas schwieriger sind die Manuchen zu erkeunen, die an Griisse sehr verschieden sind. Man beachte bei diesen besonders deu giobruuzeligen herzformigeu Raum und die helle Kopfbehaaruug. Bei dem Q ist der Kopf weisslich behaart, von gleicher Farbung die deutlich ausgepragten Stirnstreifeu. Der Kopfscliild ist ziemlich glanzend, grob aber nicht allzu dicht beliaart. Au den P'iihlern ist das 2. Geisselglied kurz, nicht langer als 3 und 4 zusammen. Der Thorax ist oben kurz und dicht rothgelb be- haart, das Mesouotum sehr grob puuktirt. Der iibrige Thorax ist weisslich behaart, der Metathorax sehr diiuu, der herzformige Rauni grob wulstig gerunzelt, ebenso der abschiissige Tlieil. Der Hiuterleib ist oben fast nackt, nur die Basis des 1. Segmentes uud die Seiten der iibrigeu sind diinu weisslich beliaart. Der ganze Hinterleib ist flach geruuzelt und dabei diclit uud grob [537] 123 punktirt, das 1. Segraent weniger, das 5. mit grubenartigeu Punkten. Die niedergedriickten Endrander auf 2 — 4 sind ausser- ordentlicli breit und nehmen mehr als die Endhalfte eiu. Die Endfranse ist schon goldgelb, an den Seiten mit langen weissen Haaren. Auch Segment 6 ist goldgelb behaart, der dreieckige nackte Raum beiderseits mit breiten Langsfurchen. Der Bauch ist weisslich behaart, gegen das Ende gelblich, die Segmentrander mit langen Wimperhaaren. An den Vorderbeinen sind nur die Endtarsen rothlich, an den Mittelbeinen sind sammtliche Tarsen und die Spitzen der Schienen rostroth, die Hinterbeiue sind gelb, nur die Schenkel schwarzlich. Die Behaarung der Schenkel ist weisslich, die der Tibien und Tarsen mehr gelb. Schienbiirste uud Endfranse der Hiuterschenkel blass goldgelb. Die Fliigel sind leicht gelblich getriibt, am Rande kaum verdunkelt, Adern und Stigma gelb, die Vena ordinaria interstitiell ; die 2. Cubitalzelle halb so gross wie die 3., nach obeu verschmalert, der riicklaufende Nerv hinter der Mitte eiumiiudend. Das r^ weicht vom Q ziemlich ab. Der Kopf ist braunlich- gelb behaart, ohne Spur von eingemeugten schwarzen Haareu. Die Mandibeln sind einfach. Die Fiihler erreicheu das Eude des Thorax, das 2. Geisselglied etwas kiirzer als das dritte. Der Thorax ist wie der Kopf behaart, auf dem Riickeu etwas dunkler. Der ganze Metathorax ist grob gerunzelt, wodurch sich diese Art von ahnlich gefarbten immer gut uuterscheiden lasst. Der Hiuter- leib gleichformig diinn und kurz gelblich behaart, die Spitze dichter und langer rostgelb. Die Punktirung dicht, aber weit weniger grob als beim Q . Die Franseu an den Endrandern der Bauchsegmente sind diinn uud kurz. Au den Beinen siud sammtliche Tarsen rostgelb, ausserdem uoch die Hiuterschieuen, die aber meist braune Flecken zeigeu. Die Behaarung ist brauu- gelb. Die Fliigelschuppeu sind rostroth, die Farbe der Fliigel wie beim Q. Andrena albicans gehort zu den friihesten Bienen. In Thii- ringen erscheint sie mit der Bliithe der Saalweide uud fiudet mau die (jT zuweilen schon in der 2.Woche des Marz. Ausser Weideu- katzcheu besuchen sie uoch Stachelbeerbliitheu und verschiedene andere Friihliugsbluraen. Sehr oft habe ich auch beobachtet, dass 37* 124 [5381 die (5* um die durren Blatter vou Eicheugebiisch schwarrateu. Die 5 erscheiueu iu weit geriugei'er Zahl uud fiudeu sich z\\- weilen noch Eude Mai. Solche Exemplare siud dauu zur Uu- kenutlichkeit abgeflogeu. Die Art ist iiber das gauze noixlliche und mittlere Eiiropa verbreitet, stelleuweis gemeiu. Sectio II, Abdomen subpilosum, segmentis apice plus minus ciliatis. 19. Andrena tibialis K. Melitta tibialis Kirby, Mon. Ap. 11, 107 § . Andrena tibialis Nylander, Ap. B. Suppl. p. 98, Schenck, Nass. .Jahrb. XIV, p. 239. Thomson, Hym, Scand. II, 77. Melitta atriceps Kirby, Mon. Ap. II, 114 cf. Andreua atriceps Smith, Bees of Gr. Br. 70, 2. ed. p, 43, 9 Caput griseo-hirtum, superue et juxta oculos pilis fuscis immixtis, striga froutali albido-micaute, clypeo crebre puuctato liuea mediaua laevi vix distiucta; ociilis maudibularum basin fere attingentibus, his dente apicali brevi, labri appendiculo truncato, auteuuis uigris iiagelli articulo secnudo tribus sequentibus aeqtiali. Thorax superne rufescenti-griseo-, subtus ciuereo-liirtus, mesouoto disco sparsim fortiter puuctato, spatio cordiformi rngoso-clathrato. Abdomeu oblougo-ovale, tergo couvexiusculo, uitiduhim, subtiliter punctatura, segmeutis 2 — 4 depressioue valde distiucta, 1 et 2 pilis sat longis albidis vestitis, reliquis lateribus deusius pilosis, depressiouibus utriuque fere albido-ciliatis, fimbria anali uigricaute, area segmenti sexti sulco laterali fere uullo, veutre cano-piibes- cente, marginibus albido-fimbriatis; segraeutis 2. et 3. disco im- pressis. Pedes uigri, albido-pilosi, posticorum tibiis et tarsis obscure luteis, scopa concolore albido-micaute, calcaribus posticis [539] 125 fortiter curvatis, luteis. Alae subhyaliuae, lutesceutes, stigmate et venis ferrugineis, vena ordinaria iuterstitiali. Tegulae rufo- piceae. Long. 14""". Caput sordide rufescenti-villosura, clypeo pilis nigris im- mixtis, interdum fere toto uigro, mandibulis simplicibus, autennis longis, nigris, flagelli articulo secundo paullo breviore tertio. Thorax fulvido-birtus, spatio cordiformi ut iu femina. Abdomen obsolete punctulatum, sat dense fulvido-pilosum, apicem versus uigricans, ventre fulvido-liirtulo, vix fimbriato, valvula ventrali truucata et leviter emarginata. Pedes fulvido-pilosi, tarsis omuibus et tibiis posticis ferrugiueis, bis plerumque fusco-maculatis. Alae ut in femiua. Loug. 12— 14"""^ Patria: Praesertira Europa septeutrionalis et centralis, rara in meridiouali sed ad Maltara usque. Das Q ist leicht kenntlich durch den grob gerunzelten herz- formigen Raum, wodurch sich diese Art au die vorige Gruppe anschliesst, uud die gelb gefarbteu Hiuterschieueu. Der Kopf ist granlich-weiss behaart, obeu uud am Inneurande der Augeu mit eingestreuten schwarzlicheu Haareu; der Clypeus dicht puuktirt, raatt, kaura mit einer Spur eiuer glatteu Laugslinie. Au deu Fiihlern ist das 2. Geisselglied so laug wie die 3 folgenden zu- samraeu. Der Thorax ist schmutzig-blassgelb behaart, auf dem Riicken mehr rostgelb. Die Behaaruug ziemlich diclit; das Me- sonotum auf der Scheibe zerstreut grob puuktirt. Der herzformige Raum grob wulstig geruuzelt, wie bei albicaus, pilipes u. s. w. Der Hiuterleib ist langlich oval, obeu ziemlich gewolbt, zerstreut und seicht punktirt, deshalb ziemlich glanzend, die Eudrauder stark uiedergedriickt. Saramtliche Segmente sind zerstreut weiss- lich behaart, die beideu ersten am starksten. An den Seiten ist die Behaaruug dichter uud erscheint hier am Endrande fast bin- deuartig. Die Endfranse ist schwarz. Der Bauch ist gelblich behaart, au deu Eudrandern rait weisslichen Wimpern. Die Beine siud schwarz, au deu hiutersten Tibieu uud Tarseu rostgelb, au den Vorderbeinen nur die Tarsen rostroth. Die Behaarung der 126 [540] Schenkel ist weisslich, sonst gelblich; die Schienburste blass goldgelb. Die liiutersten Sporeu stark gekriiinmt, bhissgelb. Die Fliigel fast wasserhell, Geader und Stigma rostgelb, die Vena ordinaria interstitial. Das c^ hat viel Aehnlichkeit mit dera cf der nigro-aenea. Abgesehen von der viel friihereu Flugzeit, unterscheidet es sich besonders durch deu grob ruuzeligeu herzformigen Raum und die Lange des zweiteu Geisselgliedes. Durch Abblasseu eutstehen viele Farbuugen und habe ich gerade die so leicht kenntliche tibialis (j^ uuter eiuer Meuge falscher Bestimmuugen erhalten. Der Kopf ist ganz anders behaart als beim Q, namlich schmutzig rostgelb mit zahlreichen eingestreuten schwarzen Haaren, die uameutlich auf dem Kopfschild die blasse Behaarung zuweilen gauz verdraugen. Die Maudibelu sind einfach. Die Fiihler er- reicheu fast das Thoraxeude, das 2. Geisselglied deutlich kiirzer als das dritte. Der Thorax ist zottig brauugelb behaart. Der Hinterleib ist uudeutlicli puuktirt, mit zerstreuter gelblicher Be- haaruug, die gegeu das Eude schwSrzIich wird. Der Bauch ist gelblich behaart, die Frauseu an den Endranderu ziemlich kurz. Die Beine braungelb behaart. wie bei dem Q gefarbt, die Hinter- schieuen aber fast regelmassig brauu gefleckt. Die Fliigel wie bei dem Q . Audreua tibialis erscheint gleiclizeitig mit Andrena albicans uud gehort deshalb mit zu den friihesteu Bieuen. Die (5^ ^e- suchen am liebsteu die Katzcheu der Salix Caprea, die $ trifft man an allerlei Friihliugsblumen, am liebsteu auf Taraxacum. Man findet noch ira Mai ziemlich frische Exemplare. Diese Art kommt im nordlichen Europa wie es scheint ziemlich selten vor, liaufig ist sie dagegen in Deutschland, ebenso nach Smith in Englaud. Im siidlicheu Europa wird sie wieder selten, doch habe ich uoch Exemplare aus Malta erhalten. [541] 127 20. Andrena Paveli Mocsary in litt. Q Clypeus crasse riigoso-punctatus, fusco-uigro hirtus. Au- tennae uigrae. Vertex pilis ochraceis iramixtis. Thorax parce crasse puuctatus, fulvido-hirtus, spatio cordiformi rugoso-clathrato. Abdomeu sat nitidum, couciune punctatum, depressionibus latis fulvido-fimbriatis, fimbria anali fusca. Pedes nigri, tarsis ultimis rufescentibus, scopa et metatarsis posticis dense ferrugineo-hirtis, calcaribus testaceis, valde curvatis. Alae fere hyaliuae, uervatura flava. 15 — 16'"'". Habitat in Huugaria. Die Art schliesst sich durch deu grob gerunzelten herz- formigen Raum an Andrena tibialis, bimacuiata etc. an, von denen sie sich leicht durch den schwarz behaarten Kopf unterscheidet; in der Farbung ahnelt sie sehr apicata, Trimmerana uud gallica nebst Verwandten, die aber alle einen feiu gerunzelten Hiuterleib besitzen. Der gauze Vorderkopf ist schwarzlich behaart, der Scheitel braunlich. Der Clypeus ist grob runzelig-punktirt. Der ganze Thorax ist ziemlich dicht und laug gelbbraun behaart, das Mesouotum iu der Mitte mit zerstreuten groben Punkten. Der Hinterleib ist ziemlich glauzend, zieralich dicht punktirt, die breiten niedergedriickten Endrauder feiner punktirt und etwas quer- rHuzeiig, auf Segment 2 — 4 rait hellbraunlicheu Wimperhaaren. Segraeut 1 diinu lang gelblich behaart; die Behaarung auf den folgenden Segmenten kiirzer, auf der Basis von 4 wird sie brauu. Eudfranse schwarzbraun, an den Seiten rait eiuera Biischel brauu- gelber Haare. Die hintereu Tibien uud Metatarseu sind dicht rostgelb behaart; die Sporen blassgelb, sehr lang uud gebogen. Die Fliigel mit gelbem Geader. 21. Andrena Morawitzi Thoms. Audrena Morawitzi Thomson, Hyin. Seaud. II, 78. ^ . Andrena bicolor Nylander, Rev. Ap. Bor. 353, 11. 9 • _ Caput nigro hirtum, vertice et genis pilis nonnullis fulvidis iramixtis, clypeo concinne puuctato, subuitido, labri appendiculo 128 [542] tiuncato, oculis maudibularum basiu attingentibus, antennis nigris, ilHgelli articiilo secuudo tribus sequeutibus fere aequali. Thorax supra fulvido-villosus, hirsutie subtus obscuriore interdum fere uigricante, mesouoto sparsim fortiter puuctato, fere opaco; spatio cordiformi rugoso-clatlirato. Abdomen uitidum, leviter punctulatum, depressionibus apicalibus distiuctis, impunctatis, segmentis 1. et 2. pilis uonnullis erectis nifis, reliquis fusco-pubescentibus pilis longis fulvidis hinc illinc intermixtis, fimbria anali uigra, ventre fusco- fimbriato. Pedes nigri, tarsis omnibus et tibiis posticis obscure luteis; femoribus anticis cauo-, posticis fulvido-villosis, tibiis an- terioribus fusco-pilosis, scopa lutea, calcaribus posticis cnrvatis, testaceis. Alae subhyaliuae, stigmate et venis ferrugiueis, vena ordinaria interstitiali. Tegulae piceae. Long. 12'"'". d' Capiit uigro-villosum, vertice et genis canescentibus, man- dibulis siiuplicibus, antennis longis flagelli articulo secundo tertio paullo breviore. Thorax superne sordide fulvido-villosus, infra cano-hirsutus, spatio cordiformi rugoso-clathrato. Abdomen niti- dum, fere impunctatum, basi fnlvido-hirtulam, apicem versus nigro- pubesceus, vcntre fusco-pilosulo, fimbriis fulvidis, valvula ventrali subemarginata. Pedes picei, fulvido-pilosi, tarsis posterioribus ferrugiueis. Alae fere hyalinae, nervis luteis. Long. 10'"'". Patria: Europa meridionalis et centralis. Inter rarissiraas species. Andrena Morawitzi steht sehr uahe der tibialis, uuterscheidet sich durch geringere Grosse, den schwarxbehaarten Kopf und die weit geringere Puuktirung des Hiuterleibs. Der Kopf des Q. ist schwarz behaart, auf dem Scheitel und Wangen mit eingemeugteu gelben Haareu. Der Kopfschild ist runzelig-puuktirt, mit schwacher Spur vou glatter Langslinie. Die Augeu erreichen die Basis der Mandibeln. Die Fiihler sind schwarz, das 2. Geisselglied fast so lang wie die 3 folgenden zusaramen. Der Thorax ist oben braungelb behaart, uuten gelblich-grau, wenigstens bei dem einzigen Exemplar, welches ich besitze. Nach Thomson ist die Brust schwarz behaart. Der herzformige Raum [543| 129 grob geninzelt, wie bei tibialis u. s. w. Der Hiiitcrleib ist stark glanzcud, sehr fcin uud wcitlaufig puuktirt, die nicdergcdriicktcu Endrandcr auf Segment 2 — 4 deutlicli, uupuuktiit. Segnicnt 1 und 2 rait zerstreuten langeu und aufrechten gelblicheu Haarcn, dic iibrigen Scgmeute kurz scliwarz behaart, hicr uud da mit einzeluen gelblichcn Haarcn; die Endfrausc schwarz. Die Bc- haaruug des Bauches ist graulich. Saninitliche Tarscn und die hintersten Tibien sind rostgelb gefSrbt. Die Scheukcl sind gelb- lich beliaart, die vordersten mehr grau. Vorder- uud Mitteltibien mit grauschwarzer Behaarung, die Biirste schmutzig goldgelb. Die Behaaruug der Tarsen graurothlich. Dic Sporen der Hiutcrschicucn sind wie bei tibialis stark gebogcn, hell rostrotli. Dic Fliigel- schuppeu siud peclifarben. Dic Fliigel am Raude schwach getriibt, Stigma und Aderu rostroth, dic Veua ordinaria interstitial, der 1. riicklaufeude Nerv hinter der Mitte der 2. Cubitalzclle ein- miindeud. Das c? gleicht deni Q sehr. Dcr Kopfschikl dicht schwarz behaart; auf Scheitel und Waugcn eiuzelue gclbliche Haare. Dic Fiihler crreichen das Eude des Thorax; das 2. Gcisselglied etwas kiirzer als das 3. Der Thorax ist oben schmutzig braungelb bc haart, das Mesonotum matt, auf der Scheibe zerstreut grob puuktirt. Die Behaaruug dcr Brust ist graugelb, cntschieden dunkler als die der Oberseite. Der herzformige Raum wic bcim $ . Der Hinterleib ist glanzend, unmerklich puuktirt, an der Basis diinn gelblich behaart, gegen das Ende mehr schwarzlich, abcr auch hier zerstreute gelbliche Haai-e. Der Bauch ist kurz dunkelbraun behaart, die Fransen an den Segmentrandern hellcr. Die Beine sind pechfarben, die hintersten Tarscn schmutzig rostroth, die iibrigen Tarsen nur rothlich durchschimmernd. Die Bchaarung ist braungelb. Die hintersten Sporeu sind cbenfalls deutlich gc- kriimmt. Die Fliigel fast wasserhcll, das Geader gclb. Dic Fliigclschuppen wic beini ^ pechbrauu. Andrena Morawitzi flicgt gleiclizeitig uiit tibialis, also zcitig im Friihjahr. — Wic cs scheint, ist diese Art mchr dem Nordcu eigen. Hicr in Thtiringcn ist mir die Art uoch nicht vorgekotMuicn. Mein einziges %! stammt aus deju Konigreich Sachscu, bishci- dcr siidlichste Fundort dieser hochst seltenen Ait. 130 [544] 22. Andrena nigro-aenea K. Melitta iiigro-aenea Kirby, Mun. Ap. II, 109 Q. Audrena nigro-aenea Nylander, ynpp. Ap. bor. p. 98. Schenck, Nass. Jahrb. XIV. p. 239. Thomson, Hym. Scand. II, 84. Smith, Bees etc. 2. ed. p. 45. 9 Caput fiisco-nigro hirtum, geuis et vertice pilis fulvis itn- mixtis, clypeo concinne punctato, oculis raandibularum basiu attiu- gentibus, anteunis nigris, flagelli articulo secundo tribus sequeutibus aequali. Thorax fulvido-hirtus, liirsutie subtus pallidiore, spatio cordiformi subtiliter rugoso. Abdomeu latura, subdepressum, uigro- aeueum, puuctulatum, segmeutis 2 prirais lougius fulvido-liirtulis, 3 — 5 uigro-pubescentibus, depressioue postica laevi, polita, fimbria auali uigra, ventre margiuibus segmeutorura uigro-fimbriatis. Pedes uigri, femoribus et scopa fulvo-liirtis, tarsis nigro-fusco pilosis, calcaribus testaceis. Alae hyaliuae margiue leviter iufumato, stigmate et nervi.s ferrugineis veua ordinaria interstitiali, celhila cubitali secuuda uervum recurrentem iu medio excipieute. Loug, 14""". Similis A. tibiali r^, differt praecipue spatio cordiformi subtiliter rugoso et pedibus posticis nigris. Caput et thorax fulvido-villosa, vertice et clypei lateribus nigro-hirtis, rarius toto clypeo nigro, antenuis sat lougis flagelli articulo secundo tertio paullo lougiore. Abdomeu uitidulura, subtiliter puuctulatuui, seg- mcntis 1 — 3 fulvido-, reliquis fusco-pilosis, ventre fulvido-hirto, segraentis 2. et 3. basi impressione transversa subarcuata. Pedes nigri, fulvido-pilosi. Alae ut iu feraiua. Long. 12 — 14""". Habitat iu tota Europa attaraeu haud frequeuter. Q Der gauze Kopf schwarz behaart, nur auf deu Wangen und zuweilen auf dem Scheitel eiugeraeugte gelbliche Haare; der Kopf- schild dicht runzelig-punktirt, der Anhang der Obcrlippe gross, [545] 131 abgestutzt. Die Fiihler sind schwarz, das 2. Geisselglied sehr schlauk, den 3 folgenden gleich. Der Thorax dicht rothgelb be- baart, unten etwas blasser, der herzformige Raura von gleicher Sculptur, wie der iibrige Metathorax. Der Hinterleib breit oval, fein punktirt, glanzend, mit Erzschimraer, auf deu beiden ersten Segmenten wie der Thorax ziemlich dicht behaart, auf den iibrigen brauuschwarz, doch hat auch meist das 3. Segmeut an der Basis und den Seiten brauuliche Behaarung. Die Eudsaume der Seg- mente rostroth gefarbt. Der Bauch kurz brauulich behaart, mit schwarzen Fransen. Die Beine siud schwavz, schwarzbraun be- haart, die Metatarsen inneu mit rothlichera Schimmer, die Schien- biirste und Scheukelbehaarung rostroth. Die Fliigel fast wasser- hell, mit rostrotheni Geader, die Subcostalader dunkelbraun, die Vena ordinaria interstitiell. Fliigelschuppen rostroth. Kopf und Thorax rostgelb behaart, oberhalb der Fiihler und an den Seiteu des Kopfschildes eiugestreute schwarze Haare, die die gelben des letztereu zuweileu auch iu der Mitte verdrangeu. Die Fiihler siud schwarz, das 2. Geisselglied etwas langer als das dritte. Der Hinterleib ist feiu puuktirt, rait schwachera Erz- schimmer, die 3 ersten Segmeute brauulichgelb, die iibrigen braunschwarz behaart, der Bauch brauugelb behaart, das 2. Seg- ment und besouders das 3. an der Basis mit gebogener Quer- grube. Die Beiue schwarz, braunlich-gelb behaart. Die Fliigel wie bei dem Q. — Von der ahnlicheu tibialis unterscheidet sich das Maunchen dieser Art besouders durch die feine Sculptur des herzforraigeu Raumes, das laugere 2. Geisselglied und die schwarzen Beine. Auch kommt uigro-aenea spater hervor. Die Hauptflugzeit ist hier Anfang Mai; es finden sich aber schou im April Exeniplare und noch ganz frische im Juui. Die C? haben die Gewohuheit, pfeilschnell ura das juugc Laub von allerlei Buschholz, naraeutlich jungen Buchen, gern auch um junge Fichten zu schwarmen. Andreua uigro-aenea ist ein Kosraopolit. Sie ist schon in Skandinavien nicht selteu, findet sich ira ganzeu ceutraleu Europa, wenn auch nirgends gerade haufig, sie bewohnt ferner die Kiistea 132 [546] (les Mittclmeeres. So habe ich sie zahlreich aus Siidfrankreich orhalteu, icli selbst braclite sie vou deu Jonisclieu luseln niit und faud sie neiierdings ais eiueu ulten Bekanuteu wicder auf den Balearen. Hier besuchte sie luit Vorliebe verschiedcue Resedaarten. Ihre Flugxeit war merkwiirdiger Weise uicht friiher als bei mis. Ausserdem geht die Art uach Afrika hiuiiber und reicht auch weit uach Asicu hinein. 23. Andrena Hiendlmayri Schmied. 9 Caput fusco-cinereo hirtum, vertice fere uigro-villoso, clypeo niguloso-puuctato, liuea mediaua impuuctata, sed rugulosa et opaca, appeudiculo labri polito apice distiucte emarginato, antennis snbtus apicem versus piceis. Thorax deuse fulvo-villosus, dense rugulosus. Abdoraeu viridi-aeneum, subtilissime rugulosum, seg- mcuto primo basi fulvo-liirto, reliquis segmentis parum fulvido- liirtulis, marginibus segmeutorura auguste rufescentibns, fimbria anali rufescenti-cana, pilis fnscis obtecta. Pedes nigri tarsis om- uibus et tibiis posticis luteis, scopa concolore, basi externe fusca, calcaribus ferrugineis. Alae fere hyaliuae, stigmate et venis ferru- gineis, ordinaria paullo pone furcam. Long. 10 — 11™"\ Caput fulvido-villosum, clypeo flavido, fere albido-barbato, etiam genis longe albido-villosis, mandibulis simplicibus, antenuis apicem versus incrassatis, flagelli articulo secundo tertio quadrato duplo longiore. Thorax longe rufesceuti-villosus, dense rugulosus, opacus. Abdomeu aenesceus, subtilissime rugulosum, sat dense rufesceuti-hirtum, ventre fulvido-piloso. Pedes fulvido- villosi, omnibus tarsis et tibiis posticis apice luteis, calcaribus longis testaceis. Alae uervis brunneis, Tegulae sordide ferrugineae. Long. 9—10"''". Patria: Hispauia, praesertira Baleares. Graecica cum insulis. [547] 133 lu hotiorem Dora. A. Hiendlmayr, liymenopterorum cultoris assidui, qui primus hauc speciem mihi benigue coinmunicavit. Vorliegende Art schliesst sich durch die Scnlptur des Hintpr- leibs an die Gruppe der fulvescens, namentlich an Taraxaci und nigro-olivacea an, bildet aber auch einen Uebergang zu albicans und Morawitzi. Der Kopf ist rothlichgrau behaart, auf dem Scheitel und an der Fiihlerbasis fast schwarzlich. Der Clypeus ist dicht ge- runzelt und iiberdies mit Ausnahme einer Langslinie punktirt. Letztere erweitert sich am Ende und wird glanzend. Die Mau- dibeln siud an der Spitze hell rostroth. Die Augenstreifen sind schwarz sammethaarig. Der Thorax ist diclit rothgelb beliaart, die Haare nameutlich auf dem Metathorax lang; nach unten wird die Behaarung etwas heller. Die Scheibe des Mesonotum ist dicht und fein gerunzelt, matt, der herzformige Raum ebeuso. Der Hinterleib ist dicht fein gerunzelt, matt, die Eudrander der Seg- mente schmal rothlich schimmernd; die Basis des 1. Segmentes rothgelb behaart, die iibrigen sehr zerstreut uud kurz, die End- franse rothlich-grau, mit dunkleren Haaren bedeckt. Die Schenkel sind gelblich behaart, die kurze und dichte Schienbiirste und die Tarsen goldgelb. Alle Tarsen und die hintersten Schieuen leb- haft rothgelb, die vordersten Metatarsen etwas verdunkelt. Die Fliigel nur leicht getriibt, mit rostrotheu Adern und Mal; nach der Spitze zu die Adern etwas dunkler. Beim (^ ist der Kopfscliild blassgelb gefarbt, lang weiss- lich behaart, der ixbrige Kopf braunlich-gelb behaart, auf dem Scheitel graulich schimmerud. Die Mandibeln siud einfach. Die Fiihler siud gegeu das Ende deutlich verdickt, das 2. Geissel- glied doppelt so lang als das dritte. Der Thorax ist oben lang schmutzig rostroth behaart, uuton heller; die Sculptur wie beim Q . Der Hiuterleib ist schwach erzglanzend, dicht feiu gerun- zelt, die Behaarung weniger lebhaft als auf dem Thorax, aber ziemlich dicht uud lang, gegen das Ende etwas kiirzer. Der Bauch ziemlich dicht wie die Oberseite behaart. Die Beine siud lehmgelb behaart, die Schenkel zottig; sammtliche Tarsen und 134 [548] die Spitze der Hinterschienen lebhaft rothgelb. Fliigel wie beim 5 , die Adern aber etwas dunkler. Die Art scheint mit Vorliebe Spanieu zu bewohneu ; nament- lich traf ich sie nicht selten auf den Balearen, wo sie Ende April uiit Vorliebe Cruciferen besuchte. Die (5* fiug ich auf der lusel Ibiza (Pityuseu). Einige ^ entdeckte ich uachtraglich uuter den vou niir auf Corfu gesammelten Bienen. 24. Andrena nigro-sericea Dours. Andrena nigro-sericea Doius, Hymenopteres nouveaux du bassin Mediterraneen, Revue et Magasin de Zoologie. 1872. p. 398. 9 Atra, nigro-cinereo hirta; thorace in medio nigro-hirto; segmentis 1 — 3 cinereo-villosis, reliquis nigris; scopa fulvo-aurea; tarsis nigris. Long. 13 — 14'"'". Noire. Poils de la face noirs, laves de roux sur le bord inferieur du chaperon. Corselet herisse de poils roux cendre a la partie anterieure, posterieure et sur his cotes, de uoirs sur le milieu. Abdomen ovale, un peu deprime, tres-finement ponctue. 1 *"'', 2 •', 3 " segments recouverts de poils roux-cendres assez longs, un peu pales sur les cotes; 4® et 5 " ayant des poils noirs avec une legere teinte ferrugineuse. En dessous, tous les segments sout garnis de poils ferrngineux courts, leur bord est cilie de poils blanchatres. Pattes noires, leurs poils ainsi que la brosse ferrugineux dore. Articles des tarses noirs avec des poils courts, ferrugineux, dores. Ailes transparentes, a peine enfumees au bout. Point calleux noir lave de ferrugineux. Cote, nervures de couleur ferrugineuse pale. Var. Scopa atra vix pilis ferrugineis raris intermixtis. Antenues noires depassant a peine rinsertion de Taile, leurs articles tres-distincts. Tete noire, de la largeur du corselet, tres- [549] 135 finement ponctuee; ces poils noiis nieles de roux sur le railieu. Poils du corselet en arriere et sur les cotes, roux, noirs sur le milieu. Abdomen tres-finement ponctue. l*"'', 2% 3% 4® seg- nients herisses de poils roux, un peu plus ptiles sur les cotes. Pattes noires, leurs poils ferrugineux. Ailes transparentes, uu peu enfumees au bout. Point calleux noir, lave de ferrugineux. Cote, uervures de couleur ferrugineuse pale. Long. 9'"™. Algerie, re^ue en grand nombre (Ponteba). Cette espece est tres-voisine de FA. nigro-aenea K., dont ce n'est peut-etre qu' une variete meridionale. Je possede, en effet, des individus nigro-aenea provenant de TAlgerie, chez lesquels les poils du corselet sout meles de noirs sur le milieii. Les tarses sont aussi, chez eux, noirs, avec des poils a peiue ferrugiueux. 25. Andrena gallica Perez in litt. Clypeus crasse rugoso - punctatus, linea mediana elevata. Facies fusco-hirta, pilis biunneis immixtis. Thorax cum pectore sat dense fulvido-liirtus. Spatium cordiforme distinctum, sub- tiliter rugulosnm. Abdomen parce testaceo-pilosum, subtilissime rugulosum, punctis elevatis piliferis, marginibus segmentorum ru- fescentibus. Fimbria analis nigro-fusca. Pedes nigri, tarsis api- calibus ferrugineis. Calcaria tcstacea. Scopa fusco-nigra. Alae fere hyalinae, nervis testaceis. 14 — 16 Habitat in Gallia (Bordcaux). miii Diese Art hat viel Aehnlichkeit rait A. Trimraerana, die sich aber durch die helle Schienbiirste sogleich unterscheidet. Die Farbe der Gesichtshaare schiramert in das Braunliche. Die Haare auf dem Scheitel sind gelblich, die an den Wangon mit rothlichem Schimraer. Der Kopfschild ist grob runzelig-punktirt, nicht fein quergestreift, wie bei Trinimerana. Der gauze Thorax ist ziem- 13G [550] licli diclit rostgelb behaart. Die Behaaruug des Hinterleibs wird gegen das Eude ziemlich dicht. Die Behaarung der vorderen Beine ist rostbraun, au den hintersten schwarzbraun, die Innen- seite der hiutersten Metatarsen rostfarben. Der Hinterleib ist ausserst fein gerunzelt, etwas starker auf den breiten Einschnii- rungeu. Zwischeu den Runzeln steheu erhabene, haartragende Puukte. Auf Segment 1 ist die Ruuzelung fast unmerklich. Seg- meut 5 ist mit starken erhabeuen Punkten versehen ; die Endfranse rostbraun, dariiber aber dichte schwarze Haare. 26. Andrena Mouffetella K. Melitta Mouffetella Kirby, Mon. Ap. II, 108. Andrena Moutfetella Smith, Zool. V, 1738. Bees of Gr. Br. 71. 2. ed. 44. Schenck, Nass. Jahrb. XIV. p. 239, Nachtr. 1868 p. 295. 9 Nigra, facie iufra antennas hirsutie, pro situ nunc nigricanti nunc cinerascenti, tecta, vertice calvo, occipitis pilis nigris, genis albido-hirtis. Thorax supra haud dense rufescenti-hirtus, meta- thorace et pectore fere albido-villosis. Abdomen obscure nigro- aeneum, convexiuscuhim, punctuhitum, fulvido-pilosuhim, apicem versus nigro-pubescens, segmentis margine sparsim albido-fimbriatis; fimbria anali fusca; ventre pallido-hirto. Pedes rufescenti-pilosi, flocculo et femorum barba albidis, scopa fulvo-aurea; tibiis posticis et tarsis fere omnibus ferrugineis. Squamulae nigrae. Alae hyalinae margine obscuriore, nervis pallide ferrugineis. Long- 13 — 14""". d» Facies fusco-hirta pilis fulvis intermixtis, antennis thoracis longitudine, articulis arcuatis. Thorax et abdomen rufescenti-hirta, hoc deusius quara feminae. Pedes tarsis et tibiis posticis ferru- gineis, his plus miuus infuscatis. Long. 12 — 13'""'. Habitat in Anglia et Germania septentrionali. [551] 137 Wie schon Kirby selbst beraerkt, ist diese Art ein Ver- binduugsglied zwischen A. uigro-aenea und tibialis. Von der ersteren hat sie den erzfarbenen Hinterleib, von der letzteren die helle Farbe der Hinterschienen. Der Kopf des Q ist braunschwarz behaart mit graulichem Schimmer, die Wangen weisslich. Der Hinterleib schwach erzfarben, fein punktirt, braunlichgelb behaart (nach Schenck nur das 1. und 2. Segment, die iibrigen schwarz); die Endrauder der Segraente rait zerstreuten weisslichen Haaren besetzt. Die Endfranse ist braunschwarz, an den Seiten etwas heller. Au den Beinen sind samratliche Tarsen und die Hinter- schienen rostroth gefarbt, die vordersten Tarsen dunkler. Die Brust ist rothgelb, ebenso die Behaarung der hinteren Metatarsen. Die Fliigeldecken sind pechbraun, die Fliigel selbst am Rande schwach getriibt, rait rostgelbera Geader. Vom cj^ sind die Beschreibungen zieralich kurz und wider- sprechen sich theilweis. Die Farbe der Behaarung ist wie bei dem 5, ebenso die Farbe der Beine, die Hiutertibien, wie ge- wuhnlich, theilweis verdunkelt. Ueber die so wichtige Lange des 2. Geisselgliedes finde ich nirgends eine Angabe, wahrscheinlich stimmt die Art darin mit nigro-aenea iiberein. Nach Kirby ist die Behaarung des Hinterleibs dichter als beim Q , wie es ja fast bei allen Andrenen der Fall ist. Nach Schenck dagegen ist der Hinterleib wenig behaart, glanzend schwarz. Moglicherweise liegt hier eine Verwechshmg mit dem (j' von Morawitzi vor. Die Art ist hochst selten, bis jetzt blos einige Male in England gefangen worden. Nach Schenck soll sie auch in Pom- mern gefunden worden sein. Kirby fing sein einziges Exemplar auf den Bliithen von Taraxacum, 27. Andrena Trimmerana K. Melitta Trimmerana Kirby, Mon. Ap. II, 116 Q , Andrena Triminerana Smith, Zool. V, 1740. Bees of Gr. Br. 72. 2. ed. pag. 46. Schenck, Nass. Jahrb. XIV, 237. Thomson, Hym. Scand. II, 85. Andrena nitida Nylander, Rev. Ap. Bor. 253, 10. ? 88 138 [552] 9 Caput sordide fiilvescenti-hirtum, vertice et clypei lateribus pilis fuscis intermixtis, oculis mandibularum basiu haud plaue attingentibus, clypeo fortiter punctato linea mediana laevi sat distincta; antennis longis, articulis latitudine lougioribus, flagelli articulo secundo duobus sequentibiis aequali tertio plerumque basi rufescente. Thorax fulvo-cinereo hirtus, mesonoto subopaco hinc illinc punctato, spatio cordiformi fere laevi, nitidulo. Abdomen ovale, subdepressum, subtiliter granuloso-rugosum, sat dense fulve- scenti-pilosum, fimbria anali nigra, depressionibus apicalibus distinctis; ventre fulvido-fimbriato, marginibus testaceis. Pedes nigri, tarsis apice ferrugineis, fulvescenti-pilosi, scopa superne fusca, subtus cum flocculo parvo albida; calcaribus posticis longis, curvatis, testaceis. Squamulae sordide ferrugineae. Alae hyalinae, apice vix fumatae, stigmate et nervis luteis, vena ordinaria fere interstitiali, cellula cubitali secunda nervum recurrentem pone medium excipiente. Long. 13 — 14""". Var. Abdomen solum basi fulvescenti-hirtum, segmentis 3 et 4 nigro-pilosulis. cT Caput magnum, fulvescenti-hirtum, thorace latius, temporibus inferne latissimis fere angulosis, genis fere dentato-prominulis, raandibulis longis, falcatis; antennis longis, flagelli articulo secundo tertio fere dimidio breviore. Thorax dense fulvescenti-villosus. Abdomen angustatum, fere laeve, nitidum, marginibus segmentorum late ferrugineis, segmentis 1 et 2 pilis longis fulvidis hirtulis, reliquis fusco-pubescentibus pilis fulvidis intermixtis, ventre fim- briato. Pedes tenues, picei, tarsis dilute ferrugiueis, fulvescenti- cinereo pilosi, calcaribus posticis curvatis, testaceis. Alae ut in femina, vena ordinaria distincte ante furcam. Long. 12 — 13""™. Patria: Europa meridionalis et centralis; haud frequens. In honorem Dom. Jac. Trimmer entomologi a Kirby de- nominata. Schon Kirby bemerkt gaaz richtig, dass A. Trimmerana Aehnlichkeit mit der gewohulichen Honigbiene hat, wie ja auch Colletes cuuicularia haufig von Anfangeru mit letzterer verwechselt [553] 139 wird. Uuter den deutscheu Arten hat sie, mit Ausuahme der schwierigeu apicata, keiue verwaudte. Die ahulich ausseheude biraaculata unterscheidet sich sofort durch deu grob geruuzelteu herzformigen Raum. Beim $ ist der gauze Korper schmutzig brauugelb, leicht ius Graue abbleicheud. Oberhalb der Fiihler uud am iuuereu Augenraude sind duuklere Haare eiugemeugt. Der Kopfschild ist dicht quergerunzelt, grob puuktirt, eine erhabeue unpuuktirte Mittellinie deutlich. Der Auhaug der Oberlippe ist gross, polirt, am Eude abgestutzt. Die Augeu erreicheu fast die Basis der Mandibeln. Die Fiihler sind auffallend lang uud diinu, die Geissel- glieder weit langer als breit, das zweite den beideu folgeudeu gleich, das 3. an der Basis sehr oft roth gefarbt. Das Mesono- tum ist dicht lederartig gerunzelt, matt, mit zerstreuteu groben Punkten. Der herzformige Raum schwach geruuzelt, gegeu das Eude fast glatt und schwach glanzend ; der iibrige Metathorax mit zerstreuten seichten Punkteu, dicht behaart. Der Hiuterleib ist breit oval, matt, dicht quergerunzelt, die Haare auf erhohten Piiuktcheu stehend; die Farbung mit schwach erzgriinem Schimmer. Die Behaarung ist bei meinen sammtlichen Exemplaren aus Thiiriugeu auf den 4 ersten Segmenteu graugelb, bei deu nordischeu Exem- plareu dagegen sind, nach Thomson, Segment 3 und 4 schwarz- lich behaart. Die Endfranse ist mattschwarz. Die Endrander sind breit niedergedriickt, der Saum rothlich. Der Bauch ist kurz braunlich behaart, die Rander rostroth, mit blassen Fransen. Die Beine sind schwarz, die Endtarsen rostroth, die Behaaruug schmutzig graugelb, an der Innenseite der Metatarsen rostroth; die Schienbiirste oben graubraun, unten weisslich; auch die kurze Hiiftlocke weisslich. Die Schiensporen sind lang, gekriimmt, blassgelb. Die Fliigelschuppen sind pechfarben, am Rande rost- rothlich. Die Fliigel fast wasserhell, uur am Rande schwach ge- triibt, das Geader und Stigma rostgelb, der 1. riicklaufende Nerv etwas hinter der Mitte der 2. Cubitalzelle, die Vena ordiuaria unmerklich vor der Gabel. Beim (^ ist der Kopf breiter als der Thorax, die Schlafen breit, liinten fast rechtwiukelig, die Maudibeln sind laug, sichel- formig, an ihrer Basis unten eine deutliche Ecke oder stumpfer 38* 140 [554] Zahn. Die Fiihler sind lang, die einzelnen Glieder gebogen, das 2. Geisselglied etwas langer als die Halfte des folgenden. Das ganze Thier ist schmutzig braungelb behaart; an den Seiten des Kopfschildes einige zerstreute schwarzliche Haare. Die Sculptur des Thorax wie beira $, die Punkte des Mesonotum aber viel flacher und undeutlicher. Die Behaarung des Metathorax lang und zottig, fast der ganze herzformige Raum glatt. Der Hinter- leib fast glatt, nur mit feinen erhabenen Piinktchen, deshalb weit starker glanzend, als beim $; die Endrander breit rostroth; die Behaarung nur auf den beiden ersten Segmenten zottig, aber nicht dicht, die ubrigen Segmente kurz und dunn brjiunlich behaart, mit blassen langeren Haaren, namentlich am Rande der Segmente. Die Bauchsegmente sind kurz gelblich gefranst; die Ventralplatte deutlich ausgerandet. Die Beine lang und diinn, pechfarben, die Tarsen und meist auch die Spitze der Hinterschienen rothlich durchscheinend, die Schieusporen laug und gebogen, blassgelb. Die Fliigel wie beim Q, die Vena ordinaria deutlich vor der Gabel. Die Art erscheint in Thiiringen zur Zeit der Stachelbeer- bliithe, also etwa Mitte April. Die Q besuchen allerlei Blumeu, namentlich aber Stachelbeerbiische, woran auch die cf fast aus- schliesslich angetroffen werden. Man findet die Art im ganzen nordlichen und centralen Europa, stellenweis sogar nicht allzu selten. Jenseits der Alpen scheiut sie zu fehlen. 28. Andrena bimaculata K. Melitta bimaculata Kirby, Mon. Ap. II, 115 (^. Andrena bimaculata Smitli, Zool.V, 1739, Bees ofGr. Br. 76 (^ 2. ed. p. 47. Andrena conjuncta Smith, Zool. V, 1744 Bees of Gr. Br. 73 (^ . Andrena apiformis Kriechbaumer, Schriften der Wiener Zool. Bot. Ges. 1873 pag. 54. 9 Caput fulvescenti-cinereo hirtum, vertice et orbitis internis nigro-interraixtis, clypeo dense rugoso-punctato, linea mediana [555] Ul laevi pleriiraque obsoleta, oculis mandibularum basiu fere attin- geutibus, autennis uigvis, apicem versus subtus piceis, flagelli articulo secuudo tribus sequentibus aeqnali. Thorax fulvescenti- cinereo hirtus, mesouoto fortiter puuctato, spatio cordiformi rugoso-clathrato. Abdomen ovale, uitidum, aeuescenti-uigrum, puuctis sat sparsis piligeris, depressiouibus apicalibus distiuctis margiuibus decoloratis, segmentis 1 — 4 fulvescenti-ciuereo hirtulis, fimbria auali nigra, ventre pallido-fimbriato. Pedes uigri, fulve- sceuti-hirti, tibiis fusco-pilosis, scopa fulvida, basi superne iufus- cata, calcaribus posticis lougis, curvatis, testaceis. Tegulae piceae. Alae hyaliuae, stigmate et uervis pallide hiteis, veua ordinaria iuterstitiali, cellula cubitali secunda uervum primum recurrentem pone medium excipieute. Long. 13 — 14""". Var. Segmeutum primum margiue apicali, secundum lateribus ferrugineis. Caput nigro-villosum, pilis fulvidis praesertim vertice et genis iutermixtis, mandibulis simplicibus, autennis longis, uigris, flagelli articulo secuudo tertio aequali. Thorax fulvescenti-ciuereo hirtus, mesonoto couciuue rugoso-punctato, opaco, spatio cordiformi ut in femina. Abdomen nitidum, uigrum, subaenescens, sparsim punctulatum, marginibus segmeutorum rufescentibus, fulvesceuti- hirtuhim, segmentis posticis medio fusco-pubescentibus, ventre fusco-hirtulo, valvula veutrali truncata. Pedes nigri, fulvescenti- pilosi. Alae ut in femiua. Var. Venter basi utriuque macula rufa ornatus. Melitta bimaculata Kirby. Habitat iu Auglia, Gallia, Germania et forsitan in Europa meridionali quoque, rarissime. Auch diese Art hat viel Aehnlichkeit mit einer Houigbiene, uoch mehr mit A. Trimmeraoa und apicata, von deuen sie sich sofort durch den grob gerunzeltcn herzformigen Raum uuterscheidet. Da Kriechbaumer desselben iu seiner Beschreibung der A. api- formis uicht erwahnt, so ist die Vereiuigung dieser mit der A. 142 [556] biraaculata uiclit gauz sicher, zumal apifonuis auf Lesiua gefaugen wiirde, bimaculata aber uur aus dem ceutraleu Europa bekannt ist. Soust stimmeu die Beschreibungeu fast iu alleu Puukteu. — Die rotlieu Farbuugeu sowohl bei 5 ^^^^^ Q^ siud weit selteuer als die gauz duukel gefarbten Exemplare. Ich habe deshalb letztere als die Stammform augeseheu, jeue als die Varietateu. Beim Q siud Kopf, Thorax, Hiuterleib und Beiue schmutzig graugelb beliaart, oberhalb der Fulder uud am inueren Augeu- raude brauue Haare, die uach Smitli zuweilen das gauze Gesicht eiunehmen. Die Augeu erreichen nicht gauz die Basis der Man- dibelu. Der Anhang der Oberlippe gross uud polirt, schwach abgestutzt. Der Kopfschild ist dicht grob punktirt, kaum mit der Spur eiuer glatteu Mittellinie. Die Fiihler siud schwarz, gegen das Eude unteu etwas heller, das 2. Geisselglied so laug wie die drei folgeuden zusammeu, das dritte etwas kiirzer als das vierte. Das Mesonotum ist sehr grob puuktirt, die Behaarung nicht sehr dicht, die Sculptur deshalb gut sichtbar. Herzformiger Ranm grob wulstig geruuzelt, mit erhabeuer Raudleiste, wie bei tibialis, pilipes u. s. w. Der Hinterleib ist schwarz, vou der Seite gesehen mit gauz schwachem Erzschimmer, glatt uud glau- zend, mit zerstreuteu feinen Ruuzelu uud erhabenen, haartragen- deu Piinktchen versehen; die Behaarung uamentlich am Raude der Segmente ziemlich dicht und laug. Die Endsaume der Seg- mente siud rostroth gefarbt. Bei den Varietaten hat entweder das 1. Segment eineu breiten rostrothen Saum, oder auch die Seiten des 2. erscheiuen roth, welche Farbuug sich danu auch auf den umgesclilagenen Bauchrand erstreckt. Die Endfranse ist mattschwarz. Der Bauch ist kurz braunlich behaart, die Eud- rauder mit blassen Frausen. Die Beine sind schwarz, nur die Spitzen der Tarsen rothlich. Die Behaarung an deu Schieuen und Tarseu brauu, an der Inneuseite der Metatarsen rothbrauu, Die Schieubiirste ist schmutzig gelb, oben au der Basis gebraunt. Die Sporen der Hinterschieuen siud lang, sehr stark gekriimmt, blassgelb. Fliigelschuppen pechbrauu, am Rande rothlich durch- schimmernd. Fliigel wasserhell, am Raude kaum getriibt, Stigma uud Adern gelb, die Veua ordiuaria interstitial, 1. riicklaufender Nerv hinter der Mitte der 2. Cubitalzelle. [557] 143 Beim cf ist der Kopf nicht breiter als der Tliorax, braun- schwarz behaart, niit sparlich eingestreuteu gelblichen Haaren, naraentlich auf Scheitel und Wangen, wo die Behaarung mehr geibgrau erscheiut. Die Fiihler sind lang, gegen das Ende leicht verdickt, die einzelueu Glieder deutlich gebogen, das 2. Geisselglied dem 3. an Lange gleich. Die Mandibeln sind einfach. DerThorax schmutzig braungelb behaart, das Mesonotura ganz matt, fast kornig punktirt, der Metathorax stark runzelig, der herzformige Raum wie beim Q . Hinterleib ziemlich glatt und glanzeud, mit zerstreuten feinen Piinktchen, die Behaarung auf Segraent 1 und 2 und den niedergedriickten Endrandern der folgenden Segmente ziemlich lang; auf der Mitte der Endsegmente braune Haare ein- gemengt. Meist sind nur die Endsaume rostroth gefarbt, selten hat der Bauch an der Basis 2 rothe Makeln. Letztere Farbung ist die eigentliche A. bimaculata K., ein Name, der eigentlich wenig gliicklich gewahlt worden ist. Die Bauchseite ist braun behaart, die Fransen am Endrande blass und ziemlich kurz. Beine schwarz, braungelb behaart. Die Fliigel wie beim ^ . Die Flugzeit dieser Art fallt in den Friihling, namentlich April. Am haufigsten scheint sie in England vorzukommen, wo sie an einigen Orten sogar in Menge auftritt. Sonst scheint sie iiberall hochst selten zu sein, vielleicht ist sie auch vielfach ver- kannt. Sie ist noch nachgewiesen aus Frankreich und Nord- deutschland. Hier in Thiiringen habe ich sie noch nicht auffiuden konnen. Falls die apiformis mit bimaculata identisch ist, wiirde die Art also bis weit nach Siideuropa reichen. 29. Andrena apicata Smith. Audrena apicata Smith, Zool. V, 1748, 38. Schenck, Stett. Ent. Zeitsch. 1873 p. 413. Berliner Ent. Zeitsch. 1874 p. 340. 9 A. Trimmeranae simillima, differt praecipue scopa subtus flavida, Hocculo denso et longo, nec non spatio cordiforrai ad apicem usque ruguloso. — Totum corpus cum pedibus sordide 144 [558] flavescenti-hirtum. Caput superue et juxta oculos pilis nigricantibus intermixtis, iuterdum tota facie obscure cano-villosa, clypeo con- cinne punctato linea mediaua laevi distiucta, oculis mandibularum basin haud plane attingentibus, antenuis uigris, minus longis quam A. Trimmeranae, flagelli articulo secundo tribus sequentibus aequali. Thorax dense villosus superne fere rufescens, mesouoto opaco, concinne ruguloso, spatio cordiformi apice haud hievi sed omuino ruguloso, opaco. Abdomen concinne rugulosum, puuctis elevatis piligeris tectum, sat dense fulvescenti-hirtum, marginibus segmentorura vix rufescentibus, fimbria auali nigra, ventre louge fulvido-fimbriato, apice nigricaute. Pedes nigri, tarsis apice ob- scure ferrugineis, metatarsis intus rufescenti-hirsntis, scopa flavida superue infuscata, calcaribus posticis leviter arcuatis, testaceis. Tegulae sordide ferrugineae. Alae hyaliuae margine parum in- fumato, stigmate et venis ferrugiueis, ordinaria iuterstitiali, nervo primo recurrente longe pone mediura ceUulae cubitalis secundae. Long. 14— 15"^"^. Var. Facies fulvescenti-cauo hirta, pilis uigris copiose ira- mixtis. Cf Caput fulvescenti-hirtum, temporibus kitis inferne rotundatis, genis sub mandibulis planis, haud acutis, raandibulis vix falcatis, clypeo subnitido, disco sparsira punctato, auteunis crassiusculis, flagelli articulo secundo tertio dimidio lougiore. Thoracis et ab- dorainis sculptura ut feraiuae. Spatiuui cordiforme ad apicem usque sat dense rugosum. Abdoraeu segmeutis 1 — 3 fulvesceuti- hirtulis, reliquis nigro - pubescentibus pilis fulvidis intermixtis, marginibus segmeutoruui vix decoloratis, veutre fusco-pubesceute, breviter fulvido-fimbriato, margiuibus testaceis. Pedes uigri tarsis apice obscure ferrugineis, fnlvido-pilosi. AUie ut in femina, sed veua ordiuaria ante fnrcam et celhUa cubitali secunda uervum recurreuteni fere in raedio excipiente. Loug. 13 — 14'""'. Habitat iu Auglia et Gerraauia. Ueber diese Art hat langere Zeit Unlilarlieit geherrscht. Selbst Smith, der diese Art aufstelite, hielt sie spater fiir identisch mit der A. lappouica Zett., welchem Beispiel anch Thomson ge- [559] 145 folgt ist. Letztere Art liat jedoch mit cler vorliegendeu uichts zu thun, sonderu steht dicht bei A. varians. Es konuten also Zweifel entstehen, ob der Sniith'sche Name apicata fiir die be- schriebene Art festzuhalten sei. Schenck berichtet jedoch an der angefiihrteu Stelle, dass seine von ihm als apicata beschriebene Art, die auch mit der meiuigen vollkommen iibereinstimmt, von Smith als die echte apicata anerkauut worden sei und deshalb glaube ich, kann dieser Name bleiben. Was nun das $ anbelaugt, so beruht der Uuterschied von der ahnlichen Trimmerana iu Folgendem: Die Fiihler der apicata sind kiirzer und dicker; eiu Uuterschied, der freilich erst hervor- tritt, weun man beide Arten ueben einander hat. Bei apicata ist die Schienbiirste oben braunlich, unteu schmutzig gelb, bei Trimmerana dagegeu uuten weisslich. Bei apicata ist die Hiift- locke blass braungelb uud sehr lang und dicht, bei Trimmerana dagegen ist dieselbe sehr kurz uud diiun, von gelblichweisser Farbe. Bei npicata raiiudet der 1. riicklaufeude Nerv nahe am Ende der 2. Cubitalzelle, bei Trimmerana miindet er dicht hinter der Mitte. Der herzformige Raum ist bei apicata in seiner ganzeu Ausdehnung matt, bei Trimmeraua dagegen am Eude breit glatt. Schliesslich erwahue ich uoch, dass bei der apicata der Thorax dichter und mehr rostrothlich behaart ist. Schenck fiihrt uoch einige Unterschiede au, die ich jedoch nicht bestatigt finde. — Bei der Varietat ist der Kopf braungrau behaart, mit eiugemengten schwarzlichen Haaren. Ueber das r^ herrscht noch viel Uusicherheit. Was ich als apicata c? meist aus Fraukreich erhielt, war weiter uichts als praecox Scop. Ich besitze eiu cT, das ich mit dem Q der apicata gefangen habe und das vollstaudig iu Bezug auf Farbung mit der letztereu iibereiustinimt. Ich zweiflc uicht, dass dies das richtige ry ist. Freilich stiramt dies uicht mit Schenck's Angaben, der von apicata c? ii"i" ^i^ kurze Bemerkung raacht, dass sich dasselbe durch den fast oder ganz schwarzen Kopf von Trirameraua c^ unterscheide. Mogen spatere Beobachtuugen mehr Sicherheit bringen. Bei dera von rair hierher gezogenen c? sind Kopf uud Thorax dicht schmutzig lehmgelb behaart; die Behaarung 146 [560] des Gesichtes dicht, aber zienilich kurz, ohue jede Spur von ein- gemengten schwarzen Haaren. Der Kopfschild ist ziemlich stark glanzend, zerstreut fein punktirt. Die Schlafen sind breit, hinten aber abgerundet, also wie bei Trimmerana; dagegen sind die Wangen an der Basis der Mandibeln nicht zahnartig oder eckig vorgezogen wie bei letzterer. Die Fiihler sind ziemlich dick, unteu braunlich, das 2. Geisselglied um die Halfte langer, als das folgende; bei Trimmerana dagegen deutlich kiirzer. Die Mandibeln sind kaum etwas verlaugert. Der herzformige Raum ist fast starker gerunzelt als der iibrige Metathorax, bei Trim- merana dagegen ziemlich stark glauzend. Die Sculptur des Hiuter- leibs wie beim $ , die 3 ersten Segmente braunlich gelb behaart, die iibrigen kurz schwarzlich, zumal am Rande der Segmente mit eiugestreuteu gelblicheu Haareu. Der Bauch ist braunlich behaart, kurz gefraust, die Segmeutrander breit rostgelb. Die Beine siud schwarz, die Spitzen der Tarsen rostroth durchschimmernd, die Behaarung lehmgelb. Die Fliigel wie beim Q , die Vena ordiuaria aber deutlich vor der Gabel und der 1. riicklaufende Nerv un- mittelbar hiuter der Mitte der 2. Cubitalzelle. Andrena apicata gehort zu den seltensten Arten. Sie ist bis jetzt uur vou wenigeu Orten in Eugland uud Deutschland bekauut. Sie fliegt schon friih im Jahre, meist an Weidenkatzchen; Triramerana erscheiut immer einige Wocheu spater und besucht mit Vorliebe bliihende Stachelbeerstraucher. 30, Andrena nigro-olivacea Dours. Andrena nigro-olivacea Dours, Hymeuopteres du Bassin Medi- terraneen, Eevue et Magazin d. Zoologie 1873 p. 278. 9 Caput sordide fulvescenti-hirtum, vertice plerumque infuscato' clypeo couciuue punctato, deusissime piloso, oculis mandibularum basin attingentibus, anteunis piceis, apicem versus subtus hiteis' [561] 147 flagelli articulo secuudo tribus sequeutibus lougiore, tertio et quarto lougitudiue brevioribus. Thorax fulvesceuti-hirtus, mesouoto couciuue ruguloso-puuctato opaco, spatio cordiformi subtiliter ru- guloso. Abdomeu viridi-aeueum, deuse rugulosum, punctis ele- vatis piligeris tectum, fulvesceuti-pilosum, marginibus segmeutorura anguste testaceis, lougius fimbriatis, fimbria auali fulva, pilis fuscis ex parte obtecta, ventre fulvo-iimbriato. Pedes uigri, tibiis et tarsis posticis luteis, scopa coucolore, femoribus fulvescenti-villosis, calcaribus posticis longis, subarcuatis, testaceis. Tegulae brunneae. Alae fere hyaliuae, stigmate et venis testaceis, vena ordiuaria iuterstitiali, cellula cubitali sccunda uervum primnui recurreutem poue mediura excipiente. Loug. 10 — 14""". (f Caput et thorax deuse fulvesceuti-ciuereo hirta, genis et pectore albidis, clypeo nigro, couciuue puuctato, anteuuis brevius- culis uigris, flagelli articulo secuudo duobus sequeutibus simul suratis paullo longiore. Abdomen sat dense fulvescenti-ciuereo pilosum, olivaceo-nigrum, granuloso-rugulosum, margiuibus seg- mentorum testaceis, ventre longe ciliato, valvula ventrali truncata. Pedes nigri, tibiis et tarsis posticis vix ferrngineo - maculatis. Alarura uervatura obscurior quam feminae. Long. 10 — 12 '""\ Habitat frequenter in Europa meridionali, praesertim in Hispania. Der Kopf des Q ist schmutzig gelb behaart, am Scheitel raeist etwas duukler. Der Kopfschild ist dicht punktirt, seine Behaaruug so dicht, dass die Sculptur schwer zu erkennen ist. Die Fiihlergeissel ist zum grossteu Theil unteu gelb gefarbt, die Eudglieder zum Theil auch obeu, das 2. Geisselglied ist so laug wie die 3 folgenden zusammen, das 3. und besonders das 4. Glied breiter als lang. Der Tliorax ist matt, kornig puuktirt geruuzelt, der herzformige Raum von gleicher Sculptur, durch etwas glatte Seiteustreifeu abgegrenzt. Der Hinterleib ist triib olivengriin, schwach glanzcnd, dicht fein gerunzelt und mit erhabeuen Piiuktchcn oder Korncheu besetzt, die auf dem 5. Segment grober sind. 148 [562] Die breiteu uiedergedruckten Endrander ebeufalls fein gerunzelt, der Endsaum schraal rostrotli. Die gelbliche Behaarung ist auf- recht, arn Rande uud Seiten der Segmente langere, niederliegende Haare; dic Eudfranse ist gelb, mehr oder miuder von chocoladen- braunen Haaren bedeckt. Die Rander der Bauchsegmeute sind laug gelb gefranst. Die Beine siud braunschwarz, braungelb be- haart, die hintersten Schieneu uud Tarsen und die Spitzeu der vorderen Tarseu rostgelb, die Schienburste und die Behaarung der hinteren Metatarsen goldgelb; die Sporeu der Hinterschieneu hmg, leicht gebogen, gelb. Die Fliigelschuppen sind braun, rost- roth durchschimmerud. Die Fliigel fast wasserhell leicht gelblich getriibt, die Aderu brauugelb, bei den grosseren Exemplaren rost- gelb, die Veua ordinaria ist interstitiell, der 1. riicklaufende Nerv unmittelbar hinter der Mitte der 2. Cubitalzelle. Dours beschreibt nicht das richtige r^, deun er neunt deu Kopfschild gelb mit 2 schwarzeu Puukten uud weisser Behaarung, wahrend das echte (f eiuen schwarzeu Kopf hat. Kopf und Thorax sind schmutzig graugelb behaart, matter als beim ^» <^li6 Behaarung des Kopfschildes dicht, vou mittlerer Lauge. Die Fiihler sind ziemlich kurz, das 2. Geisselglied fast langer als das 3. uud 4. zusammen, das 3. scheibenformig. Die Mandibeln sind eiufach. Die Sculptur von Thorax uud Hinterleib wie beim $. Die Segmentrander rostgelb, biudeuartig gefranst, die iibrige Be- haarung wie beim Q aufrecht. Die Beine sind schwarz, die Hinterbeiue selten rothlich gefleckt, die Behaarung schmutzig graugelb. Die Fliigel wie bei dem §, das Geader aber fast dunkler. A. nigro-olivacea gehort dem Siideu von Europa au, nament- lich in Siidfraukreich und Spanien ist sie iiberall gemein. Auf deu Baleareu war sie iu erstaunlicher Menge auf allerlei gelben Compositen zu findeu. Die spauischeu Exemplare sind durch- schnittlich etwas kleiner als die siidfrauzosischeu. In Griechen- laud habe ich sie nur einzeln augetroften. [563] 149 31. Andrena Schmiedeknechti Magretti iu litt. 9 Caput fusco-hirtum, genis et clypeo pilis fulvidis imraixtis, hoc concinue rugoso-punctato, linea mediana impunctata, sed ru- gulosa et opaca, oculis mandibularum basin attingeutibus, labri appeudiculo subnitido, leniter truncato ; antennis nigris, apicem versus subtus piceis, flagelli articulo secundo tribus sequentibus aequali. Thorax fulvo-hirtus, subtus pallescens, mesonoto dense rugoso-puuctato, opaco; spatio cordiformi ruguloso. Abdomen opacum, subtiliter rugulosum et punctis elevatis tectum, fere aenescens, segmentis 1 — 4 sat dense fulvido-pilosis, raargiuibus autem rufescentibus late nudis; segmentis 1. et 2. hirsutie longiore; fimbria anali fusca; ventre longe fulvido-fimbriato. Pedes nigri, tarsis apice sordide ferrugineis, fulvido-pilosi, scopa superue infu- scata, calcaribus posticis longis, rectiusculis, testaceis. Tegulae ferrugineae. Alae leniter infuscatae, stigmate et venis ferrugineis, ordinaria poue furcam, cellula cubitali secunda uervura primum recurreutera fere in raedio excipiente. Long. 12"'™. (f Quoad colorem feminae similis. Caput fulvido - liirtura, vertice fusco-villoso, clypeo et raaculis parvis utrluque flavidis, illo punctis duobus nigris ornato, albido-barbato ; auteuuis nigris, longis, flagelli articulo secundo tertio fere duplo longiore; mau- dibulis sat elongatis. Thorax fulvo - villosus, hirsutie subtus pallidiore. Abdomen dense fulvido-hirtura, opacura, raarginibus nudis rainus conspicuis quara feminae, ventre fulvido-viiloso, val- vula ventrali subemarginata. Pedes nigri, tarsis apice ferrugineis, fulvido-pillosi. Tegulae et alae ut in femina. Long. 10""". In horto botanico Florentino a Dom. Dr. Piccioli raense Martio 1882 iu floribus Rharani alaterni detecta. Diese Art bildet einen Uebergang zwischen den zuletzt be- schriebenen Arten, naraentlich A. nigro-olivacea und der Grnppe der A. pubescens, der sie durch die breiten Haarbinden des Hinterleibs gleicht. Der Kopf des Q ist braunschwarz behaart, 150 [564] das Gesiclit uad die Schliifen mit eingestreuten gelblichen Haaren, die uamentiicli auf deu letztereu die schwarzeu fast gauz ver- drangen. Der Kopfschild ist dicht geruuzelt und mit Ausnahme einer breiten Laugsliuie gedraugt puuktirt. Die Sammetstreifen am Inneuraude der Augen schwarz. Die Fiihler siud schwarz, die Geissel uuteu zum grossten Theil braunlich, das 2. Geissel- glied so lang als die 3 folgendeu zusammeu. Der Thorax oben ziemlich lebhaft rostroth behaart, unteu heller. Die Behaaruug uberall dicht und lang. Das Mesonotum ist dicht runzelig-puuktirt, matt; der herzformige Raum dicht fein gerunzelt. Der Hiuterleib nur schwach glanzend, dicht gerunzelt, mit erhabenen haartragen- den Piinktchen; die Farbung triib erzgriin, zumal vou der Spitze gesehen. Die Behaarung auf den 4 ersten Segmenten ist dicht rostgelb, die Haare niederliegend, auf den beiden ersten Segmenten langer und mehr aufrecht. Die ziemlich breiten Endrander der Segmente sind nackt, matt gerunzelt, am Saume rostroth gefarbt. Durch diese nackten Endrander erscheint die Behaarung in breiten Querbinden. Das 5. Segment nebst der Endfranse schwarzbraun; von der Seite gesehen, schimmert letztere gelblich. Die End- rander der Bauchsegraente sind lang gelblich gefranst. Bie Beine sind schwarz, die Endtarsen rostroth, die Schenkel sind gelblich behaart, Schienen und Tarsen dunkler; die Schienbiirste ist oben braunlich, uuten gelblich; die Schiensporen lang, ziemlich gerade, blassgelb. Flugelschuppen rostroth. Die Fliigel leiclit getriibt, Adern und Stigma rostroth, die Vena ordinaria hinter der Gabel, der 1. rucklaufende Nerv fast in der Mitte der 2. Cubitalzelle. Das r^ ahnelt in der Farbung sehr dem $ . Der Kopf so breit als der Thorax, oben braunlich behaart mit einzelnen schwarzlichen Haaren; der Clypeus und ein kleiner ovaler Fleck beiderseits gelblichweiss gefarbt, diclit mit laugen gelblichweisseu Haaren bedeckt, die an deu inneren Augeurandern mehr gebraunt. Der Clypeus mit 2 schwarzen Punktfiecken. Die Fiihler lang, schwarz, das 2. Geisselglied fast noch einmal so lang als das folgende. Die Mandibeln einfach. Der Thorax dicht zottig roth- gelb behaart, unten weit heller; die Sculptur wie beim Q. Be- haarung und Sculptur des Hinterleibs dem Q ahnlich, der Erz- [565] 151 schimraer jedoch ganz schwach. Die nackteu Endrander der Segmente werden durch die davor stehendeu laugeren und ziera- lich niederliegeuden Haare verdeckt, sind also weniger auffalleud. Der Bauch ist lang gelblich gefranst, die Veutralplatte leidit aus- gerandet. Die Beine sind schwarz mit rostrothen Eudtarseu, weissgelb behaart. Fliigelschuppen schmutzig rostroth. Die Fliigel wie beim Q, aber das Geiider etwas duukler. Die Art wurde vou Dr. Piccioli im botauischeu Garten zu Floreuz au den Bliithen von Rhamnus alaternus Anfang Marz 1882 entdeckt. 32. Andrena metallica Rad. Andrena metallica Radoszkowsky, Hor. Soc. Ent. Ross. XII. Bd. Descriptio secundum autorem: Atra, albido-pubesceus, abdomiue coerulescenti. Alis hyalinis, apice subfumato, nervuris stigmateque fusco-luteis. $. Thorace supra albo-hirsuto, fascia iuter aias atra; ab- domine supra convexo, glabro, nitido-coerulescente; firabria anali fulva; femoribus albido-griseo hinatis, tarsis tibiisque posterioribus griseo fulvo-pilosissimis.